Кіріспе

Құқықтық қақтығыс – АҚШ-та процессуалдық құқық саласы, бір сот ісі бірнеше юрисдикцияның материалдық құқығын қамтитын жағдайларда, қай заңды қолданудың дұрыс екенін анықтау үшін заң таңдау қағидаларымен айналысады. АҚШ-та осы мәселелерді реттейтін ережелер халықаралық деңгейде қолданылатын дәстүрлі ережелерден өзгеше. Бұл процестің нәтижесінде бір юрисдикциядағы сот басқа юрисдикцияның заңын қолдануға міндетті болуы мүмкін. Федералды Конституция «көп құқықтық федералды одақ» құрды, онда әртүрлі құқықтық жүйелер арасында төрт түрлі қақтығыс туындайды: федералдық пен штаттық, федералдық пен шетелдік, штаттық пен штаттық және штаттық пен шетелдік. Бірінші түр – жоғарылық принципіне сәйкес федералдық заңмен реттелетін тік қақтығыстар (сондықтан конституциялық құқық мәселесі ретінде қарастырылады), яғни АҚШ-тағы құқықтық қақтығыс көбінесе соңғы үш түрге қатысты.

АҚШ-тағы жаңа тәсілдер

20 ғасырға дейін дәстүрлі заң таңдау ережелері заңдық құқықтар заңды маңызы бар және анықталатын уақыт пен орында автоматты түрде туындайды деген қағидаға негізделген. Мысалы, мүлікке қатысты даулар мүліктің орналасқан жерінің заңымен шешілетін. Деликтік құқық бұзушылықтарға қатысты даулар зиян келген жерде шешілетін. 20 ғасырдың бірінші жартысында дәстүрлі заңдар қақтығысы тәсілі АҚШ құқықтық қауымдастығының кейбір өкілдерінен сыни пікірлерге ұшырады, олар оны қатаң және кездейсоқ деп санады; дәстүрлі тәсіл кейде тараптардың ешқайсысына қатысы жоқ мемлекеттің заңдарын қолдануға мәжбүр ететін, тек сол мемлекетте тараптар арасында деликтік немесе шарттық талаптар туындаған жағдайлар болатын. Бұл зияткерлік ой-қиялының белсенді кезеңі (заң реализмі қозғалысының өрлеуімен бірге) бірқатар жаңа, инновациялық тәсілдердің пайда болуына әкелді.

Қайта жіберу

Соттар заң таңдау мемлекетінің заңдарында форум мемлекетінің заңдарын, яғни lex fori қолдануға рұқсат беретін ережелерді іздеуі мүмкін. Мысалы, X штатында орналасқан мүлік басқа штаттарда жасалған келісімшарт арқылы берілсе, онда осы басқа штаттың заңы келісімшарттың күшін анықтайды делік. Сонымен қатар, Y штатында жасалған келісімшарт кез келген басқа штаттарда орналасқан мүлікті өткізсе, онда осы басқа штаттың заңы келісімшарттың күшін анықтайды делік. Енді А тарап Y штатында жасалған келісімшарт арқылы X штатындағы жерді B тарапқа берді делік. Егер осы мәміледен туындаған сот ісі X штатында қозғалса, онда X штатының заңдары соттарды келісімшарт жасалған штаттың, яғни Y штатының заңдарын қолдануға міндеттейді. Дегенмен, X штатының соттары Y штатының соты X штатының заңын қолданатынын ескеруі мүмкін, себебі жер сол штаттың аумағында орналасқан, ал Y штатының заңдары жерге байланысты қолданылады. АҚШ штатарының көпшілігі заң таңдау мәселелерінде қайта жіберуді (renvoi) қолдамайды. Осы мысалда, олар X штатының соттары Y штатының келісімшарт заңдарын ғана қарастыруы керек деп талап етеді, Y штатының заң таңдауды реттейтін заңдары қосылған "толық заңын" емес. Қайта жіберудің (renvoi) негізгі кемшілігі – ол шексіз циклге алып келуі мүмкін. Жоғарыдағы мысалда, егер Y штатының заңы X штатына қайта жіберілсе, онда X штатының заңы Y штатының заңын қолдануды талап етеді, және осылай мәңгілікке дейін жалғасуы мүмкін.

