Кіріспе

Reis ül Küttab, немесе Reis Efendi (رئیس آفندی), Осман империясының әкімшілік құрамындағы жоғары лауазым болған. "Жазбашылардың басшысы" немесе "бас кеңсе қызметкері" деп аударылатын бұл лауазымның иесі бастапқыда Императорлық Кеңестің кеңсе басшысы болып, кейіннен Сыртқы істер министріне теңдес лауазымға айналды. 1836 жылы Танзимат реформалары кезінде Осман империясы Сыртқы істер министрлігі құрылғанда, Reis ül Küttab атағы ресми түрде Сыртқы істер министрі (Hariciye Nazırı) болып өзгертілді.

Құрылуы мен дамуы

Бұл лауазым алғаш рет 1520-жылдардың басында куәландырылған және, көптеген жағдайларда, Сұлтан Сүлейменнің (1520-66 жылдары) құрылысы болған, бірақ одан да ұзақ уақыт бойы үкіметке қосылған кіші лауазым ретінде болған болуы мүмкін. Атауынан көрініп тұрғандай, “reis ül küttab” – “бас хатшы” немесе “бас клерк” деген мағынаны білдіреді. Бұл лауазым Осман империясының үкіметін құрайтын Императорлық кеңестің (диван ı hümayun) клерктерін басқарды. Сүлейменнің билігіне дейін кеңсе функцияларын emin i akham (“шешімдер сақтаушысы”) және nişancı (“канцлер”) бөлісіп атқарды. Дегенмен, басқа шығыс ислам мемлекеттерінде де, Осман провинцияларында да осыған ұқсас лауазымдар болды, онда диван эфенди жергілікті әкімдер кеңесінің (валис) төрағасы болып табылды. Дж. Денінің сөзіне сәйкес, reis ül küttab лауазымын құру – осы тәжірибені астанаға көшіру болды. Оның құрылуы Сүлейменнің тұсында басталып, 17 ғасырға дейін жалғасқан түрлі жоғары лауазымды органдар мен мемлекеттік ведомстволарға бекітілген клерктер санының біртіндеп артуымен бірге жүрді. Мысалы, шамамен 1530 жылы дефтердарға (“қазынашыға”) жеті, ал nişancıға он бір клерк бекітілген болса, 1561 жылы олардың саны тиісінше тоғыз және жиырма беске жеткен. Бұл лауазымға алғаш рет 1523/4 жылы қайтыс болған Хайдар Эфенди ие болған болуы мүмкін, бірақ алғашқы белгілі иегері – 1524/5 жылдан бастап 1534 жылы nişancı лауазымына көтерілгенге дейін осы қызметті атқарған тарихшы Тр. болды. 16-17 ғасырларда reis ül küttab лауазымына уәзірлердің жоғары секретариат қызметкерлері тағайындалса, ал 17 ғасырдың басынан бастап, көбінесе және дерлік тек Ұлы уәзірдің қызметкерлері тағайындалды. Тұрақты жоғарылау (tarik) жүйесі орнатылды, осы жүйе бойынша адам Ұлы уәзірдің хатшылығының бір бөліміндегі қарапайым хатшыдан (парсы: khalife, түрік: kalfa) аға клеркке (ser khalife немесе baş kalfa) және ақырында бюро меңгерушісіне (mektubcı) дейін көтерілді. Соңғы лауазым Ұлы уәзірге жақын болуды талап етті және жоғары лауазымдарға жол ашты. Сирек жағдайларда, reis ül küttab лауазымына Ұлы уәзірдің mektubcıs емес, Ұлы уәзірдің лейтенанты Кахья бейдің хатшысы тағайындалған.

