Кіріспе

Әлеуметтік немесе экологиялық мәселелерді шешуге бағытталған жобаларды әзірлеу, қаржыландыру және іске асыру тәсілі – әлеуметтік кәсіпкерлік. Әлеуметтік кәсіпкерлік – жеке тұлғалар, топтар, стартап компаниялар немесе кәсіпкерлердің әлеуметтік, мәдени немесе экологиялық мәселелерге шешімдерді әзірлеу, қаржыландыру және іске асыру жолы. Бұл тұжырымдама әр түрлі мөлшерде, мақсаттары мен құндылықтарында ерекшеленетін көптеген ұйымдарға қолданылуы мүмкін. Кәдімгі кәсіпкерлер өнімділігін пайда, кіріс және акция бағасының өсуі сияқты бизнес-көрсеткіштермен өлшейді. Ал әлеуметтік кәсіпкерлер коммерциялық емес ұйымдар болып табылады, немесе олар пайда табу мақсатын қоғамға позитивті әсер етумен үйлестіреді. Сондықтан олар басқаша өлшемдерді қолданады. Әлеуметтік кәсіпкерлік көбінесе кедейлікті жеңілдету, денсаулық сақтау және қоғамды дамыту сияқты салалардағы ерікті сектормен байланысты кең ауқымды әлеуметтік, мәдени және экологиялық мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған. Кейде ұйымның әлеуметтік немесе мәдени мақсаттарын қолдау үшін пайда табуға бағытталған әлеуметтік кәсіпорындар құрылуы мүмкін, бірақ бұл олардың өзіндік мақсаты емес. Мысалы, баспанасыз азаматтарға баспана мен жұмыс беруді мақсат тұтқан ұйым ақша жинау және баспанасыз азаматтарды жұмыспен қамту үшін мейрамхана ашуы мүмкін. 2010 жылы әлеуметтік желілер мен әлеуметтік медиа сайттарының қолданылуы әлеуметтік кәсіпкерліктің дамуына мүмкіндік берді. Бұл сайттар әлеуметтік кәсіпкерлерге географиялық жағынан алыс болса да, ортақ мақсаттарға ие көптеген адамдарға жете алуға, онлайн-ынтымақтастыққа түсуге, мәселелер туралы білуге, ұйымның іс-шаралары мен қызметі туралы ақпарат таратуға және жаппай қаржыландыру арқылы қаражат жинауға көмектеседі. Соңғы жылдары зерттеушілер әлеуметтік кәсіпкерліктің және әлеуметтік кәсіпорындардың жұмыс істейтін экожүйесін жақсырақ түсінуге шақыруда. Бұл оларға тиімді стратегия жасауға және қос нәтижелі мақсатқа жетуге көмектеседі.

