Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияның оккупациясы

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияның оккупациясы, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс Германияның оккупациясы

Германияның барлық аумағы 1945 жылғы 5 маусымдағы Берлин декларациясынан бастап, 1949 жылғы 23 мамырда Батыс Германия құрылғанға дейін Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастар тарапынан басып алынып, басқарылды. Жаулап алынған Жапониядан өзгеше, Германия егемендігінен және бұрынғы мемлекеттік статусынан айырылды: 1945 жылғы 8 мамырда нацистік Германия капитуляциялағаннан кейін, одақтастарды білдіретін төрт ел (АҚШ, Ұлыбритания, Кеңес Одағы және Франция) Одақтастар бақылау кеңесі (ОБК) арқылы бірлескен билік пен егемендікті орнатып, бекітті. Алғашқыда, одақтастар басып алған Германия 1938 жылы Австрияны нацистердің аннексиялауына дейінгі Германияның барлық аумақтары ретінде анықталды; 1945 жылғы 2 тамыздағы Потсдам келісімі Польша мен Кеңес Одағына Одер-Нейссе желісінен шығысқа қарай Германияның барлық аймақтарын беру арқылы жаңа шығыс Германия шекарасын белгіледі (Померанияның шығыс бөліктері, Неймарк, Позен, Батыс Пруссия, Шығыс Пруссия және Силезияның көп бөлігі) және қалған «Германияны тұтастай алғанда» одақтастардың әрқайсысы басқаратын төрт оккупациялық аймаққа бөлді. Соғыстан бұрын Германия Австрия мен Чехословакиядан аннексиялаған барлық аумақтар осы елдерге қайтарылды. Соғыстан бұрын Германия Литвадан аннексиялаған Мемель аймағы 1945 жылы Кеңес Одағы тарапынан басып алынып, Литва КСР-іне берілді. Соғыс кезінде Германия Бельгия, Франция, Италия, Люксембург, Польша және Югославиядан аннексиялаған барлық аумақтар тиісінше елдеріне қайтарылды. 1944 жылғы Лондон хаттамасына сәйкес жоспарланған оккупациялық аймақтардан өзгеше, Потсдамда АҚШ, Ұлыбритания және Кеңес Одағы Одер-Нейссе желісінен шығысқа қарай Германиядан аймақтарды бөліп алуға келісім берді, шекараның нақты сызығы соңғы неміс бейбіт шартында айқындалатын болды. Бұл шарт Польшаның шекарасының батысқа қарай жылжуын растауды күтті, өйткені Ұлыбритания мен АҚШ Шығыс Германияны Польша мен Кеңес Одағына тұрақты қосуды қолдауға міндеттенді. 1945 жылдың наурызынан шілдесіне дейін Германияның бұл бұрынғы шығыс аумақтары Кеңес Одағының әскери оккупациялық билігінде болды, бірақ Потсдам келісімінен кейін олар Кеңес және Польша азаматтық басқаруларына берілді және одақтастар басып алған Германияның бөлігін құрауын тоқтатты. Еуропадағы соңғы шайқастарда АҚШ күштері болашақ оккупациялық аймақтардың келісілген шекарасынан тысқары, кейбір жерлерде 322 км-ге дейін (200 миль) ілгері жылды. 1945 жылғы шілдеде орнатылған Германияның ішкі шекарасының шығысында орналасқан, жаулық әрекеттер аяқталғандағы Кеңес және АҚШ күштері арасындағы байланыс желісі уақытша болды. Екі ай бойы Кеңес аймағына жатқан аумақтарды басып алғаннан кейін, АҚШ күштері 1945 жылғы шілде айының басында кері шегінді. Кейбіреулер бұл Кеңес Одағын американдық, британдық және француздық күштерді Берлиндегі оларға бекітілген секторларға жіберуге көндірген маңызды қадам деп санайды, бұл шамамен бір уақытта болды, бірақ барлау жинау қажеттілігі (Operation Paperclip) де рөл атқарған болуы мүмкін. 1948 жылғы 20 наурызда Кеңес Одағы Одақтастар бақылау кеңесінен шықты. Бұл жағдай 1949 жылы екі жаңа Германия мемлекетінің құрылуына әкелді: Батыс Германия және Шығыс Германия.

