Кіріспе

Амбер әкімі (1550–1614)

Мырза Раджа Ман Сингх I (21 желтоқсан 1550 – 6 шілде 1614) – 1589 жылдан 1614 жылға дейін Амбердің 24-ші махаражасы болды. Сонымен қатар, ол 1595 жылдан 1606 жылға дейін үш рет Бенгалияның субадары және 1585 жылдан 1586 жылға дейін Кабулдың субадары қызметін атқарды. Ман Сингх император Акбардың Моғол армиясында қызмет етті. Ман Сингх Кабул, Балх, Бұхара, Бенгалия, Орталық және Оңтүстік Үндістанда 67 маңызды шайқаста күресті. Ол раджпуттардың да, моғолдардың да соғыс тактикасын жақсы білген. Ол көбінесе Акбардың сарайының тоғыз асыл тасы – Наваратналардың бірі саналады.

Ман Сингх І-нің ертедегі өмірі

Ол Раджа Бхагуант Дас пен оның әйелі Бхагаватидің Амердегі ұлы болды. Ол 1550 жылдың 21 желтоқсанында жексенбі күні дүниеге келді. Бастапқыда Кунвар (принц) ретінде танымал болған Ман Сингх, әкесі 1589 жылдың 10 желтоқсанында қайтыс болғаннан кейін Акбардан Мирза немесе Раджа (патша) атағын және 5000-ші мансаб дәрежесін алды. 1605 жылдың 26 тамызында Ман Сингх 7000 мансабдарға ие болды, яғни Моғол әскеріндегі 7000 атты әскердің қолбасшысы болды. Бұл Моғол императорының ұлы және үлкен ұлы Жахангирдің қамқоршысы Хусраудан басқа ешкімге де берілмеген ең жоғары шен болды. Акбар оны Фарзанд (ұлы) деп атады. Ол Акбар үшін көптеген маңызды жорықтарда күресті. Кунвар Ман Сингх 1576 жылы Мевар патшалығына қарсы өткен Халдиғати шайқасында Моғол армиясын жетекшілік етті. Ол сонымен қатар Ориссадағы Пури қаласындағы Жағанатх храмын қайта жаңартуымен және Варанасидегі Каши Вишванатх храмын салуымен де белгілі.

Меварға қарсы соғыс

Ман Сингхті Акбар Махарана Пратапқа жолдап, Акбармен келісім жасасып, Моғол үстемдігін қабылдауын талап етті. Алайда Пратап бас тартып, 1576 жылы Халдихати шайқасын бастады. Пратаптың Рана Пунья басқаруымен 3000 атты әскер, пілдер және 400 бхил садақшысы болды. Сонымен қатар, Хаким Хан Сур басқаруымен шағын артиллерия бөлімі де болды. Әскер бес қанатқа бөлінді. Алдыңғы қанатты Хаким Хан Сур, Бхим Сингх Додия және Рамдас Ратор басқарды. Оң қанатты Бхамашах пен Махараджа Рамшах Танвар басқарды. Сол қанатты Жала Ман Сингх басқарды. Рана Пратап ортада болды. Оның артында Рао Пунья және оның бхил жауынгерлері тұрды. Ман Сингхтің әскері 10 000 атты әскер, жаяу әскер және бірнеше пілден тұрды. Оның ішінде 4000 качваха раджпут әскері және 5000 мұғал әскері болды, оның 1000-ы басқа индустардан, ал 5000-ы мұсылмандардан құралды. Бұл күш бес қанатқа бөлінді. Екі алдыңғы қанат болды. Біріншісін Сейед Хашим Барха (Сейед Махмуд ханның ұлы), Жағнат Качваха және Асаф Әли хан басқарды. Екінші алдыңғы қанатты Мадхо Сингх Качваха басқарды. Олардың артында Ман Сингх тұрды. Оның оң жағында Мулла Қази хан, сол жағында Бараның Сейедтері болды. Алғаш Рана Пратап шабуыл жасап, мұғал әскерінің алдыңғы және сол қанаттарын шашыратты, бірақ көп ұзамай Ман Сингхтің қарсы шабуылымен жағдай өзгеріп, Пратапты кері шегінуге мәжбүр етті. Жағнат Качваха Рамшах Танварды өлтірді, екі тараптың да раджпут жауынгерлері қаһарлы шайқасқа түсті. Мұғалдар жеңіске жетіп, меварилерге ауыр зиян келтірді, бірақ Пратапты қолға түсіре алмады, ол тауларға қашып кетті.