Қазіргі заманғы анықтама

Әлеуметтік кәсіпкерлік ұғымы 1980-ші жылдары пайда болды және содан бері үдемелі дамуда. Осыған қарамастан, осы ұғымды анықтау үшін ортақ тіл табуға ондаған жылдық күш-жігер сарпталғаннан кейін де, бірлікке келісімге қол жеткізілген жоқ. Объектінің динамикалық сипаты және зерттеушілер қолданатын тұжырымдамалық көзқарастардың көптігі оны толыққанды түсінуге кедерілді, сондықтан ғалымдар оны мифологиялық жаратылыспен салыстырды. Ғалымдардың әртүрлі білімі ұғымдардың кеңаймастығын тудырады. Бұл мағыналарды зерттеушінің баса назар аударған саласына және қолданған тұжырымдамалық негізіне сәйкес 5 топқа жіктеуге болады. Авторлардың бірінші тобы кәсіпкердің тұлғасына баса назар аударады, бұл – бағытты анықтаушы көзқарас. Дж.Г. Дис әлеуметтік кәсіпкерлікті ерекше шығармашылық пен жаңашылдыққа ие лидердің нәтижесі және туындысы деп санайды. Әлеуметтік кәсіпкерлерге әлеуметтік жұмыс және қоғамдық дамудан бастап, кәсіпкерлік және экологиялық ғылымға дейінгі алуан түрлі мансаптар мен кәсіби білімдер кіруі мүмкін. Осы себепті, кімнің әлеуметтік кәсіпкер екенін анықтау қиын. Дэвид Борнштейн тіпті "әлеуметтік инноватор" терминін әлеуметтік кәсіпкермен мағыналас қолданады, себебі көптеген әлеуметтік кәсіпкерлер шығармашылық, дәстүрлі емес стратегияларды пайдаланады. Әлеуметтік кәсіпкерліктің мәнін нақты анықтау үшін, оның функциясын басқа ерікті сектор мен қайырымдылыққа бағытталған қызметтен ажыратып, әлеуметтік кәсіпкерлердің қызметін шектейтін өлшемдерді анықтау қажет. Кейбір ғалымдар осы терминді негізінен өзінің қызметінен түскен табысқа (яғни, тұтынушылардан тікелей алынған табысқа) тәуелді ұйымдардың негізін қалаушылармен шектеуді ұсынады, сыйлықтар мен гранттардан түскен табыс емес. Басқалары мемлекеттік органдармен келісімшарттар бойынша жұмыс істеуді, ал үшіншілері гранттар мен сыйлықтарды да қамтиды. Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік кәсіпкерлік – қоғамға тиімді пайда әкелетін, игілікті мақсаттағы кәсіпкерліктің бір түрі. Қысқасы, кәсіпкерлік, әлеуметтік капиталды қоғамға оң әсер ететіндей етіп өзгертетін кезде, әлеуметтік мақсатқа ие іске айналады. Бұл тиімді деп есептеледі, себебі әлеуметтік кәсіпкерліктің табысы дәстүрлі корпоративтік бизнеске тән емес, әлеуметтік әсерге байланысты көптеген факторларға байланысты. Әлеуметтік кәсіпкерлер жедел әлеуметтік проблемаларды таниды, сонымен қатар пәндер, салалар мен теорияларды кесіп өтетін мәселенің кең контекстін түсінуге тырысады. Әлемдегі мемлекеттік және жекелеген ұйымдар мүсіркеуге тап болған қоғамдар мен адамдарды қолдау үшін миллиардтаған долларлық жобаларды іске асырып жатыр.

