Кіріспе

Бастапқы ауытқу – бұл ауытқушы мінез-құлықты анықтаудың алғашқы кезеңі. Танымал әлеуметтанушы Эдвин Лемерт бастапқы ауытқуды ауытқу актісін жасау ретінде түсіндірді. Бұл қоғамда кең таралған құбылыс, себебі әр адам қарапайым ереже бұзушылықтарға қатысады. Бастапқы ауытқу адамның өзін ауытқушы тұлға ретінде қабылдауына әкелмейді, сондықтан ол өз ұғымын осы ауытқушы бейнеге сәйкес өзгертпейді. Осы әрекетке қоғамдық белгі берілген немесе таңбаланған кезде ғана екіншілік ауытқу пайда болуы мүмкін. Лемерт пікірінше, бастапқы ауытқу – бұл жеке адамның ауытқушы таңбаны иеленуіне мүмкіндік беретін іс-әрекеттері.

Отбасы және үй өмірі

Ата-ананың қолдауы және ата-ананың балаларына тигізетін әсері жасөспірімдердің мінез-құлқына ең үлкен үлес қосатын факторлардың бірі болып табылады. Бұл мінез-құлық, мораль және құндылықтардың оқылып, қабылданатын бастапқы кезеңі. Ата-ананың нұсқауы балалардың қоғамда лайықты өмір сүруіне қажетті мінез-құлқының қалыптасуына бағытталған. Мақтау, сүйіспеншілік, қамқорлық, ынталандыру және оңтайлы ықпалдың көптеген басқа да түрлері – ата-ананың қолдауының маңызды бөліктері. Дегенмен, бұзық мінез-құлықтың пайда болуын және дамуын тоқтату үшін мұның өзі жеткіліксіз. Ата-аналар «тиімді тәртіп, бақылау және мәселелерді шешу тәсілдерін» қолдануы керек. Ата-анасы оңтайлы мінез-құлықты нығайтпай және бұзық мінез-құлықты тиісті түрде жазаламайтын отбасылардан шыққан балалардың бұзық мінез-құлыққа ұшырау ықтималдығы жоғары. Мұндай байланыс әлсіз деп есептеледі және баланың қиындық тудыруына және бұзылуына себеп болуы мүмкін.

Жастар

Ата-ананың берік байланысы баланың болашақта таңдайтын әлеуметтік топқа өте қажет. Егер үйде бақылау нашар болса, ата-аналардың оңтайлы ықпалы болмаса және баланың мектепке, білімге деген жағымды сезімі болмаса, олар тәртіпсіз достармен араласуға бейімделеді. Тәртіпсіз достармен араласқанда, олар басқа әлеуметтік топты таңдағандағыдан гөрі тәртіпсіз мінез-құлықты көбірек қабылдайды. Сондықтан, ата-ана мен бала арасындағы байланыстың мықты болуы маңызды, себебі ол олардың таңдайтын достарына және жасөспін шағында алғашқы тәртіпсіз мінез-құлыққа баруына тікелей әсер етеді.

Фрэнк Танненбаум

Фрэнк Танненбаумның теориясы бойынша, бастапқы бұзық мінез-құлықты жасаған адамдар үшін оның жасалуы бейкүнә немесе көңілді болуы мүмкін, бірақ ол ата-аналары, педагогтары және тіпті құқық қорғау органдары үшін мазасыздық тудырып, қылмыстың бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Танненбаум бұзықтың екі түрін ажыратты. Біріншісі – бала бейкүнә деп санайтын, бірақ ересектер бұзық деп танитын бастапқы әрекет, бұл белгі "біріншілік бұзықтық" деп аталады. Екіншісі – бастапқыда белгіленгеннен кейін, олар екіншілік бұзықтыққа көшеді, онда ересектер де, бала да өздері бұзық екенін мойындайды. Танненбаум осы бұзық әрекеттердің "артық драматизациялануы" адамның белгіленуіне және бұзық екенін қабылдауына әкелуі мүмкін екенін айтты. Осы белгіні қабылдағандықтан, олар біріншілік бұзықтықтан екіншілік бұзықтыққа көшіп, одан да ірі қылмыстар жасайды.