Кабулға экспедиция

1580 жылы оның либералды діни саясатына наразы болған белгілі мұсылман шенеуніктер оған қарсы қастандық жоспарлауды бастады. Қази Мұхаммед Язди әрбір мұсылманның міндеті – Ақбарға қарсы көтеріліс ұйымдастыру екенін жариялады. Бихар мен Бенгалияда олар Ақбардың өгей бауыры және Кабул әкімі Мирза Хакимді император деп жариялады. Ақбар бұл көтерілісті басу үшін Бихар мен Бенгалияға әскер жіберді, ал өзі Ман Сингхпен бірге Кабулға бет бұрды. 1581 жылдың 8 наурызында Ақбар Мачивараға жетіп, жақын арада Инд өзенінің жағалауына келді. Ақбардың әскері суы күшейген Инд өзенін кесіп өтуге тартынса, Ман Сингх бірінші болып өтіп, содан кейін әскерлер өтті. Бұл жаңалықты естіген Мирза Хаким Гурбандқа қашып кетті. Әскердің артынан келген Ақбар 1581 жылдың 10 тамызында Кабулға жетті. Ақбар Хакимді кешірді, бірақ оның қарындасы Бахтуниса Бегумды Кабул әкімі етіп тағайындады. Ақбар Фатхпур Сикриге оралғаннан кейін Бахтуниса номиналды мемлекет басшысы болып қалды, ал Хаким әкім ретінде жұмыс істеді (Хаким 1582 жылдың шілдесінде қайтыс болды). Кабул Моғол империясының құрамына қосылды, ал Ман Сингх әкім болып тағайындалды. Ол бірнеше жыл Кабулде тұрып, кейіннен моғол әкімдері пайдаланған бекініс салдырды. Ман Сингх Кабулдан оралғанда өзімен бірге көптеген талантты адамдарды алып келді. Олардың кейбір ұрпақтары бүгінге дейін Джайпурда тұрады. 1585 жылы бірнеше Ауған тайпалары Моғол империясына қарсы көтерілді. Олардың арасында Юсуфзай және "Мандар" тайпалары ең бастылары еді. Ақбар Зайн Хан, Хаким Әбул-Фатех және Раджа Бирбал басқаруымен осы көтерілісшіл тайпаларды бақылауға әскер жіберді. Алайда, олар көтерілісшіл Ауғандарды басып таба алмады, ал Ақбардың досы және оның тоғыз жұлдызының бірі Раджа Бирбал Ауғандармен болған шайқаста қаза тапты. Содан кейін Ақбар көтерілісті басу үшін Раджа Тодар Малды жіберіп, Раджа Ман Сингхке Тодар Малға көмектесуге шақырды. Тодар Мал көтерілісшіл Ауған тайпаларын бақылауда біршама табысқа жетті, бірақ көтерілістің нақты себебі Хайбер өткелінің ар жағында еді. Бұл өткелді Ауған "қабайылдары" бақылап алғандықтан, оны кесіп өту қиын болды. Бұл жорықта Ман Сингхке Ниндардың "Рао Гопалдасы" ілесіп, Моғол әскеріне өткелде батырлықпен жол ашты. Өткелден өткеннен кейін Ман Сингх Кабулға кіріп, Юсуфзай және "Мандар" тайпаларының ішіндегі Ауғандардың бес ірі тайпасын шешуші түрде жеңді. Осы жеңісті еске алу үшін Амбердің туы "Катчанар" (ақ түстегі жасыл өсімдік) "Пахранга" (бес түсті) деп өзгертілді. Бұл ту Үндістанның Джайпур мемлекетіне қосылғанға дейін қолданыста болды. Бұл көтерілісті толығымен басып тастады және аймақта бейбітшілік орнады. 1586 жылы Ақбар Кунвар Ман Сингхтің әкесі Раджа Бхагвант Дас басқаруымен тағы бір әскерді жіберіп, Кашмирді жаулап алды. Кашмир Моғол империясына қосылып, Кабул провинциясының бір ауданына (саркарына) айналдырылды. Ман Сингх пен оның әкесі Раджа Бхагвант Дас Амберге зеңбірек жасау технологиясын әкелген деп есептеледі.