Сипаттамалары

Билл Дрейтон 1980 жылы жергілікті әлеуметтік кәсіпкерлерді қолдайтын «Ашока» ұйымын құрды. Дрейтон өз қызметкерлеріне төрт қасиетті іздеуді айтады: шығармашылық, кәсіпкерлік қабілет, идеяның әлеуметтік әсері және этикалық негіз. Шығармашылықтың екі аспектісі бар: мақсат қою және мәселені шешу. Әлеуметтік кәсіпкерлер өздері нені қалайтынын және осы мақсатқа қалай қол жеткізе алатынын көре білу үшін жеткілікті шығармашылыққа ие. Джон Элкингтон мен Памела Хартиган «Ақылға сыймас адамдардың күші» кітабында әлеуметтік кәсіпкерлердің неге, олардың сөзімен айтқанда, «ақылға сыймайтын» екенін түсіндіреді. Олардың пікірінше, бұл адамдар басқалар күтпеген жерден әлеуметтік нәтижелерден пайда табуға тырысады. Сондай-ақ, олар өздерінің кәсіпорындары сәтсіз аяқталуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдерді қабылдамайды және ешкім бағалай алмайтын нәтижелерді өлшеуге тырысады. Осы туралы Шваб қоры кәсіпкерлердің «өздерінің әсерін өлшеу және бақылауға құштарлығы бар екенін» айтады. Кәсіпкерлердің стандарттары жоғары, әсіресе өз ұйымдарының күш-жігеріне және олармен байланыс жасайтын қоғамдарға жауапкершілікпен қарайды. Сандық және сапалық деректер – олардың негізгі құралдары, олар үнемі кері байланыс пен жақсартуға бағыттайды. «Ашока» көптеген елдерде жұмыс істейді. Кәсіпкерлік қабілет шығармашылықтан туындайды. Кәсіпкерлер идеяны жүзеге асыру ғана емес, оны қалай жүзеге асыру керектігін де біледі және оны іске асырудың нақты көрінісін сезінеді. Дрейтон былай дейді: «Кәсіпкерлер өз идеялары іске асырылғанда қоғамның қалай өзгеретінін көз алдына келтіреді және бұл идея бір жерде ғана емес, бүкіл қоғамда жұмыс істемейінше тоқтамайды». Бұл олардың болашақ туралы нақты көзқарасы және оны шындыққа айналдыруға деген құштарлығы арқылы көрінеді. Бұдан басқа, кәсіпкерлер қазіргі жағдайға қанағаттанбайды: олар денсаулықты өзгерістерді қалайды. Бұл өзгерістер процесі нарықтағы тепе-теңдікті бұзу арқылы, қарсыласатын активтерді толықтыруға айналдыру ретінде сипатталады. Әлеуметтік әсер идеяның өзі бастамашысы кеткеннен кейін де өзгерістерге қабілетті екенін бағалайды. Егер идеяның ішкі құндылығы болса, ол іске асырылғаннан кейін алғашқы кәсіпкердің харизматикалық басшылығы болмаса да өзгерістерге әкеледі. Осы кәсіпкерлердің «ақылға сыймауының» бір себебі – олар өздеріне жүктелген міндетті орындауға лайық емес. Көптеген кәсіпкерлер өз идеяларын іске асыру үшін қажетті дағдыларды оқымаған. Оның орнына, олар өзінің маңына білікті адамдарды жинайды. Бұл команданы идея біріктіреді. Әлемді өзгертуге дайын лидерлердің сенімді болуы маңызды болғандықтан этикалық негіз өте маңызды. Дрейтон қызметкерлеріне осыны түсіндіру үшін олардан қорқытатын жағдайды көзге елестетуді және содан кейін үміткерді олармен бірге сол жағдайға қоюды ұсынды. Егер олар осы сценарийде ыңғайлы сезінсе, онда кәсіпкердің этикалық негізі бар. Кәсіпкерлердің ерекше қасиеттерінің бірі – олар өзгерістер жасағаны үшін өзіне ешқандай құрмет талап етпейді. Олар жасаған өзгерістерге өздерімен бірге болғандардың барлығы себепкер екеніне сендіреді. Сондай-ақ, олар көбінесе эмоциялармен жетеледі; олар негізінен пайда табуға емес, қайғы-қасіретті жоюға тырысады. Мұхаммед Юнус осы ерекшелік туралы былай дейді: «Ол (немесе ол) нарықтағы барлық басқа бәсекелестермен бәсекелеседі, бірақ әлеуметтік мақсаттар жиынтығынан шабыт алады. Бұл – біздің осы бизнесте болуымыздың басты себебі».

Қиындықтар

Әлеуметтік кәсіпкерліктің әлемі салыстырмалы түрде жаңа болғандықтан, осы салаға кіріскендер көптеген қиындықтарға кезеседі. Біріншіден, әлеуметтік кәсіпкерлер болашақ проблемаларды болжауға, шешуге және оларға шығармашылықпен жауап беруге тырысады, сонымен қатар, шешуге қажетті дұрыс проблемаларды анықтауда қиындықтарға тап болады. Көптеген бизнес-кәсіпкерлер қазіргі нарықтағы кемшіліктерді жоюмен айналысса, әлеуметтік кәсіпкерлер гипотетикалық, көрінбеген немесе жеткілікті зерттелмеген мәселелерді, мысалы, халық санының артуы, тұрақсыз энергия көздері, азық-түлік тапшылығы сияқты мәселелермен күреседі. Әлеуметтік бизнесті тек болжамды шешімдерге негіздеп құру өте қиын, өйткені инвесторлар тәуекелді жобаларды қолдауға көбінесе құлықсыз болады. Егер кәсіпкерлер инвесторлардан қаржы ала алса да, қиындықтар бизнестің әлеуметтік және коммерциялық аспектілерін теңестірумен ғана шектелмейді. Инвесторлардың жетіспеуі әлеуметтік кәсіпкерліктің екінші мәселесіне – жалақыдағы айырмашылыққа әкеледі. Элкингтон мен Хартиган атап көрсеткендей, "коммерциялық және әлеуметтік кәсіпорындар арасындағы жалақы айырмашылығы әлі де көзге түсетін мәселе болып қалып, [әлеуметтік кәсіпорындардың] ұзақ мерзімді табысқа жетуіне және тұрақтылығына кедергі келтіреді". Әлеуметтік кәсіпкерлер мен олардың қызметкерлеріне, әсіресе кәсіпорынның бастапқы кезеңінде, мардымсыз немесе мүлдем жалақы төленбейді. Осының салдарынан, олардың кәсіпорындары білікті және адал қызметкерлерді сақтап тұруда қиындыққа тап болады. Әлеуметтік кәсіпкерлер әлемдегі ең маңызды мәселелерді шешуге ұмтылса да, олар өздері қызмет етуді көздейтін қоғамның күмәндануымен және жомарт еместігімен де күресуге мәжбүр. Өзін-өзі қамтамасыз ету қабілеті – әлеуметтік бизнесті тек қайырымдылық пен сыртқы қаржыландыруға тәуелді болатын қайырымдылық ұйымдарынан ерекшелендіреді.