The entirety of Germany was occupied and administered by the Allies of World War II from the Berlin Declaration on 5 June 1945 to the establishment of West Germany on 23 May 1949. Unlike occupied Japan, Germany was stripped of its sovereignty and former state: after Nazi Germany surrendered on 8 May 1945, four countries representing the Allies (the United States, United Kingdom, Soviet Union, and France) asserted joint authority and sovereignty through the Allied Control Council (ACC). At first, Allied occupied Germany was defined as all territories of Germany before the 1938 Nazi annexation of Austria; the Potsdam Agreement on 2 August 1945 defined the new eastern German border by giving Poland and the Soviet Union all regions of Germany east of the Oder–Neisse line (eastern parts of Pomerania, Neumark, Posen West Prussia, East Prussia and most of Silesia) and divided the remaining "Germany as a whole" into four occupation zones, each administered by one of the Allies. All territories annexed by Germany before the war from Austria and Czechoslovakia were returned to these countries. The Memel Territory, annexed by Germany from Lithuania before the war, was annexed by the Soviet Union in 1945 and transferred to the Lithuanian SSR. All territories annexed by Germany during the war from Belgium, France, Italy, Luxembourg, Poland and Yugoslavia were returned to their respective countries. Deviating from the occupation zones planned according to the London Protocol in 1944, at Potsdam, the United States, United Kingdom and the Soviet Union approved the detachment from Germany of the territories east of the Oder–Neisse line, with the exact line of the boundary to be determined in a final German peace treaty. This treaty was expected to confirm the shifting westward of Poland's borders, as the United Kingdom and United States committed themselves to support the permanent incorporation of eastern Germany into Poland and the Soviet Union. From March 1945 to July 1945, these former eastern territories of Germany had been administered under Soviet military occupation authorities, but following the Potsdam Agreement they were handed over to Soviet and Polish civilian administrations and ceased to constitute part of Allied occupied Germany. In the closing weeks of fighting in Europe, United States forces had pushed beyond the agreed boundaries for the future zones of occupation, in some places by as much as 200 mile (322 km). The so called line of contact between Soviet and U. S. forces at the end of hostilities, mostly lying eastward of the July 1945 established inner German border, was temporary. After two months in which they had held areas that had been assigned to the Soviet zone, U. S. forces withdrew in the first days of July 1945. Some have concluded that this was a crucial move that persuaded the Soviet Union to allow American, British and French forces into their designated sectors in Berlin, which occurred at roughly the same time, although the need for intelligence gathering (Operation Paperclip) may also have been a factor. On 20 March 1948, the Soviets withdrew from the Allied Control Council. The split led to the establishment in 1949 of two new German states, West Germany and East Germany.

Жұмыспен қамту саясаты

Соғыстан кейінгі Германияға қатысты одақтастардың мақсаттары алғаш рет Ялта конференциясында белгіленді, онда Рузвельт, Черчилль және Сталин келісімге қол қойып, мыналарды көздеді: неміс қарулы күштерін қарусыздандырып, тарату; неміс бас штабын жою; барлық неміс әскери жабдығын жою немесе қолдан шығару; әскери өндіріс үшін пайдаланылуы мүмкін неміс өнеркәсібін жою немесе бақылауға алу; соғыс қылмыскерлерін жазалау; Германияның келтірген зияны үшін өтемақы алу; нацистік партияны және оның институттарын жою; қоғамдық өмірден нацистік және милитаристік идеологияның барлық ықпалын жою; сондай-ақ болашақтағы бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Германияда қажет деп саналған басқа да шараларды қабылдау. Одақтастардың арасында Германияның енді әлемдік соғыстарға себепкер болмауына кепілдік беру қажеттігі туралы бірлескен пікір болды, бірақ Германияның болашағы қалай болуы керек екені жөніндегі көзқарастары әртүрлі болды.

АҚШ-тың оккупациялық саясаты

АҚШ бастапқыда Рузвельттің қаржы министрі Генри Моргентау кіші ("Моргентау жоспары") қолдаған жазалау шараларын қарастырды. Бұл жоспар бойынша Германия төрт тәуелсіз мемлекетке бөлініп, әскерден ғана емес, өнеркәсібінен де айырылып, негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын елге айналуы тиіс еді. Моргентау жоспарына Мемлекеттік хатшы Корделл Халл және Соғыс министрі Генри Л. Стимсон қарсылық білдірді, ал Рузвельт ірі американдық газеттер бұл туралы жариялағаннан кейін бұл идеядан бас тартты. Ақырында, АҚШ-тың оккупациялық саясатын негізінен Соғыс департаменті анықтады, ал ұзақ мерзімді мақсаттары төрт қағидамен белгіленді: нацистік идеологиядан тазару, демократияландыру, демилитаризация және орталықтандырылмау (немесе декартелизация). Бастапқыда АҚШ неміс азаматтарымен жақын қарым-қатынас орнатуға тырысып, оны қатаң қадағалады. АҚШ сарбаздарына немістермен қолдасуға, олардың үйлеріне баруға, олармен ойын-сауыққа немесе спортпен айналысуға, сыйлықтар алмасуға, қоғамдық шараларға қатысуға немесе олармен бірге көшеде жүруге тыйым салынды. Бұл саясаттың қатаңдығы әр жерде әртүрлі болды, бірақ көптеген жерлерде шектеулер жиі сақталмады, нәтижесінде бұл саясат тез тоқтатылды. Сондай-ақ, немістерге АҚШ сарбаздары орналасқан ғимараттың кез келген бөлігінде тұруға тыйым салынды, бұл көптеген немістердің үйлерінен қуылтуына әкелді.

