Кіріспе

Косоводагы аудан. Феризай ауданы – Косоводагы аудандардың бірі. Феризай – аудан орталығы.

Қалалық округтер

Ферижай ауданы бес муниципалитет пен 126 елді мекеннен тұрады. Ферижай Косовоның оңтүстік-шығысында, Приштина мен Солтүстік Македонияның Скопье қалаларының шамамен ортасында орналасқан. Ол Тирананың солтүстік-шығысынан, Скопьеден солтүстікке қарай, Софиядан батысқа, Приштинадан оңтүстікке және Подгорицадан 300 шақырым шығысқа қарай жатыр. Ферижай өзеннің екіге бөлінетін жері; Неродимка өзені екі тармаққа бөлініп, әртүрлі теңіздерге құяды.

Этностық топтар

Барлық муниципалитеттерде албандықтар көпшілікте: Феризай (95,9 пайыз), Штиме (96,8 пайыз), Качаник (99,9 пайыз) және Хани и Элезит (99,5 пайыз). Штрпцеде албандар (54,1 пайыз) және сербтер тұрады. +Этникалық топтар Топ саны % албандар 177 075 95,4 сербтер 3 230 1,7 рома (ашкали) 4 661 2,5 Басқа немесе жауап бермегендер 677 0,4

Тарих

Қала (Осман империясының құрамында болған кезде Феризовик деп аталған) 1873 жылға дейін қарапайым ауыл болған, содан кейін Белград-Салоники темір жолының бір бөлігіне айналды. Оның аты 1873 жылға дейін Ферис Шасивариге тиесілі болған қонақ үйден шыққан. Косовода б.з.б. 6-5 мыңжылдықтарда пайда болған ең ежелгі мәдени топ – Старчево мәдениеті. Олар өзендер мен өзен жағалауларында тұрған. Үйлері қамыс пен саздан салынған, ал негізгі қызметі – егін шаруашылығы. Б.з.б. 4300 жыл шамасында Старчево мәдениетінің орнын басып алған Винча мәдениеті де өзендер маңында мекендеген. Бұл елді мекендер қамалданбаған, қалың қатарлап қамыс пен саздан салынған үйлерден тұрған. Олардың мәдениетінің қалдықтарына керамикалық ыдыстар мен көптеген күйдірілген саз мүсіндер жатады. Қазіргі Болгариядан келген және Винча мәдениетін ауыстырған Бубань-Хум мәдениеті аз ғана артефакттар қалдырды. Баден мәдениеті Дунайдан ең оңтүстікке қарай кеңейіп келді және б.з.б. 3 мыңжылдықтың соңына дейін аяқталды.

Ежелгі дәуір

VIII ғасырдан б.з. дейін Римдіктер басып алғанға дейін Дардандар осы аймақты мекендеген. Олар қайтыс болғандарын өртеп, күлін дөңгелек обаларға (көрімдерге) жерлеген. Екі некрополь табылған: біреуі Герлицедегі теміржол станциясының жанындағы Кулин ауданында, екіншісі – Ферижай – Штимлье тас жолы бойындағы Молопольц аймағында. Шамамен 280 жылға дейін Дардандарды патша билеген. Дардандар туралы сақталған мәліметтердің көп бөлігі Македониямен болған соғыстарына қатысты. Дардандар мен римдіктердің арасындағы алғашқы байланыс б.з.д. 200 жылы болған, олар Македонияға қарсы әскери көмек ұсынған. Б.з.д. 96 жылы Рим императоры Сулла Дардандарды бағындырған. Ескі көл жағалауларында римдіктердің бірнеше елді мекендері салынған. Бұл елді мекендер Ульпиана және Скопье сияқты қалаларды байланыстыратын жол желісіне ие болды, бұл жол Македонияны Далмациямен Ферижай және Качаник шатқалы арқылы жалғастырған. Жолдың бөліктері Лепенац өзенінің арнасынан және Доганаж және Река ауылдарының жанынан табылған.