Тарих

Әлеуметтік кәсіпкерлік кәсіпкерлік ұғымынан ерекшеленеді, бірақ оның бизнес саласындағы туысымен бірнеше ортақ белгілері бар. Француз экономисі Жан Батист Сей (1767–1832) кәсіпкерді идеяны «іске асыратын» және оның идеяның қоғамға тигізетін әсерін өзгертетіндей көзқарасты өзгертетін адам деп анықтады. Сей кәсіпкерді «экономикалық ресурстарды өнімділігі төмен аймақтан өнімділігі жоғары және табысы зор аймаққа ауыстыратын» адам ретінде де сипаттайды. Дегенмен, «кәсіпкерлік» пен «әлеуметтік кәсіпкерлік» арасындағы ерекшелік туындаманың мақсатында жатыр. Әлеуметтік кәсіпкерлер классикалық кәсіпкерлердің әдетте пайда табу мақсатын көздеуінен гөрі, жалпы қоғамды өзгертуге ұмтылады. Әлеуметтік кәсіпкерлер қоғамды жақсырақ жағдайға жеткізу үшін түрлі ресурстарды пайдаланады. «Әлеуметтік кәсіпкерлік» ұғымы жаңа емес, бірақ 2000-ші жылдары, әсіресе Чарльз Лидбитердің «Әлеуметтік кәсіпкердің қалыптасуы» атты еңбегі жарық көргеннен кейін қоғам мен академиялық зерттеулерде кеңінен танымал болды. Қоғамдық дамуға және жоғары әлеуметтік мақсаттарға бағытталған көптеген іс-әрекеттер қазіргі заманғы әлеуметтік кәсіпкерліктің анықтамасына жатады. Қазіргі таңда қалыптасқан анықтамаға қарамастан, әлеуметтік кәсіпкерлікті анықтау қиын, себебі ол түрлі формаларда көрініс табады. Бұл ұғымның кең анықтамасы әлеуметтік кәсіпкерліктің негіздерін түсінуге және оларға күш түсіруге мүмкіндік беретін салааралық зерттеулерді қадағалайды. Ұйымдар қоғамның қай саласында болсын (корпорациялар немесе біріккен қауымдастықтар, қоғамдар, бірлестіктер немесе кооперативтер), әлеуметтік кәсіпкерлік кез келген бастаманың әлеуметтік әсеріне баса назар аударады. Бұл терминдер 1980 және 1990 жылдары Билл Дрейтон, Чарльз Лидбитер және басқалар тарапынан кеңінен қолданыла бастады. 1950 жылдан 1990 жылға дейін саясаткер Майкл Янг әлеуметтік кәсіпкерліктің жетекші қолдаушысы болды және 1980 жылдары Гарвард университетінің профессоры Дэниел Белл оны «әлемдегі ең табысты әлеуметтік кәсіпкер» деп сипаттады. Янг әлем бойынша алпыстан астам жаңа ұйым құрды, соның ішінде Ұлыбританияда, Австралияда және Канадада бар Әлеуметтік кәсіпкерлер мектебі (SSE), ол жеке тұлғаларға әлеуеттерін іске асыруға және әлеуметтік кәсіпорындар мен әлеуметтік бизнесті құруға, кеңейтуге және дамытуға көмектеседі. Тағы бір танымал британдық әлеуметтік кәсіпкер – Эндрю Маусон OBE, оған 2007 жылы қалалық жаңғырту жұмысы, соның ішінде Шығыс Лондондағы Бромли Бай Боу орталығы үшін теңестіру берілді. Бұл терминдер салыстырмалы түрде жаңа болғанымен, әлеуметтік кәсіпкерлер мен әлеуметтік кәсіпкерлікті тарих бойында кездестіруге болады. «Әлеуметтік кәсіпкерліктің» қазіргі заманғы анықтамасын көрсететін бірнеше танымал тұлғалардың тізіміне алғашқы медбикелік мектептің негізін қалаушы және қазіргі заманғы медбикелік практикасын дамытушы Флоренс Найтингейл, кооперативтік қозғалыстың негізін қалаушы Роберт Оуэн және Үндістанның Жер сыйлау қозғалысының негізін қалаушы Виноба Бхаве кіреді. Он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырларда ең табысты әлеуметтік кәсіпкерлер азаматтық, үкіметтік және бизнес салаларында жұмыс істеді. Бұл пионерлер әлеуметтік, білім беру және денсаулық сақтау салаларындағы негізгі мемлекеттік қызметтерге енгізілген жаңа идеяларды ұсынды.

