1867-1868 жылдардағы британ-эфиопия соғысы

Кіріспе

1867–1868 жылдардағы Ұлыбритания мен Эфиопия империясы арасындағы соғыс.

1868 жылы Ұлыбритания империясының қарулы күштері Эфиопия империясына (сол кезде Абиссиния деп те аталатын) қарсы құтқару және жазалау экспедициясын жүргізді. Эфиопия императоры Теодор II, көбінесе ағылшынша Теодор деген атпен танылатын, британ үкіметінен әскери көмек сұрап, оның талаптарына бағынуға мәжбүрлеу үшін бірнеше миссионер мен британ үкіметінің екі өкілін түрмеге қамады. Британдық жазалау экспедициясы үшін үлкен әскери күшті, жол желісі жоқ таулы жерлер арқылы жүздеген шақырымға тасымалдау қажет болды. Экспедиция командирі генерал Роберт Непьер бұл қиындықтарды жеңіп, Эфиопия астанасын басып алып, барлық кепілдерді босатып алды. Тарихшы Харольд Маркус бұл оқиғаны "тарихтағы ең қымбат құрмет ісінің бірі" деп сипаттады.

Өмірбаян

1862 жылдың қазан айына қарай император Теодордың билігі күмәнді болып қалды: Эфиопияның көп бөлігі оған қарсы көтерілді, тек Тана көлінен шығысқа қарай Магдала бекінісіне дейін созылған шағын аймақтан басқа. Ол түрлі қарсыластарына қарсы үздіксіз әскери науқандар жүргізіп жатты. Сонымен қатар, Абиссинияға да исламның кеңеюі қауіп төндірді, себебі Осман түркілері мен египеттіктер Эфиопияға Қызыл теңізден және Судан арқылы басып кірді. Теодор ірі державалардан көмек сұрап хаттар жіберді. Дональд Крамми айтқандай, "Император мансабының шешуші сәтінде соңғы әрекет жасалды. Сәттілік ішкі жағдайды тұрақтандыруы мүмкін, ал жеңіліс соңғы тіректі алып тастады. Ол әскери одақтар мен техникалық прогресске келісімдерге қол жеткізу мақсатымен елшіліктерді жіберуді ұсынды". Теодор Ресей империясына, Пруссияға, Австрия империясына, Франция империясына және Ұлыбритания империясына хаттар жіберді. Франция үкіметі Теодордың мемлекетінің шетіндегі Хамасиендегі Лазарист миссиясының атынан талаптармен жауап берді; олар жауап берген жалғыз ел болды. Бұрынғы дипломат бұл мәселеге немқұрайдылықпен қараудан гөрі көбірек себептер болғанын атап өтеді: хат амхар тілінде жазылған және аударма үшін Германияға жіберілген. Теодордың Виктория патшайымына жазған хатында аймақта исламның кеңеюіне қарсы христиандық ынтымақтастыққа шақырылды, бірақ бұл аз ғана қолдау тапты. Ұлыбритания империясының Солтүстік-Шығыс Африкадағы мүдделері христиандық "крест жорығына" бағытталмаған, керісінше, британдықтар саяси, стратегиялық және коммерциялық тұрғыдан Осман империясымен, Египетпен және Суданмен ынтымақтасуға тырысты. Бұл тек Үндістанға қатынас жолын қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар Осман империясының Ресейдің Орталық Азияға кеңею жоспарларына қарсы кедергі ретінде әрекет етуін қамтамасыз ету үшін де қажет болды. Сонымен қатар, Америка Азамат соғысының нәтижесінде Америка Конфедерациясынан Ұлыбритания тоқыма өнеркәсібіне мақта жеткізілімі азайды, бұл британдықтарды египеттік-судандық мақтаға тәуелді етті. Осы мүдделерді ескере отырып, Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі Теодорды қолдауға ынталы болған жоқ. Хат сақталды, бірақ жауап берілмеді.

By October 1862 Emperor Tewodros's position as ruler had become precarious: much of Ethiopia was in revolt against him, except for a small area stretching from Lake Tana east to his fortress at Magdala. He was engaged in constant military campaigns against a wide array of opponents. Likewise, Abyssinia was also threatened by the encroachment of Islam as Ottoman Turks and Egyptians invaded Ethiopia from the Red Sea and through Sudan. Tewodros wrote to the major powers for help. As Donald Crummey recounts, "Now came the definitive attempt, at the turning point of the Emperor's career. Success might stabilize the internal situation; defeat would pull out the last prop. He proposed to send embassies with the ultimate objective of obtaining military alliances and agreements for technical progress." Tewodros sent letters to the Russian Empire, Prussia, the Austrian Empire, French Empire and the British Empire. The French government responded with demands on behalf of a Lazarist mission in Hamasien, at the edge of Tewodros's realm; they were the only country known to have responded. A former diplomat points out more was involved than simple indifference: The letter was in Amharic and was sent to Germany for translation. Tewodros's letter to Queen Victoria appealed to Christian solidarity in the face of the Islamic expansion occurring throughout the region but this garnered little sympathy. The British Empire's interests in Northeast Africa were not geared towards a Christian "crusade" against Islam but instead, the British sought to cooperate politically, strategically and commercially with the Ottoman Empire, Egypt and the Sudan. This was not only to protect the route to India but also to ensure that the Ottoman Empire continued to act as a buffer against Russia's plans for expansion into Central Asia. Moreover, as a result of the American Civil War, deliveries of cotton from the Confederate States of America to the British textile industry were declining, making the British increasingly dependent on Egyptian Sudanese cotton. In the view of these interests, the British Foreign Office did not look favourably on supporting Tewodros. The letter was preserved but not answered.