Бихарды жаулап алу

Ақбар Делиді жаулап алғанда, оның көптеген Ауған жаулары шығыс раджаларының қорғауына қашып кетті. Император Ақбар Ман Сингхті қарсылық көрсеткен раджаларды бағындыру үшін жіберді. Ман Сингхтің алғашқы мақсаты Гидхаур раджасы Пуранмал болды, оның бекінісі Качваха әскерімен оңай басып алынды. Пуранмалдың қазынасы тартылып алынды, ал оның қызы Ман Сингхтің бауыры Чандрабан Качвахаға үйленді. Ман Сингх жорығын жалғастырып, Гайя және Каргпур раджаларын жеңді, екеуі де императорға мойынсұнып, салық төледі. Ман Сингх Бихарды басып алған кезде Бенгалияның бірнеше Ауған ақсүйектері Бихарға шабуыл жасауға тырысты, бірақ Ман Сингхтің ұлы Джагат Сингх оларды жеңіске ұшыратты. Шабуылдаушылар олжаларын қалдырып, Бенгалияға қайтып кетті, соғыс олжасы және 54 піл императорға жіберілді. Әбуль Фазл Ман Сингхтің Бихардағы жорығын былайша сипаттады: "Раджа қабілеттілігін батылдықпен, ал гениалдылығын қажырлы еңбекпен үйлестірді".

Ориссаны жаулап алу

Бихарды жаулап алғаннан кейін Ман Сингхке Ориссаның әфған сұлтаны Қатлу Хан Лоханиді жеңуге бұйрық берілді. Ман Сингх 1590 жылғы сәуір айында Ориссаға жол тартты. Жагат Сингх Качваха алдын ала әскермен аймақты зерттеуге жіберілді, бірақ Қатлу Хан сұлтан оған шабуыл жасап, Амбердің көрнекті қолбасшылары Бика Ратор, Нарупал Чаран және Махеш Дас қаза болды. Жағат Раджа Хамир Сингхтің көмегімен Бишнапур бекінісіне қашып құтылды. Бірақ Қатлу 10 күннен кейін қайтыс болды, ал оның ұлы Насыр Хан бастаған әфғандар Ман Сингхке бағынды. Насыр Ман Сингх алдында иіліп, император Акбардың атынан «Хутба» оқып, монеталар соғуға уәде берді. Ол сондай-ақ жерлерін беріп, 150 піл сыйлады. Осы жетістіктен кейін Ман Сингх Бихарға қайтты. Алайда, әфғандар Насырдың регенті Иса Хан қайтыс болғаннан кейін көтеріліс көтерді. Олар бұрын берілген жерлерді қайта басып алып, жаңадан көтеріліс бастады. Ман Сингх тағы да Ориссаға аттанды. 1592 жылғы 9 сәуірде екі әскер Жалесуар қаласының жанында кездесті. Қанды шайқастан кейін Ман Сингх әфғандарды жеңіп, қашқан әфған басшыларын Моғол билігін қабылдауға мәжбүр етті. Қалған әскербасылары Ориссаның индус раджаларына қашып кетті. Ман Сингх оларға шабуыл жасап, бірнеше бекіністерді оңай басып алып, берілуге мәжбүр етті. Осы раджалардың ең күштісі Хурда раджасы қарсылық көрсетіп, Ман Сингхтің қысымына ұшырады. Оның бірнеше қалалары мен бекіністері басып алынды, содан кейін Хурда раджасы өзінің бас қаласы бекінісіне тығылып қалды. Акбар осындай ежелгі әулетке қатысты осы қатал мінез-құлықты айыптап, Ман Сингхке мейірімділік көрсетуге бұйырды. Содан кейін Хурда раджасы бағынып, Ман Сингхке қызын әйелдікке беруге ұсынды. Осылайша Ориссаның жаулануы аяқталды. Ман Сингх Лахорға шақырылып, тәж мұрагері Салим оны жеке қабылдады және император оған әкесінің қайтысына байланысты көңіл айту киімдерін сыйлады. Ман Сингх императорға Қатлу Хан Лоханидің үш ұлын және Ориссаның екі ақсүйегін сыйға берді.