Белгілі түйісулер сынағы

Маңызды байланыстар тестісі мемлекеттер мен іс бойынша әр тарап арасындағы байланыстарды бағалайды және жалпы сот процесімен ең маңызды байланысы қай мемлекетте бар екенін анықтайды. Бұл тест, іс туған мемлекеттің егемендігін құрметтемегені және соттар қай байланыстар маңызды екенін шешкенде, осы байланыстардың маңыздылығын бір жаққа иеленуі мүмкін болғандықтан сынға ұшырады.

Қатынас сынағының орны

Қарым-қатынас сынағы талапкерлер арасындағы қатынасты анықтайды және тараптардың қарым-қатынасы ең маңызды болған мемлекеттің заңын қолданады. Мысалы, егер X штатында тұратын екі адам Y штатында танысып, қарым-қатынас құрса, ал олар Z штаты арқылы саяхат жасап жүргенде араларында дау туындаса, осы сынақты қолданатын кез келген штаттың соты, Y штатының заңын қолдануы мүмкін, себебі бұл штат осы екі адам арасындағы қарым-қатынастың негізгі орны болып табылады.

Үкіметтік мүдделер сынағы

Үкіметтік мүдделер тестісі мемлекеттердің өзінің мүдделерін және сөзгі заңдар қабылдану себептерін зерттейді. Бұл тест Чикаго университетінің заң профессоры Брейнерд Кьюридің туындысы, ол 1950 және 1960 жылдардағы бірқатар мақалаларында тесттің қағидаларын баяндады. Кьюридің революциялық еңбегі "шамамен жарты ғасыр бойы Америка Құрама Штаттарында заң таңдау жөніндегі ой-пікірді басып озды". Кьюридің сыншылары қазір оның жақтастарынан көп болғанымен, мүдделерді талдау американдық заң мектептерінде заңдар қақтығысын оқытудың ең танымал әдісі болып табылады және ол "қазіргі қақтығыстар теориясының тілін" ұсынады. Кьюри осы нәтижені белсенді түрде қорғады, бірақ Артур Тейлор фон Мехрен атап өткендей, оның талдау стилін халықаралық және мемлекетаралық деңгейде кеңінен қабылдау "хаос пен кек алумен сипатталатын құқықтық тәртіпке" алып келер еді. Кейбір соттар заң түрлерін ажыратуға тырысып, мінез-құлықты реттеуге бағытталған шетел мемлекеттерінің заңдарына көбірек мән берді (мысалы, қанағаттандырмас әрекеттерге тыйым салу), ал шығындарды бөлуге бағытталған шетел мемлекеттерінің заңдарына аз мән берді (мысалы, қайырымдылық ұйымдарына зиян келтіруден иммунитет; бірлескен және бірнеше жауапкершілік).

Салыстырмалы құнсыздану сынағы

Салыстырмалы зияндылық тестісі егер олардың заңдары қолданылмаса, қай штаттың саясаты көбірек зардап шегетінін анықтауға бағытталған. Бұл мүдделік талдауға ұқсас, себебі штаттың мүдделері ескеріледі. Дегенмен, бұл тест қай штат өз заңдарының қолданылуынан көбірек пайда көретінін анықтауға емес, керісінше, форум штатының заңдарының қолданылуы екінші штаттың мүдделеріне нақты зиян келтіретін жағдайларды іздеуге қатысты.

"Үздік ереже" сынағы

"Үздік ереже" сынағын қолдану, ренвой сияқты, жақтық көзқараспен қарастырылады, себебі ол сотқа өзінің мемлекетінің заңын қолдануға мүмкіндік беретін әрекеттен артық емес көрінеді. Мұндай сынақ, іс туған екі немесе одан да көп мемлекеттер ұсынған заңдардың арасында нақтырақ айтқанда, жақсырақ заң жиынтығы бар деген жорамаға негізделген. Соттар көбінесе өз мемлекеттерінің заңдары жақсы деп есептейтіндіктен, бұл заңды таңдау қағидаларын қолданудан жалтартудың тиімді тәсілі болып табылады.