Қалдықтар

Осыдан кейін Теводростың жолын кесіп өткен алғашқы еуропалық – британдық миссионер Генри Стерн болды. Стерн өзінің жариялаған кітабында императордың қарапайым тегі туралы айтқан болатын. Бұл сөзді мазақтау ниетімен айтпағанмен ("кедей баладан бастап, қамыспен салынған монастырда тұрып, көптеген провинцияларды жаулап алып, үлкен және кең империяның билеушісі болған адамның қызықты және романтикалық тарихы"), бұл қауіпті қателікке айналды. Сол кезде Теводрос өзінің Соломон әулетінен тарағандығын мойындап, ашуын түрлі жолдармен білдірді, Стерннің қызметшілерін өлтірді, ал Стерн мен оның көмекшісі Розенталь «тізбекке байланды, қатаң қаралып, соңғысы бірнеше рет ұрып-сапаланды». Британ консулы Чарльз Дункан Кэмерон, Абуна Салама III және Гафаттағы миссионерлер тобы тұтқынға алынған екеуді босатуға араласты, алғашқыда олардың күш-жігері сәтті аяқталуы мүмкін болды; бірақ 1864 жылдың 2 қаңтарында Кэмерон және оның қызметкерлері тұтқынға алынып, тізбекке байланды. Көп ұзамай Теводрос патша лагеріндегі еуропалықтардың көпшілігін тізбекке байлауға бұйрық берді. Британ үкіметі Месопотамиядан шыққан этникалық ассириялық христиан Хормузд Рассамды осы дағдарысты шешу үшін келіссөздер жүргізуге жіберді, бірақ «Тигрдегі қауіпсіздіксіздік, патшаның шешім қабылдаудағы тартыншақтығы және елшінің нұсқауларына қатысты түсініспеушілік» Рассамның Теводростың лагеріне 1866 жылдың қаңтарына дейін келуін кешіктірді. Бастапқыда Рассам тұтқындарды босатуда сәттілікке жете алатын сияқты көрінді: император оған үлкен құрмет көрсетіп, Тана көлінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы Қората ауылына орналастырды, көптеген сыйлықтар жіберді және Кэмерон, Стерн және басқа тұтқындарды оның лагеріне жеткізді. Алайда, осы кезде К.Т. Беке Масаваға келді және тұтқындардың отбасыларынан Теводросқа оларды босатуды сұрап хаттар жіберді. Беке жасаған бұл әрекет Теводросты күдікке түсірді. Рассам оқиға туралы естеліктерінде былай деп жазды: «Мен патшаның маған деген қарым-қатынасының өзгеруін және ақырында Миссия мүшелері мен ескі тұтқындарға тиген бақытсыздықтарды осы күннен бастап санадым». Сонымен қатар, император Теводростың мінез-құлқы күрт өзгеріп, Рассамға деген достығы, параноялық айыптаулары және айналасындағыларға кенеттен жасалған зорлық-зомбылықтар көбейді. Ақырында, Рассам өзі тұтқынға алынды, ал миссионерлердің бірі 1866 жылдың маусым айында жаңалықты және Теводростың соңғы талаптарын жеткізді. Император барлық еуропалық тұтқындарды Магдала бекінісіне көшірді және Виктория патшайымы тұтқындарды құтқару үшін әскери экспедиция жіберу туралы шешім қабылдағанға дейін британдықтармен келіссөздер жүргізуді жалғастырды (1867 жылдың 21 тамызы).

The first European to cross Tewodros' path after this lack of a response happened to be Henry Stern, a British missionary. Stern had also mentioned the Emperor's humble origins in a book he had published; although the reference was not intended to be insulting ("the eventful and romantic history of the man, who, from a poor boy, in a reed built convent became the conqueror of numerous provinces, and the Sovereign of a great and extensive realm") it proved to be a dangerous mistake. At the time Tewodros was insisting on the truth of his descent from the Solomonic dynasty, and Tewodros expressed his rage in many ways, including having Stern's servants beaten to death, and Stern, together with his assistant, a Mr Rosenthal, were "chained, severely treated, and the latter thrashed on several occasions." The British consul Charles Duncan Cameron, along with the Abuna Salama III and the group of missionaries based at Gafat, all interceded for the release of the imprisoned pair, and for a while it appeared that their efforts might succeed; but on 2 January 1864 Cameron was seized along with his staff, and all were put in chains. Shortly afterwards, Tewodros ordered most of the Europeans in the royal camp put into chains. The British government sent Hormuzd Rassam, an ethnic Assyrian Christian from Mesopotamia, to negotiate a solution to this crisis, but "security in Tigre, the King's indecisiveness, and continuing confusion about the envoy's instructions" delayed Rassam's arrival at Tewodros's camp until January 1866. At first, it looked as if Rassam might succeed in the release of the hostages: the Emperor showed him great favour, establishing him at Qorata, a village on the south eastern shores of Lake Tana, and sending him numerous gifts, and having Cameron, Stern, and the other hostages sent to his encampment. However, about this time C. T. Beke arrived at Massawa, and forwarded letters from the hostages' families to Tewodros asking for their release. At the least Beke's actions only made Tewodros suspicious. Rassam, writing in his memoirs of the incident, is more direct: "I date the change in the King's conduct towards me, and the misfortunes which eventually befell the members of the Mission and the old captives, from this day." Meanwhile, Emperor Tewodros's behaviour was becoming increasingly erratic, his actions included acts of friendship towards Rassam, paranoid accusations, and sudden violence upon whoever happened to be around him. In the end, Rassam himself was made a prisoner, and one of the missionaries dispatched with the news and Tewodros's latest demands in June 1866. The Emperor eventually moved all of his European prisoners to his fortress on Magdala, and continued to parley with the British until Queen Victoria announced the decision to send a military expedition to rescue the hostages 21 August 1867.