Бенгал, Бихар, Жаркханд және Одишаның губернаторы

1594 жылдың 17 наурызында Ақбар хан Ман Сингхті принц Сәлімнің (Жехангир) қамқоршысы етіп тағайындады. Ол сонымен қатар Бенгалияның вице-королі болып тағайындалды және Орисса мен Бенгалиядағы көптеген ірі жерлер Ман Сингх пен оның ақсүйектеріне берілді. Ман Сингх Бенгалиядағы көтерілістерді басу үшін дереу адамдарын жібере бастады. 1595 жылдың 2 сәуірінде Амбер әскері Бхушна бекінісін жаулап алды. Жахангир хан Ман Сингхтің Амбердегі сарайына енгізген кейбір өзгерістерді алып тастауды бұйырды. Бірақ 1611 жылы Ахметнагар, Берар және Хандеш провинциялары Малик Амбар басшылығымен Моғол билігіне бағынбады. Жахангир хан көтерілісті басу үшін Раджа Ман Сингхті және басқаларын жіберді.

Өлім және мұрагерлік

Ман Сингх 1614 жылғы 6 шілдеде Еллихпурда табиғи өліммен қайтыс болды. Оның өлімінен кейін, ұлы Мирза Раджа Бау Сингх оның орнын басты. Оның тікелей ұрпақтары (қазірге дейін) Амбер тағына, содан кейін Джайпур тағына иелік құрған Раджаваттар деп белгілі.

Мәдениет жетістіктері

Раджа Ман Сингх Кришна құдайының адал жақтасы болған. Шри Чайтанья Махапрабхудың шәкірті Шрила Рупа Госвами үшін Вриндаванда жеті қабатты Кришна ғибадатханасын салдырды. Ол кезде құрылыс құны бір крор рупияға бағаланған. Төрт қабатты ғибадатхана әлі күнге дейін Вриндаван қаласында сақталған. Ол сондай-ақ өзінің астанасы Амберде Кришнаға арналған ғибадатхана салдырды. Бұл жер қазір Амбер Гхати маңындағы Джайпурда "Канак Вриндаван" деп аталады. Ол Амбер бекінісінде Шила Деви ғибадатханасын салған. Сондай-ақ, Бенарас, Аллахабад және тағы да басқа көптеген жерлерде көптеген ғибадатханалар салдырып, жөндеу жұмыстарын жүргізді. Амбердегі сарайын әсемдеуге көп еңбек сіңірді. 1582 жылы Ақбар Фатехпур Сикриде өзінің ақсүйектерін Дини Илахиді талқылау үшін жиналтқанда, Раджа Бхагвант Дас осы дінге қарсы шыққан жалғыз адам болды. Кейін Ман Сингх те Дини Илахи дініне өтуден бас тартты. Оның ұлы Джагат Сингх I Госвами Тулсидастан білім алған, ал Ман Сингх өзі оның діни лекцияларына қатысқан деген сенімде. Тұлсидас Ақбардың замандасы және "Рамачарітаманаса", сондай-ақ "Туласи Рамаяна" деп белгілі болған, Рама мен Хануманға арналған көптеген танымал өлеңдердің авторы еді.

Танымал мәдениетте

2013-2015 жж: Жода Акбар, Zee TV телеарнасында көрсетілді, оны Анкит Райзада сомдады. 2013-2015 жж: "Бхарат ка вир путра – Махарана Пратап", Sony Entertainment Television (Индия) телеарнасында көрсетілді, онда оны Канха Шашикант Шарма бейнеледі. 1988-1989 жж: "Бхарат ек ходж", Doordarshan телеарнасында көрсетілді, оны Сурендра Пал ойнады.