Орта ғасырлар

Облыс Словения мен Хорватиядан оңтүстікке қарай Сараево, Вуштри, Приштина және Липжан арқылы Скопьеге қарай созылып, Шкодер-Призрен жолын кесіп өткен жолда орналасқан. Венециядан Стамбулға саяхат жасаған саяхатшының Венециядағы Киелі Марк базиликасының кітапханасындағы 1559–1560 жылдарға жатқан жасырын қолжазбасына сәйкес, «3 шілдеде жолға шығып, Вилла Негра Каррелева деген жерге келді. Аңғардың барлық жағын төбелер қоршап тұр». Жазушы содан кейін Качаникке жақын орналасқан Сопотнице ауылынан өтіп, 5 шілдеде Скопьеге жетті. Неродиме е Поштме және Штимде көптеген артефакттар табылды. 1455 жылы бұрынғы Бранкович әулетінің түрік санағы бойынша, Ферижай аймағында 646 ауыл болған. Ауыл шаруашылығы – негізгі табыс көзі, ал басқа кәсіптердің ішінде теміршілер, қыш құмырашылар, терішілер, малшылар, діни қызметкерлер мен монахтар бар еді. 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың бірінші жартысындағы австрия-түрік соғыстарынан кейін Осман империясы тұсында исламдану жеделдеді. Түрік деректеріне сәйкес, «Фериз Бей» Скопьеден Митровицаға дейінгі темір жолмен құрылған. Алғашында оны қоршаған ауыл тұрғындары «Тэсьон» деп атаған (француз тіліндегі «станция» сөзінің түрікше айтылуы), бірақ Ferizaj атауы Feriz Shasivari есімінен шыққан. Темір жол стансасынан кейін қонақүйлер, қоймалар мен базарлар бой көтерді. Саудагерлер Косово арқылы Призреннен Шкодерге, Салоникаға қарай керуенмен өтіп, сауда жасады. Астық Ферижай арқылы Салоника мен Скопьеден әкелінген тауарларға айырбасталып экспортталды. Шамамен 30 жыл бойы Ферижайда 400-ге жуық үй мен 200 дүкен болды, және тұрғындарының көп бөлігі саудагерлер немесе қолөнершілер еді. 20 ғасырдың басындағы саяхатшылардың кейбіреулері қалада үйлерден гөрі дүкендер көп екенін айтқан. Бірінші Балқан соғысы кезінде Ферижай Сербияның құрамына өткенде, жергілікті албан халқы қарсылық көрсетті, және шайқас үш күнге созылды. Серб командирі халыққа капитуляциялауға бұйрық берді. 300-400 ер адам атылып тасталды. Ферижай төңірегіндегі албандықтар тұратын ауылдардың қиратылуы одан кейін болды. 1913 жылғы Лондон шарты Ферижайды Сербия Корольдігінің құрамына енгізбес бұрын, оның атауы Сербияның Стефан Урош V есімімен Урошевац деп өзгертілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы Сербия мен Черногорияны бөліп тастады. 1915 жылдың қазан айында Болгария соғысқа кірді, және Ферижай Куманово мен Скопьеді Косовомен байланыстыратын маңызды магистральдың бір бөлігі болды. Қала Качаник шатқалынан болгар шабуылының тоқтатылған жері болды. Сербтердің қарсыласуы 1915 жылдың 25 қарашасында болгар армиясының, албандықтардың көмегімен қаланы басып алуымен аяқталды. Әскер 1916 жылдың 1 сәуірінде шегініп, Призрен-Албания теміржолын австрия-мажар басқаруына қалдырды.

Қазіргі заман

Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы 1938 жылғы Югославия мен Түркия арасындағы келісімді күштен шығарды, ол 1939 жылдан 1944 жылға дейін Түркияға көптеген албандарды қоныстандыруды көздеген еді. Оккупациялық әскерлер кіргеннен кейін итальяндық әскерлер Феризайға және оның қосалқы әскери әуежайына орналастырылды. 1941 жылы аудандық коммунистік партия Албанияның Ұлттық азаттық қозғалысына қосылуға шақырды. Италия капитуляциялағаннан кейін ауданды Германия басып алды, ол албан халқына біршама жақсырақ қарады. 1943 жылы Ұлттық азаттық қозғалысының қатысушыларын қамау және депортациялау басталды. Қала 1944 жылдың 2 желтоқсанында азат етілді, ал ауданның экономикасын жаңадан құру қажет болды.

Косово соғысы

1999 жылғы Косово соғысы кезінде Феризай қаласы зардап шекті, оның кейбір албандық аудандары Югослав халық армиясы тарапынан оққа тұтылып, өртелді. Косоводағы KFOR бейбітшілік сақтау күштерінің АҚШ әскері бөлімшесінің негізгі базасы – Бондстил лагері қаланың жанындағы төбелі жерлер мен шабындықтарда орналасқан. Соғыстан кейін дереу құрылған лагерь 955 акр (360,000 шаршы метр) аумақты алып жатыр.