Жоспарлау

Алан Мурхедтің пікірінше, "Қазіргі заманда 1868 жылы Эфиопияға британдық экспедиция сияқты отарлау науқаны ешқашан болған емес. Ол бастапқысынан соңына дейін Виктория дәуіріндегі мемлекеттік банкетке тән әдептілік пен ауырлықпен өтті, соңында салмақты сөздермен аяқталды. Дегенмен, бұл қауіпті кәсіп болды; жүздеген жылдар бойы елге ешкім шаппаған, ал жердің қатал табиғаты ғана сәтсіздікке алып келуі мүмкін еді". Бұл соғыс теңізде болмайтындықтан, британдықтар үшін экспедицияны жоспарлау қиын болды. Кейін олар Эфиопияның "теңіз жағалауы жоқ екенін, сондықтан бомбалауға қалалары мен бекіністері, шабуылдауға кемелері және иеленуге саудасы жоқ екенін" айтты. Бұл міндет Бомбей армиясына жүктелді, ал экспедициялық күштерге басшылық генерал-лейтенант сэр Роберт Непьерге берілді. Бұл өте ерекше шешім болды, өйткені алғаш рет науқан Корольдік инженерлер корпусының офицеріне сеніп тапсырылды. Бұл сонымен қатар, өте дұрыс шешім болды, өйткені науқанның сәттілігі инженерлік шеберлікке тікелей байланысты болатын. Эфиопия туралы барлық мәлімет мұқият жиналды, ал армияның мөлшері мен қажеттіліктері үлкен күш-жігерді бастамас бұрын есептелді. Мурхед былай деп сипаттайды: "Мысалы, Үндістаннан ауыр артиллерияны тасымалдау үшін қырық төрт үйретілген піл жіберілді, ал Жерорта теңізі мен Таяу Шығыстың барлық аймандарына жеңіл жүкті тасымалдау үшін қашыр мен түйелерді жалдау комиссиялары жіберілді. Жағалау жазығында теміржол салынуға тиіс болды, оның ұзындығы шамамен 32 шақырым, ал кемелердің түсу орнында үлкен кеме айлақтары, маяқтар мен қоймалар бой көтеруге тиіс еді". Ұзақ жабдықтау желілері мен шектеулі ресурстарды ескере отырып, британдықтар өз әскерлері мен жануарлары үшін тұрақты және сенімді жергілікті азық-түлікпен қамтамасыз етілуінің маңызды екенін түсінді. Сондықтан олар жол бойында тонауға бармай, барлық қажетті заттар үшін төлем жасауды жөн көрді. Осы мақсатта экспедиция 19 ғасырдағы Эфиопияда кеңінен қолданылған валютаның, Мария Тереза талерінің айтарлықтай сомасын алып кетті. Күштер 13 000 британдық және үнді сарбаздарынан, 26 000 лагерь ілесушілерден және 40 000-нан астам жануарлардан, оның ішінде пілдерден тұрды. Сонымен қатар, журналистердің көптеген тобы болды, олардың ішінде журналист Генри Мортон Стэнли, сондай-ақ бірнеше еуропалық бақылаушылар, аудармашылар, суретшілер мен фотографтар бар еді. Күштер Бомбейден 280-нен астам бу және желкенді кемелермен жолға шықты. Инженерлер тобы 1867 жылдың қазан айының ортасында Массауадан оңтүстікке қарай 48 шақырым жердегі Қызыл теңіздегі Зулаға келіп, порт құрылысын бастады. Бірінші айдың соңында олар ұзын кеме айлағын аяқтады, ал желтоқсанның бірінші аптасында екінші айлақты аяқтады. Теміржолдың ішкі аймаққа жеткеніне сегіз темір арқалық көпір салынды. Сол уақытта сэр Уильям Локкйер Мереветер басқаратын алдыңғы жасақ Кумайли өзенінің құрғақ арнасымен Суру асуына дейін жетті, онда инженерлер Сенафеге дейін 63 миль (101 км) ұзындықтағы жол салумен айналысты, ол пілдер, артиллерия және арбалар үшін 7400 фут (2256 м) биіктікке көтерілді. Суға деген қажеттілік өте зор болды; Зула лагері күніне 200 тонна суды пайдаланды, ол порттағы пароход қазандықтарынан конденсацияны пайдалану арқылы өндірілді. Күштер ішкі аймаққа жылжығанда, құдықтар қазылуы керек болды. Нортон құбырлы құдық технологиясының нұсқалары болған бұл құдықтар британдық күштерге жер асты суын қамтамасыз етуде өте сәтті болды, олар "Абиссиния құдықтары" деп аталды және Англияда және басқа жерлерде сенімді сумен қамтамасыз ету үшін кеңінен қолданылды. Сенафеден Мереветер генерал-лейтенант Непьерге екі хат жіберді: біреуі император Теводросқа, ол тұтқындарды босатуды талап етті (Рассам оны ұстап алып, жойды, бұл ультиматум Теводросты тұтқындарға қарсы ашуландыруы мүмкін деп қорқып); екіншісі Эфиопия халқына, ол тұтқындарды босату үшін ғана келгенін және оған қарсылық көрсетуге тырысқандарға ғана қарсы ниеттері бар екенін жариялады. Непьер 1868 жылдың 2 қаңтарында Зулаға келді және 25 қаңтарда Сенафеге кетер алдында өзінің алға басу жоспарын аяқтады.