АҚШ Конституциялық шектеулер

АҚШ Жоғарғы Соты АҚШ Конституциясы штаттардың өз заңдарын басқа штаттарда орын алған оқиғаларға қолдану құқығын шектейтінін анықтады. Осы саладағы алғашқы істердің бірі – Home Insurance Co. v. Dick, 281 U. S. 397 (1930) ісінде, сот Техас штатының екі жылдан кем мерзімді талап ететін шарттарды жарамсыз деп жариялайтын ережесін конституциялық тұрғыдан қолдана алмайтынын шешті, егер шарттың Техас штатымен тікелей қатысы болмаса, тек талапкер Техас штатының тұрғыны болған жағдайда ғана. Талапкер негізінен Мексикада сақтандырылған мексикалық корпорацияның Нью-Йорк қайта сақтандырушысын сотқа берді, ал "зияндар" компанияға тиесілі сүйрегіш кеме өртенген Мексикада болды. Талапкер сол кезде Мексикада тұрған (бірақ тұрғын емес), бірақ сотқа шағымдану үшін Техасқа оралды. Бұл байланыстардың 14-ші түзетуге сәйкес әділ сот процесін қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз екені анықталды. Осы қағида келесі онжылдықтарда бірнеше істер арқылы дамыды. Pacific Employers Insurance Co. v. Industrial Accident Commission, 306 U. S. 493 (1939) ісінде, сот Калифорния штатының Массачусетс корпорациясының Массачусетс штатындағы қызметкері Калифорнияда алған жарақаты үшін жұмыс берушісіне қарсы сотқа шағымданған жағдайда, Массачусетс штатының заңына қол жетімді болмайтын өтемақы іздеу кезінде толық сенім мен құқықтық күш туралы ережені бұзбағанын анықтады. Бұл Watson v. Employers Liability Assurance Corp., 348 U. S. 66 (1954) ісінде расталды, онда толық сенім мен құқықтық күш туралы ереже де, 14-ші түзету де Иллинойс штатында сақтандыру полисін сатып алып, содан кейін Луизиана штатына көшкен жұбайлар Луизиана заңына сәйкес полис берушіге шағымданған кезде қолданылмайды деп шешілді. Он жылдан кейін Clay v. Sun Insurance Office, Ltd., 377 U.S. 179 (1964) ісінде, сот сақтандыру полисі сақтандырылғанмен бірге жүреді және бір штаттан екінші штатқа көшкен полис иелері сақтандырушының міндеттемелерін түсіндіруде жаңа тұрақты орнының заңдары қолданылатынын күтуге құқылы екенін нақты айтты. Allstate Insurance Co. v. Hague, 449 U. S. 302 (1981) ісінде, толық сенім мен құқықтық күш туралы ереже де, 14-ші түзету де бірдей талдауға жатады; және екеуі де сот отырысының орны мен іске себеп болған оқиға арасында жеткілікті байланыс болған жағдайда ғана қанағаттандырылады. Істе, Висконсин штатының тұрғыны Миннесота штатында жұмыс істеген және Висконсин штатында мотоцикл апатында қаза тапқан. Марқұмның әйелі кейін Миннесотаға көшіп, күйеуінің мүлігін басқарушы болып тағайындалды. Ол сақтандыру компаниясын Миннесота заңына сәйкес жоғары соманы өтеу үшін сотқа берді, және соттар бұл рұқсат етілген деп келісті, себебі марқұмның штатпен жұмыс байланыстары және сақтандыру компаниясының штатпен коммерциялық байланыстары болды. Phillips Petroleum Co. v. Shutts, 472 U. S. 797 (1985) ісінде, барлық елу штаттың тұрғындары мұнай компаниясына қарсы Канзас штатының соттарында топтық сотқа шағымданып, компания белгілі бір жалға алу бойынша пайыздарды төлемегенін мәлімдеді. Канзастағы сот істі қараған кезде Канзастың заңдары барлық талаптарға жеткілікті екенін қарапайым түрде жобалады. Жоғарғы Сот келіспей, Канзас соты заңның мазмұндық мәселелері бойынша әр штаттың заңын анықтауға және сол штаттың талапкерлері келтірген талаптарға әр штаттың заңдарын қолдануға міндетті екенін анықтады. Sun Oil Co. v. Wortman, 486 U.S. 717 (1988) ісінде, Канзас штаты әртүрлі топтық сот талапкерлерінің талаптарына өз шектеу мерзімін қолдануды таңдаған кезде, Сот бұл ережені қолданудан бас тартты. Бұл жерде Сот олардың ұзақ уақыт бойы процессуалдық мәселелер ретінде қарастырылғанын мәлімдеді. Штаттар Конституцияны бұзбай, өздерінің процессуалдық ережелерін қолдана алады.