Әлеуметтік кәсіпкерлік экожүйесі

Экожүйелік тұжырымдама әлеуметтік кәсіпкерлерге стратегияларын қалыптастыруда өте пайдалы болуы мүмкін. Әлеуметтік кәсіпорындардың экожүйесін түсіну қажеттілігі зерттеушілер әлеуметтік кәсіпорындарды қолдайтын және шектейтін контексттік факторлардың маңыздылығын баса көрсеткендіктен, күшейіп келеді. П.Н. Блум және Дж.Г. Дис сияқты көптеген зерттеушілер әлеуметтік кәсіпкерлер үшін экожүйелік модельді жасауға тырысты. Олар ұсынған экожүйелік модель экожүйедегі барлық қатысушыларды, сондай-ақ қатысушылардың қызмет ететін заңдарды, саясатты, әлеуметтік нормаларды, демографиялық тенденцияларды және мәдени институттарды қамтиды. Жақында, 2020 жылы Дебапратим Пуркайашта, Т. Трипати және Б. Дас бизнес экожүйесі туралы әдебиетті әлеуметтік саясат және әлеуметтік кәсіпкерлік саласына қарай кеңейтті. Олар Үндістанның микроқаржы секторында басқа да әлеуметтік кәсіпорындар өздерінің экожүйесін түсіну және стратегияларын қалыптастыру үшін пайдалана алатын жан-жақты экожүйелік модельді жасады. Зерттеушілер экожүйені "фокустық ұйымның (әлеуметтік кәсіпорынның) күрделі және дамитын желісі, сондай-ақ фокустық ұйыммен өзара әрекеттесетін барлық жеке тұлғалар мен ұйымдар – бәсекелестер, жеткізушілер, толықтырушылар, тұтынушылар, иеленушілер, реттеушілер, ресурстарды ұсынатындар және т.б., тікелей немесе жанама түрде бір-біріне әсер ететін, олардың өзара әрекеттесуі, сондай-ақ ұйымның әсер ететін және орналасқан жақын және кеңірек ортасы (экономикалық, әлеуметтік, саяси және т.б.)" деп анықтайды. Әлеуметтік жауапкершілікке ие кәсіпорындар өздерінің ішкі ұйымдық іс-қимылдары арқылы тұрақты дамуды құруға баса назар аударады, бұл әрекеттер негізінен қоғам үшін әлеуметтік пайда әкелуге бағытталған. Юнустың Grameen Bank арқылы жасаған жұмысы кейінгі әлеуметтік кәсіпкерлерге зор ықпал еткен. Еуропа мен Оңтүстік Америкадағы ірі елдер ұлттық және жергілікті деңгейдегі мемлекеттік ұйымдармен тығыз байланыс орнатуға бейім.