Функциялар

Reis ül küttab Ұлы везирмен тығыз байланыста қызмет етті, оны сұлтанмен кездесулеріне, сондай-ақ Ұлы везирдің шетелдік елшілермен кездесулеріне еріп барды. Алайда, reis ül küttab Кеңестің отырыстарына қатысып, уәзірлерден бұрын келіп, кейін кетіп қалса да, ол өз бетінше немесе тікелей сұлтанға сөйлеуге құқығы болмады және оны Ұлы везир арқылы жасауға міндетті болды. Оның негізгі рөлі Императорлық Кеңестің (диван-и хумаюн қалемі) департаментінің басшысы болып табылды, ол өз кезегінде үш бюроға бөлінді: 17 ғасырдың ортасынан бастап бейлікшіге қарасты бейлік, ол барлық императорлық жарлықтарды (фирман) немесе бұйрықтарды (эвамир) әзірлеуге және жариялауға, сондай-ақ барлық заңдар мен ережелердің (канун) түпнұсқаларын және басқа мемлекеттермен жасалған келісімдерді сақтауға жауапты болды; провинциялық губернаторлардың, судьялардың және тимариоттардың дипломдарын (берат) жыл сайын беруге жауапты Тахвил; әртүрлі лауазымды тұлғаларды қамтамасыз ету, сондай-ақ қазынадан немесе қайырымдылық мекемелерден (вакф) зейнетақы төлеуге жауапты ру'ус ("жабдықтау") кеңсесі. Әскери және қаржылық мәселелерді қоспағанда, барлық мемлекеттік хат-хабарлар оның қолында болды. Тағы бір төменгі лауазымды шенеунік, диван-и хумаюнның амеджысы ("Императорлық Кеңестің референті") дипломатиялық хат-хабарға және Ұлы везирдің сұлтанға ұсынған меморандумдарды (тельхис) мен есептерді (такрир) сақтауға жауапты болды, ол Императорлық Кеңестің атынан әрекет ететін. Reis ül küttab оларды арнайы қапшықта (kise) Императорлық Кеңестің отырыстарына әкелді. Мұнда оларды бас везир жиналған министрлерге оқып беретін, содан кейін оларды басқа арнайы лауазымды шенеунік, тельхиси ("меморандум жазушы") алып, сұлтанға ұсынатын.

Маңыздылығының өсуі

17 ғасырдың басына дейін рейіс үл-күттап нишанчиден төмен дәрежеде және оның бағынысында болды, бірақ қабілетті рейістердің қатары және кейбір нишанчи тағайындалымдарының әлсіздігі соңғысының ысырапқа ұшырауына және рейістің маңыздылығының артуына әкелді. Ұлы везирдің кеңсесіне тіркелу рейіске нишанчидің бақылауынан шығуға мүмкіндік берді, бұл патшалық кеңестен мемлекеттік істерді Ұлы везирдің қарамағына берумен бірге жүрді. Осы кезеңнен бастап Осман империясы үшін сыртқы қатынастардың маңыздылығы да артты, өйткені рейіс бейлікте сақталған шарттарды тексеруге және Осман үкіметіне келген шетелдік елшілердің сұрауларына, хаттарына және петицияларына жауаптарды растауға жауапты болды. Бұл процестің нәтижесінде рейіс үл-күттап біртіндеп де-факто Сыртқы істер министріне айналды, бұл рөл 1699 жылы Карловиц шарты бойынша сәтті келіссөздер жүргізген сол кездегі рейіс үл-күттап Рами Мехмед Эфенди арқылы бекітілді. Дегенмен, рәсімдер мен протокол бойынша рейіс үл-күттап 18 ғасырдың соңына дейін өзінің төмен дәрежелі орнын сақтап келді; мысалы, оған Императорлық кеңес залында отыруға рұқсат етілмеді, бірақ оның сыртында рейіс тахтасы деп аталатын орын болды, ал оның сарайдағы рәсімдердегі рөлі шектеулі болды. Рейіс үл-күттаптың жаңа рөлі 1792 жылы Селім III-нің Императорлық кеңесті реформалауымен ресми түрде бекітілді, ол кеңестің құрамына кіретін он мүшенің бірі болды. Осыдан бастап рейіс үл-күттап сыртқы қатынастарға ресми жауапты болды, бұл рөл 1836 жылдың 11 наурызында оның ішкі істер жөніндегі әріптесі Кахия Беймен бірге қызметтен алынғанға дейін сақталды, олардың орнына екі жаңа, батыс үлгісіндегі министрліктер құрылды.