Таңбалау теориясы

Ең көп таралған теория, бастапқы ауытқуға қатысты, 1960-шы жылдардың басында әлеуметтанушылар тобы әзірледі және "белгілеу теориясы" деп аталды. Белгілеу теориясы – символдық өзара әрекеттесудің бір түрі. Символдық өзара әрекеттесу – Джордж Герберт Мид дамытқан әлеуметтанудағы теориялық тәсіл. Ол символдар мен тілдің адамдардың өзара әрекеттесуінің негізгі элементтері ретіндегі рөлін баса көрсетеді. Белгілеу теориясы бойынша, белгілеу теориялықтарының пікірінше, оны заң мен тәртіпті сақтауға жауапты адамдар қолданады, мысалы, полиция қызметкерлері, судьялар және т.б. Олар әлдебір заңды бұзған адамдарды белгілейтін адамдар. "Ауытқушы" деген белгіні қылмысты жасаған адам емес, белгіленген адамнан күшті біреу береді. Бұл теория ауытқудың бастапқы себептерін түсіндіре алмағаны үшін көп сынға ұшырады. Дегенмен, белгілеу теориясының басты назары – белгілеудің қалай байланысты екенін және екіншілік ауытқуды қалай тудыратынын түсіндіру болып табылады.

Аномия теориясы

Роберт Мертон аномия теориясын жасады, ол қылмыстың себептерін анықтауға арналған. Аномия сөзінің бастауы "Социологияның әкесі" атанған Эмиль Дюркгеймге жатады. Аномия – "қоғамның адамдарды жоғары жетістіктерге ұмтылдыруымен, бірақ оларға осы мақсатқа жетудің заңды жолдарын ұсына алмауынан туындайтын әлеуметтік нормалардың күйреуі". Мертон қоғамның жетістікке қол жеткізуге үлкен мән беретінін айтты. Дегенмен, бұл мақсаттың барлық әлеуметтік топқа қол жеткізуі мүмкін емес. Төменгі әлеуметтік топ өкілдерінің жетістікке жетуге қажетті ресурстардың жетіспеуіне байланысты, Мертон адамдардың құқық бұзушылық әрекеттерге баруға мәжбүр болатынын болжады. Мертон осындай құқық бұзушылықты инновация деп атады. Эдвин Сазерленд осы теорияны түсіндіретін, адамның құқық бұзушылық мінез-құлқының қалай қалыптасатынын көрсететін түсіндірме жасады. Бұл түсінік – дифференциалдық байланыс деп аталады.

Дифференциалдық қауымдастық

Дифференциалдық қауымдастық теориясы «Егер адам бұрмаланған идеяларды ұстанатын адамдармен дәстүрлі идеяларды қабылдайтын адамдардан гөрі көбірек араласса, онда ол адамның бұрмалануы мүмкін» деп тұжырымдайды. Бұрмаланған әрекетті жасаған адамның өзі әрқашан бұрмаланған болуы міндетті емес. Дифференциалдық қауымдастықтың бастысы – егер біреуге мүмкіндік туса, ол сол әрекетті жасауы мүмкін. Адам бұрмаланған және дәстүрлі идеяларды ұстанатын адамдармен де араласуы мүмкін, бірақ егер бұрмаланған байланыстар дәстүрлі байланыстардан басым болса, онда бұрмалану ықтималдығы артады. Дифференциалдық қауымдастықтың негізгі мәні – қауымдастық факторына баса назар аудару. Дифференциалдық қауымдастық «бұрмаланудың себебі» деп есептеледі. Кентукки тауларында өмір сүрген тағы бір туысының кеңесімен Мэнсон өзін бүлікші деп жариялады. Мэнсонның алғашқы бұрмаланған әрекеті 9 жасында мектебін өртеп, түзету мектебіне жіберілген кезде басталды. Жастық шағында Мэнсонды жақсарту мақсатымен бірнеше түзету мектептеріне жіберді. 1942 және 1947 жылдар аралығында, түрмеден босатылғаннан кейін, Мэнсонның анасы оны тиісінше күтуге шамасы келмеді және оған балама отбасы таба алмады. Ол оны сотқа тапсырып, оны Гибоулт балалар мектебіне оқуға жіберуге рұқсат берді. Он айдан кейін Мэнсон анасымен қарым-қатынасын жаңартқысы келіп, Гибоулт балалар мектебінен қашып кетті. Ол оны қабылдамағаннан кейін Мэнсон бұрмаланған өмірге бет бұрды. Мэнсон ұрлық және қарақшылық сияқты кең тараған бұрмаланған әрекеттерден қуат алды. 1949 жылы Мэнсон Фланаган атаның балалар үйіне жіберілді. Фланаган атаның балалар үйінде 4 күн өткен соң Мэнсон қашып кетіп, автокөлік ұрлау, қарақшылық және қарулы тонау сияқты басқа да бұрмаланған әрекеттерге кірісті. Мэнсон Ұлттық оқу мектебінен 18 рет қашып кетті, онда оны зорлап, ұрып-соққандарын айтты. Мэнсонның осы кезеңдегі мінез-құлқы оның ересек өміріне бұрмаланған белгі ретінде көлеңке тастады, ол соңында Екіншілік бұрмалануға жетіп, қауіпті «Мэнсон отбасы» культын құрды.