In the eyes of Alan Moorehead, "There has never been in modern times a colonial campaign quite like the British expedition to Ethiopia in 1868. It proceeds from first to last with the decorum and heavy inevitability of a Victorian state banquet, complete with ponderous speeches at the end. And yet it was a fearsome undertaking; for hundreds of years the country had never been invaded, and the savage nature of the terrain alone was enough to promote failure." Planning the expedition was difficult for the British as this war was not on the sea. They later mentioned that Ethiopia had "no seaboard; has, consequently, no cities or forts to bombard, no vessels to attack, and no commerce to appropriate." The task was given to the Bombay Army, and command of the expeditionary force to Lieutenant General Sir Robert Napier. This was a very unusual decision as it was the first time a campaign had been entrusted to an officer from the Corps of Royal Engineers. It was also a very sensible decision, as the whole campaign would rely on engineering skills to succeed. Intelligence was carefully gathered about Ethiopia while the size of the army was calculated and its needs estimated before the massive effort was begun. Moorehead describes it: "Thus, for example, forty four trained elephants were to be sent from India to carry the heavy guns on the march, while hiring commissions were dispatched all over the Mediterranean and the Near East to obtain mules and camels to handle the lighter gear. A railway, complete with locomotives and some 20 mile (32 km) of track, was to be laid across the coastal plain, and at the landing place large piers, lighthouses and warehouses were to be built." Given the long supply lines and limited resources of their own, the British understood that they were extremely dependent on a constant and reliable local supply of food for the men and forage for the animals. Accordingly, they decided to not plunder along the route but instead to pay for all needed supplies. To this end, the expedition took with it a sizable sum of the most commonly used currency in 19th century Ethiopia, the Maria Theresa Thaler. The force consisted of 13,000 British and Indian soldiers, 26,000 camp followers and over 40,000 animals, including the elephants. In addition, there was a sizable contingent of embedded journalists, including the journalist Henry Morton Stanley as well as several European observers, translators, artists and photographers. The force set sail from Bombay in upwards of 280 steam and sailing ships. The advance guard of engineers landed at Zula on the Red Sea, about 30 mile (48 km) south of Massawa, and began to construct a port in mid October 1867. By the end of the first month they had completed a pier, long; they completed a second one by the first week of December. The railway was already reaching into the interior, with eight iron girder bridges built. At the same time an advance guard, under Sir William Lockyer Merewether, had pushed up the dry bed of the Kumayli River to the Suru Pass, where again the engineers were busy at work building a road to Senafe 63 mile (101 km) long, rising to 7400 feet (2256 m) for the elephants, gun carriages, and carts. The demand for water was enormous; the Zula camp using 200 tons a day, which was created using condensation from steamship boilers in the harbour. As the force moved inland, wells had to be dug. These tubewells, versions of the Norton tube well technology, were so successful at providing groundwater for the British forces that they became known as "Abyssinian wells" and were widely adopted in England and elsewhere for providing reliable water supplies

From Senafe, Merewether sent out two letters from Lieutenant General Napier: one to Emperor Tewodros, demanding the release of the hostages (which Rassam intercepted and destroyed, afraid this ultimatum might enrage Tewodros against the prisoners); the other to the people of Ethiopia, proclaiming that he was there purely to free the captives and that he had hostile intentions only towards those who sought to oppose him. Napier arrived at Zula on 2 January 1868, and finished his plan of advance before leaving on 25 January for Senafe.

Алдын ала

Британдық әскерлері Магдала императорының бекінісіне дейін таулы жердің 644 шақырымын (400 миль) басып өтуге үш ай жұмсады. Анталода Нейпиер Даджамах Кассаймен (кейіннен император Йоханнес IV) келіссөз жүргізіп, оның қолдауын алды, ол британдықтарға Магдалаға бағытталған бір мақсатты жорықта қажет болды. Жергілікті халықтың көмегі немесе кеміндегінде бейтараптығы болмағанда, британдық экспедициясы Эфиопияның таулы аймағындағы мақсатына жетуде үлкен қиындыққа тап болар еді. 17 наурызда армия Ашанги көліне жетті, олардың мақсатына дейін 161 шақырым (100 миль) қалып қойды. Осы жерде, жүктемесін жеңілдету үшін, әскерлерге жартылай рацион берілді. Осы кезде император Теводростың күші әлсіреп бара жатқан еді. 1865 жылдың басында ол Бегемдер, Вадла және Делантадан (Магдала бекінісі орналасқан) басқа ештеңеге ие болмады. Ол әскерінің санын сақтап тұруға тырысты, бірақ 1867 жылдың ортасына қарай оның әскерінен кеткендер саны 10 000 адамға дейін азайтты. Харольд Маркус былай деп атап өтеді: «Нейпиер шамамен 9 миллион фунт стерлинг жұмсап, бірнеше мың ғана әскер жинап, Эфиопияның көшбасшысы болмай қалған адамды жеңуге аттанды». Британдықтарға жергілікті халықпен, жергілікті билеушілермен және маңызды провинциялық князьдермен жасалған дипломатиялық және саяси келісімдер де көмектесті, олар жағалаудан Магдалаға қарай жолды қорғауға және тағам мен жем-шөптің сенімді көзін қамтамасыз етуге көмектесті. Сонымен қатар, Непиердің Абиссинияның губернаторларына, басшыларына, діни ордендеріне және халқына жолдаған хабарламасында былай делінген:

«Сіздерге мәлім болғандай, Абиссиния королі Теодор британдық кеңесші Кэмеронды, британдық елші Рассамды және тағы да көптеген адамдарды барлық цивилизацияланған елдердің заңдарын бұзып, тұтқындап ұстап отыр. Оларды босату үшін барлық достық әрекеттер сәтсіз аяқталғандықтан, менің егеменім оларды азат ету үшін армияны басқаруға бұйырды. Тұтқындарға көмектескен немесе оларды босатуға жәрдемдескендер жақсы сыйлықтар алады, ал оларға зиян келтіргендер қатаң жазаланады. Британдық армия сіздің еліңіз арқылы өтетін кезде, Абиссиния халқы, біздің сіздерге қарсы ешқандай жағымсыз ниетіміз жоқ және сіздің еліңізге немесе сіздің бостандығыңызға қарсы ешқандай жоспарымыз жоқ екенін есте сақтаңыз. Сіздің діни орындарыңыз, тұлғаңыз және мүлігіңіз мұқият қорғалады. Менің әскерлерім үшін қажетті барлық жабдықтар төленеді. Ешқандай бейбіт тұрғынға зиян келтірілмейді. Британдық әскердің Абиссинияға жіберудің жалғыз мақсаты – оның егемендігінің азаматтарын азат ету. Абиссиния аумағының бір бөлігін тұрақты түрде басып алуға немесе елдің үкіметіне араласуға ниетіміз жоқ. Солтүстіктегі ең күшті үш эфиопиялық ханзада – Тигрдің Даджамах Кассайы, Ластаның Вагшум Гобезесі және Шеваның Менелик II британдық армияға көмектесуге уәде берді, осылайша Абиссинияға жасалған шабуылды халыққа танымал емес билеушінің қызметіндегі бірнеше мың жауынгерлер қорғаған бір тау бекінісін бағындыруға айналдырды. Бұған қоса, британдықтар Магдаладан қашудың барлық жолдарын кесу үшін екі Оромо королевасы Веркайт пен Мостиаттың қолдауын алды.»

Теодордың қимылдары

Сол уақытта ағылшындар Магдалаға қарай оңтүстікке бет түзеді, ал Тевдорос батыстан Башило өзенінің бойымен жоғары қарай жылжыды, өзімен бірге артиллериясын (оның ішінде оның мақтанышы – Севастопольді) алып келді, оны ол Гафаттағы еуропалық миссионерлер мен шеберлерге өз үшін жасатуға ықпал еткен еді. Император ағылшындардан бұрын Магдалаға жетпек болып, қашықтығы аз болғанымен және Непиер Зуладан он күн бұрын аттанғанына қарамастан, сәттілікке жеткеніне көз жеткізбеді және қарсыластарынан он күн бұрын ғана бекінісіне жетті. Рубенсонның айтуынша, жау территориясынан өту Тевдоросқа, ағылшын экспедициясына емес, керек болды, себебі Тевдорос әскері Гобезе күштерінің басымдығымен шабуылдану қаупімен жүрді және Магдалаға жол бойы жаулардың шабуылынан қорғануға мәжбүр болды. Тевдорос армиясын азық-түлікпен қамтамасыз ету және артиллериясын тасымалдау мәселесі Непиер үшін қарағанда қиын болды. Ең бастысы, Тевдорос өзінің ізінен келген төрт мың сарбазына да сенімсіздікпен қарады. Олар мүмкіндікке ие болғанда, бұрынғылары сияқты, оны тастап кетуі мүмкін еді. Тевдорос 17 ақпанда дипломатиялық шеберлігінің жетіспеушілігін тағы бір рет көрсетті: Деланта тұрғындарының бағынуын қабылдағаннан кейін, ол олардан әскерімен келгенше неге күткендерін сұрады. Олар бүлікші Оромо мен Гобезелердің кедергі келтіргенін айтқанда, ол «сіздер де солар сияқты жамансыздар» деп айтып, тонауға бұйрық берді. Сондықтан патша [Тевдорос] оларға шабуыл жасауды бұйырғанда, олар батырлықпен соғысып, Даунт тұрғындарымен бірлесіп көптеген сарбаздарын өлтіріп, қару-жарақтары мен түйелерін тартып алды. Тевдорос өзінің соңғы бекінісі көрінетін жау территориясында бірнеше күн оқшауланды, ал оған бағынуды ұсынған Йеджудан келген делегация Тевдорос қатыгездігін естіген соң дереу кері қайтты.

At the same time the British marched south to Magdala, Tewodros advanced from the west, up the course of the Bashilo River, with the cannons (including his prize creation, the massive Sebastopol) that he had induced the European missionaries and foreign artisans to build for him at Gafat. The Emperor intended to arrive at Magdala before the British, and although he had a shorter distance to cross and had started his journey ten days before Napier left Zula, his success was not certain, and he only arrived at his fortress ten days before his opponents. Rubenson notes that it was Tewodros, not the British expedition, which had to travel through hostile territory, for Tewodros's soldiers had marched under the threat of attacks from Gobeze's numerically superior forces, and had been obliged to defend themselves against hostile enemies on the way to Magdala. Tewodros's problems of provisioning for his army and transporting his artillery had also been much greater than Napier's. Most important of all, Tewodros could not trust even the four thousand soldiers who still followed him. Given the opportunity, they might abandon him as so many had already done. Tewodros provided one last demonstration of his lack of diplomatic skills on 17 February, when after accepting the submission of the inhabitants of Delanta, he asked them why they had waited until he appeared with his army. When they answered that they had been prevented by rebellious Oromo and Gobeze, "he told them they were as bad as the others, and ordered them to be plundered. Consequently, when the King [Tewodros] further ordered them to be attacked, they all fought bravely, and, in conjunction with the inhabitants of Dawunt, killed a great number of his soldiers and seized their arms and mules." Not only had Tewodros isolated himself for several days in a hostile territory within sight of his last stronghold, a deputation from the Yejju, who were coming to him to offer their submission, upon hearing Tewodros's savagery promptly turned around.