Халықаралық қатысу

Skoll Foundation, Omidyar Network, Schwab Foundation for Social Entrepreneurship, New Profit Inc., National Social Entrepreneurship Forum және Global Social Benefit Institute сияқты ұйымдар әлеуметтік кәсіпкерлердің бастамаларын ілгерілетеді және олардың жобаларын дамытуға көмектесетін ресурстарды ұсынады.

Технологияның рөлі

Интернет, әлеуметтік желілер және әлеуметтік медиа көптеген әлеуметтік кәсіпкерлердің табысы мен ынтымақтастығы үшін өте маңызды ресурс болды. 2000-шы жылдардан бастап Интернет, тіпті осы адамдар географиялық тұрғыдан шашырап кетсе де, қысқа мерзім ішінде көптеген ойдас қолдаушыларға кең ауқымды ақпарат таратуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Интернет ашық код принциптерін пайдалана отырып, жобалау ресурстарын біріктіруге жағдай жасайды. Мысалы, вики-модельдерді немесе краудсорсинг тәсілдерін қолдану арқылы әлеуметтік кәсіпкерлік ұйымы елдің ішіндегі (немесе бірнеше елден) жүздеген адамдарды бірлескен онлайн жобаларға (мысалы, әлеуметтік кәсіпкерлік жобасы үшін бизнес-жоспар немесе маркетингтік стратегияны жасау) тартып, ынтымақтастыққа шақыруға болады. Бұл веб-сайттар әлеуметтік кәсіпкерлерге өз идеяларын кең аудиторияға таратуға, ойдас адамдардың желісін құруға және сақтауға, сондай-ақ ұйыммен әлеуетті инвесторлар, демеушілер немесе еріктілерді байланыстыруға көмектеседі. Бұл әлеуметтік кәсіпкерлерге аз немесе мүлдем бастапқы капиталсыз және кеңсе сияқты физикалық құрылымдарсыз (мысалы, жалға алынған кеңсе кеңістігі) өз мақсаттарына жетуге мүмкіндік береді. Мысалы, ашық кодты тиімді технологиялардың даму парадигмасы ретінде кең таралғаны бүкіл әлемдегі адамдарға жергілікті мәселелерді шешуде ынтымақтасуға мүмкіндік береді, дәл осылай ашық кодты бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу әлемнің түкпір-түкпірінен келген бағдарламалық жасақтама мамандарының ынтымақтастығын пайдаланады. COVID-19 пандемиясы және физикалық қашықтықты сақтау қажеттілігі әлеуметтік кәсіпорындар үшін технологиялардың маңыздылығын одан әрі арттырды.

Дау

Көптеген әлеуметтік кәсіпкерлермен бірге жүзеге асырылған бастамалар инновациялық болғанымен, тұрақты және тиімді болуда қиындықтарға тап болды, нәтижесінде олар жалпы қоғамға (кішкентай қауымға немесе адамдар тобына емес) таралуға және кең ауқымды әсер етуге мүмкіндік алмай қалды. Әлеуметтік бастамалардың компромистік шешімдері жасалды, бірақ олар көбінесе үлкен аудиторияға жетпей, немесе үлкен қауымдастықтарға көмектесе алмады. Әлеуметтік кәсіпкерлік тұжырымы 2000-ші жылдардан бастап танымал болғандықтан, кейбір жақтастары осы жобалардың әсерін арттыру үшін әлеуметтік бастамаларды кеңейту процесін стандарттау қажет деп санайды. Бір мәселе, кейбір жағдайларда әлеуметтік кәсіпкерлер тек қысқа мерзімді шешімдер ұсынады, немесе олардың виртуалды, онлайн ұйымын кеңейтіп, көбірек адамға көмектесуге мүмкіндік таппайды. Саясатты қалыптастырушылар мен мемлекеттік бағдарламаларды дамытушылардың басымдықтары әлеуметтік кәсіпкерлерден өзгеше болғандықтан, әлеуметтік бастамалардың өсуі мен кеңеюі баяу жүреді. Әлеуметтік кәсіпкерлік 2000-ші жылдардан бастап ғана қарқын алып келе жатқандықтан, қазіргі әлеуметтік кәсіпкерлер әлеуметтік жақтастар мен белсенділерді инновациялық әлеуметтік кәсіпкерлерге айналуға шақырып отыр.