Британдықтардың келуі

9 сәуірде британдық күштердің жетекші бөлімдері Башилоға жетті, "ал келесі күні, Ұлы жұма күні, олар өзенді жалаң аяқпен кесіп өтті, жол бойында су бөтелкелерін толтыру үшін еңкейіп". Сол Ұлы жұма күні түстен кейін Магдала маңындағы қамалдан тыс жерде шешуші шайқас басталды. Британдықтар Магдалаға баратын жалғыз ашық жолдың басында орналасқан Арогье платосынан өтуі керек еді. Жолды 30 артиллериялық құралмен келген мыңдаған қарулы эфиопиялық сарбаздар тосқан. Британдықтар эфиопиялықтардың қорғаныстан шығып, шабуылға көшетінін күтпегендіктен, оларға көп назар бөлмеді, өздерін шайқасқа дайындады. Бірақ Теводрос шабуылға бұйрық берді, мыңдаған сарбаздар, олардың көпшілігі тек найзамен қаруланған, британдықтардың қатарына шабуыл жасады. Британдықтар шабуылға қарсы тұрып, оларға қырып түсіретін оқтарды атып, соның ішінде теңіз бригадасының ракеталары мен тау артиллериясының, әрі мылтықпен атысты. Ракеталық оқтар туралы капитан Хозиер: "Көптеген күйген денелер мен қираған үйінділер қаншалықты қасіретті екенін, өлім қаншалықты қорқынышты екенін көрсетті". Ұрыс барысында алдыңғы қатардағы бірлік эфиопиялық артиллерияның бір бөлігін жеңіп, олардың артиллериялық құралдарын басып алды. 90 минутқа созылған шайқастан кейін жеңілген эфиопиялықтар Магдалаға қайтарылды. Барлығы 700-800 эфиопиялық жауынгер қаза тауып, 1200-1500-і жарақат алды, олардың көпшілігі ауыр жарақат алған, ал британдықтар тарапынан тек жиырма адам зардап шекті, оның ішінде екі адам қаза тапты, тоғыз адам ауыр, тоғыз адам жеңіл жарақат алды. Осылайша, Арогье шайқасы келесі күні Магдала төбесіндегі бекініске жасалған шабуылдан әлдеқайда қанды және маңызды болды.

Салдары

Магдала мұсылмандық Оромо тайпаларының аумағында орналасқан еді, олар бұл жерді бұрын Амхара халқынан тартып алған болатын; алайда Теводрос оны бірнеше жыл бұрын олардан қайтарып алған еді. Екі қарсыласатын Оромо патшайымы, Веркайт пен Мостиат, екеуі де британдықтармен одақтасып, жаулап алынған бекініс үстінен билік етуді талап етті. Нейпир Магдаланы Ластаның христиан билеушісі Вагшум Гобезеге беруді артық көрді, себебі Гобезе бекіністі басқарса, Оромолардың шабуылын тоқтатып, Теводростың лагерінен 30 000-нан астам христиан қашқындығына жауапкершілікті өз мойнына ала алатын еді. Бірақ Гобезе осы ұсынысқа жауап бермеді, Теводростың зеңбіректерін иеленуді көбірек қалағандықтан, ал екі Оромо патшайымы келісімге келе алмағандықтан, Нейпир бекіністі қиратуға шешім қабылдады. Магдала қиратылғаннан кейін британдықтар Зулаға қайта оралу жолын басталды, "көшпенділердің әсем шеруі, әскери музыкасы ойнап, тулар жол көрсетіп бара жатты, бірақ әскер Эфиопияда ешқандай алғыс күтпегенін көп ұзамай білді; олар тек қана соғысқа дайын тайпа ретінде қарастырылды, ал енді әлсіз және жеңілген адамдар сияқты кетіп бара жатқандықтан, шабуылға ұшырау мүмкіндігі зор болды". Сенефеде британдықтар Рас Кассай, Йоханнес IV-тің қызметі үшін, Маркус бағалауынша "шамамен 500 000 фунт стерлингке" бағаланатын мол мүлікпен марапаттады: алты миномет, алты гаубица, 900-ге жуық мылтық пен қарапайым мылтық, 585 480 данадан тұратын оқ-дәрі және басқа да заттар мен жабдықтар. Бұл кейіннен Вагшум Гобезе және Шеваның Менеликі сияқты дарынды қарсыластарына қарсы император болуына көмектесті. Зулада Нейпир Британ мұражайының атынан капитан Чарльз Гудфеллоуға Адулис қаласында қазба жұмыстарын жүргізуді тапсырды, ол ежелгі Аксум Корольдығының порты болған. Археологтар қыш ыдыстар, монеталар және тас бағаналар сияқты бірнеше артефакттарды тапты. Бұл ежелгі Африка порты болған Адулис қаласының алғашқы археологиялық зерттеуі болды, ол Қызыл теңіз бойындағы сауда орталығы ретінде танымал болды. 2 маусымда базалық лагерь таратылды, ал әскер мен тұтқындар кемелерге тиеліп, Нейпир 10 маусымда "Фероз" кемесіне мініп, Суэц каналы арқылы Англияға аттанды. Бір қызығы, көптеген тұтқындар Нейпирдің елден кетуді талап етуіне наразы болды. Кейбір тұтқындар Еуропадағы ескі отанынан алыстап кеткенін және енді отбасылары үшін жаңа өмір құру мүмкіндігінің жоқ екенін айтты. Экспедицияны сүйемелдеген неміс бақылаушысы Йозеф Бехтингер былай деп жазды: Олардың көпшілігі, соңғы құтқарылулары үшін Құдайға алғыс айтудың орнына, жағдайдың жаңа өрбуіне риза болған жоқ. Олар Абесиниядан кетуге мәжбүр болғанына ашуланып, ренжіді. "Енді біз Еуропаға барып не істейміз, енді әйелдеріміз бен балаларымызбен не істейміз? Бізге жат болып, енді ұнамайтын адамдар арасында қалай өмір сүруге болады? Біз немен күн көреміз?" Бехтингердің сөзіне сүйенсек, олардың көпшілігі ақырында Массава арқылы Суэцтен өз елдеріне оралды. Лондонда Нейпир өзінің жетістіктері үшін Магдала бароны Нейпир атағын алды. Генерал Нейпир 1868 жылдың 27 сәуірінде Бат орденінің Ұлы крестімен (GCB) марапатталды. Гибралтарда, ол 1876 жылдан 1883 жылға дейін губернатор болып қызмет еткен, оның құрметіне Нейпирдің Магдала батареясы деп аталған батарея салынды. Экспедициядан Джон Киркхэм атты бір сарбаз Эфиопияда қалды және ақырында Йоханнес IV-тің кеңесшісі болды. Киркхэм эфиопиялық әскерлерді батыс әскери стандарттарына оқытуға, императордың тәртіпті әскері деп аталған күштерді дамытуға және жаттығуларға үлкен үлес қосты. Киркхэмнің әскерлері Йоханнес тәжін таласқан қарсыласы Вагшум Гобезеге қарсы күресте маңызды рөл атқарды, 1871 жылдың 11 шілдесінде болған Ассам шайқасында ерекше көзге түсті. Киркхэм Йоханнеске қызмет етуге келісіп, британдық азаматтығынан бас тартып, бұл оны Египет-Эфиопия соғысы кезінде Мысыр әскерлері Массавада тұтқындаған кезде қудалауға ұшыратты. "HMS Teazer" кемесінің британдық теңізшілері оны тапқанмен, оған қашып шығуға көмектесуге рұқсат берілмеді. Киркхэм 1876 жылы тұтқындықтан қайтыс болды.

Magdala was in the territory of the Muslim Oromo tribes, who had long before taken it from the Amhara people; however Tewodros had won it back from them some years earlier. Two rival Oromo queens, Werkait and Mostiat, had both allied themselves with the British and claimed control of the conquered fortress as a reward. Napier much preferred to hand Magdala over to the Christian ruler of Lasta, Wagshum Gobeze, because if Gobeze were in control of the fortress, he would be able to halt the Oromos' advance and assume responsibility for over 30,000 Christian refugees from Tewodros's camp. Yet as Gobeze was unresponsive to these overtures, much preferring to acquire Tewodros's cannons, and the two Oromo queens could not reach an arrangement, Napier decided to destroy the fortress. Following the destruction of Magdala, the British began to retrace their steps back to Zula, "an imposing procession, with the bands playing and the flags leading the way, but the army soon learned that they had earned no gratitude in Ethiopia; they were treated as simply another warlike tribe on the move, and now that they were going away like weak and defeated men they were an obvious target for attack." At Senafe, the British rewarded Ras Kassai, Yohannes IV, for his services with a formidable quantity of supplies, which Marcus estimates were worth "approximately £500,000": six mortars, six howitzers, about 900 muskets and rifles, stocks of ammunition which included 585,480 percussion caps, and other goods and supplies. These later aided his rise to Emperor against such talented rivals as Wagshum Gobeze and Menelik of Shewa. At Zula, Napier assigned Captain Charles Goodfellow, on behalf of the British Museum, to carry out an excavation in nearby Adulis, the harbour of the ancient Kingdom of Aksum. Several artifacts were uncovered including pottery, coins and stone columns. This marked the first archaeological excavation of the ancient city of Adulis, a key African port of antiquity which served as a hub for trade along the Red Sea. By 2 June, the base camp was dismantled and as the men and hostages were loaded into the ships, Napier boarded the Feroze on 10 June, and set sail for England by way of the Suez Canal. On a curious side note, many of the hostages were unhappy with Napier's demand that they leave the country. Several hostages argued that they had long since become alienated from their old homeland in Europe and would no longer have any chance of building a new life for their families there. The German observer Josef Bechtinger, who accompanied the expedition, wrote:

Most of them, instead of thanking Providence for their final rescue – were not all happy with the new turn of events. They were indignant, upset, at having to leave Abyssinia. "What" they said, "are we supposed to do in Europe now, what are we supposed to do now with our wives and children back in our homeland – which has become alien to us? How are we supposed to live now among people who have [become] alien to us and whom we no longer like? What are we supposed to live on? Bechtinger reported that many of them eventually returned to their adopted country from Suez by way of Massawa. In London, Napier was made Baron Napier of Magdala in recognition of his achievement. General Napier was also made Knight Grand Cross of the Order of the Bath (GCB) on 27 April 1868. At Gibraltar, where he served as governor from 1876 to 1883, there is a battery named in his honour, Napier of Magdala Battery. One soldier from the Expedition, John Kirkham, stayed in Ethiopia and ultimately served as an advisor to Yohannes IV. Kirkham was instrumental in training Ethiopian troops to Western military standards, raising and drilling what became known as the Emperor's Disciplined Force. Kirkham's troops played a major role in the defeat of Yohannes's rival for the Ethiopian crown, Wagshum Gobeze, fighting with conspicuous success in the Battle of Assam on 11 July 1871. Kirkham had sacrificed his status as a British subject by agreeing to serve under Yohannes, something which came back to haunt him when he was imprisoned in Massawa by Egyptian forces during the Egyptian Ethiopian War. Despite being discovered by a group of British sailors from HMS Teazer, the sailors were not permitted to help him escape. Kirkham died in captivity in 1876.

Эфиопия саясаты

Теводрос пен императрица Тируворк Вубедің ұлы, принц Алемаеху, ұрланып Лондонға әкелінді, онда оны жас балаға риза болған Виктория патшайымына ұсынды. Кейін Алемаеху Челтенхэм колледжінде, Регби мектебінде және Сандхерст Корольдік әскери академиясында оқыды. Алайда, патшайым да, Нейпир де осы кезеңде көңілі толып, бақытсыз және депрессияға ұшыраған жас ханзаданың жағдайына алаңдады. 1879 жылы ханзада 19 жасында аурудан қайтыс болды. Ол Виндзордағы патшалық капелласының жанына жерленді, ал Виктория патшайымы оның есіміне ескерткіш тақта орнатты. Британдықтардың кетуінен кейін, 1868 жылдан 1872 жылға дейін Эфиопияда Теводростың тағы үшін күрес болды. Ақырында, Даджамах Кассай Тигрэй, Магдала экспедициясынан алынған британдық қару-жарақ есебінен, өзінің күшін кеңейтіп, қарсыластарын жеңіп шықты. 1871 жылдың шілдесінде ол Адва маңындағы Ассам шайқасында жеңіске жетті, әскері Ластаның Вагшум Гобезеден әлдеқайда аз болса да. Кассай өзін Эфиопия императоры деп жариялап, IV Иоанн деген ат алды.

Жауынгерлік құрмет

Экспедицияның табысы "Абиссиния" атты жауынгерлік құрметін орнатуға әкелді, ол осы жорыққа қатысқан Британдық Үндістан армиясының бөлімдеріне берілді. Мадрас саперлерін қоспағанда, жорыққа қатысқан бөлімдер Бенгал және Бомбей президенттік армияларына қарасты.

Ұрланған заттар

Британ мұражайы экспедицияға өз қызметкерін жіберді. Магдала экспедициялары аяқталғаннан кейін көптеген тоналған заттар, мәдени артефакттар мен өнер туындылары мемлекеттік және жеке коллекцияларға, отбасылық мүліктерге және қарапайым сарбаздардың қолына өтті. Кітаптар мен қолжазбалардың көп бөлігі Британ мұражайына немесе Оксфордтағы Бодлеан кітапханасына, ал қалғаны Виндзор сарайындағы Корольдік кітапханаға және Ұлыбританияның кішігірім жинақтарына жіберілді. Басқа тоналған заттар Виктория және Альберт мұражайында, Адамзат мұражайында және Ұлттық армия мұражайында қалды. Ұлттық армия мұражайы 2019 жылы экспедиция кезінде алынған Теводростың шашынан бір тоқпақты қайтаруға келісті. Магдала экспедициясының барлық ғылыми табыстары мен тартып алынған заттары еуропалық зерттеушілер мен білімді қоғамның Эфиопия тарихы мен мәдениетіне деген қызығушылығын арттырды. Бұл заманауи эфиопиялық зерттеулердің және ежелгі Аксум патшалығын зерттеудің негізін қалады. Уақыт өте келе, тоналған қазынаның бір бөлігі Эфиопияға қайтарылды. Мысалы, «Кебра Нагаст» кітабының бір нұсқасы және тікенді тәж киген Иса Мәсіхтің бейнесі 1870 жылдары император Йохан IV-ге қайтарылды. 1902 жылы леди Валери Мё өзінен қалған эфиопиялық қолжазбалар жинағын император Менелик II-ге мұра етті, бірақ оның өсиеті 1910 жылы қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай күшін жойды. 1924 жылы императрица Заудитуға Теводростың екі тоналған тәжінің бірі сыйға тартылды, бірақ құнды алтын тәж Виктория және Альберт мұражайында қалды. 1960 жылдары королева Елизавета II Эфиопияға мемлекеттік сапармен келген кезде император Хайле Селассиеге Теводростың патшалық бас киімі мен мөрін қайтарды. 1999 жылы Ұлыбритания мен Эфиопияның бірнеше белгілі тұлғалары Магдала эфиопиялық қазыналарын қайтару қауымдастығын (AFROMET) құрды, ол экспедиция кезінде алынған барлық қазыналарды Эфиопияға қайтару мақсатымен ақпараттық және лоббилік науқан жүргізуде.

The British Museum sent a member of staff as part of the expedition. After the Magdala expeditions ended, many looted objects, cultural artefacts and art objects found their way into state and private collections, family possessions, and the hands of ordinary soldiers. Most of the books and manuscripts went to the British Museum or the Bodleian Library in Oxford, while a few went to the Royal Library in Windsor Castle and to smaller British collections. Other looted objects ended up in the Victoria and Albert Museum, the Museum of Mankind and the National Army Museum. The National Army Museum agreed to return a lock of Tewodros' hair in 2019 which was taken during the expedition. All the scientific acquisitions and expropriated articles of the Magdala expedition stimulated and promoted an increased interest in the history and culture of Ethiopia among European researchers and the educated public. This laid the foundations for modern Ethiopian Studies, and also for the research on the ancient Kingdom of Aksum. From time to time some of the looted treasure has been returned to Ethiopia. For instance, an edition of the Kebra Nagast along with an icon of a picture of Christ wearing the crown of thorns were returned to Emperor Yohannes IV in the 1870s. In 1902, Lady Valerie Meux bequeathed her collection of Ethiopian manuscripts to Emperor Menelik II, but her will was overturned shortly after her death in 1910. In 1924, the Empress Zawditu was given one of the two looted crowns of Tewodros but the more valuable gold crown was retained by the Victoria and Albert Museum. In the 1960s, Queen Elizabeth II returned Tewodros's royal cap and seal to Emperor Haile Selassie while on a state visit to Ethiopia. In 1999, several prominent figures in Britain and Ethiopia created the Association For the Return of the Magdala Ethiopian Treasures (AFROMET) which has pursued an information and lobbying campaign to see all treasures taken during the expedition repatriated back to Ethiopia.

Танымал мәдениетте

Абиссиния экспедициясы Джордж Макдональд Фрейзердің "Флэшмен маршта" романының оқиғасы орын алатын жер.