Британдық оккупациялық саясат

Британдық оккупациялық саясат АҚШ-қа ұқсас болды, бірақ экономикалық мәселелерге көбірек назар бөлді. Британдық оккупациялық аймаққа ең ауыр бомбалауға ұшыраған Рур өнеркәсіптік аймағы кірді, сондықтан тұрғын үй және азық-түлік тапшылығы ең күшті болды. Британдықтардың бастапқы оккупациялық директивалары негізінен экономикалық жағдайлар мен азық-түлікпен қамтамасыз етуге қатысты. Ұзақ мерзімді демократияландыру мақсатын іске асыру үшін британдықтар Ұлыбритания жүйесі үлгісіндегі үкімет құрды, жергілікті деңгейдегі демократияға ерекше мән берді. Мақсаты – өзін мемлекеттік қызметкер санаған қызметкерлері бар, британдық үлгідегі әкімшілік құру болды, себебі бұл немістерді демократиялық ойлауға қайта тәрбиелеуге көмектеседі деп есептелді. Осы мақсатта британдықтар жаңа жергілікті басқару құрылымдарын енгізді, оның ішінде қала әкімінің орнын бастан кешірген, ағылшын қала клеркіне ("қала директоры") ұқсас саяси бейтарап лауазымды құрды. Жалпы алғанда, британдықтар демократияға жету құралы ретінде қайта тәрбиелеуге берік сенді, осыдан олар өз аймақтарында мектеп және жоғары білім беруді қайта жаңғыртуға басымдық берді.

Француздық оккупациялық саясат

Француздар Германияның моральдық және азаматтық қасиеттерін жақсартуға көп көңіл бөлмеді, оның орнына Францияның болашақ қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және өз оккупациялық аймағының ресурстарын Францияда экономикалық жаңғыртуды жеңілдетуге ұмтылды. Германия ешқашан Францияға қауіп төндіретін жағдайға түспеуін қамтамасыз ету – олардың басты мақсаттарының бірі болғандықтан, француздар оккупацияға біртұтас көзқарасқа қарсы болды және мүмкіндігінше децентрализацияланған саяси құрылымдарды қолдады. Экономикалық тұрғыдан француздар Саар аймағынан көмір мен болатты пайдалану мүмкіндігін пайдаланып, оны Франциямен кедендік және валюталық одаққа біріктірді, сондай-ақ экспорт өнеркәсібінің дамуын ынталандырды. Нәтижесінде, француздар өз оккупациялық аймағынан пайда тапты және оны британдық және американдық аймақтар сияқты, оккупациялық билік үшін қаржылық салмаққа айналуынан сақтады.

Кеңес оккупациялық саясаты

Германиядағы кеңестік мақсаттар француздықтарға ұқсас болды, басты міндеттері Германияның болашақтағы агрессиясын тоқтату және одан өтемақы алу еді. Кеңес оккупациялық аймағындағы саяси қызметті Кеңес әскери әкімшілігі (СМАД) қадағалады, ол немістерді тығыз бақылауда ұстады және жергілікті неміс шенеуніктердің тәуелсіз әрекет етуіне шамалы ғана мүмкіндік берді. Жергілікті басқарудағы, әсіресе қауіпсіздік саласындағы маңызды лауазымдар коммунистік партия мүшелеріне берілді. Кеңес оккупациялық билігі ірі жер иеліктерінен жерді тартып алып, аймақтағы экономикалық қызметтің көп бөлігін тікелей бақылауға алған қатаң жер реформасы бағдарламасын іске асырды. 1945 жылдың шілдесінде ірі банктер мен сақтандыру компаниялары жабылып, бұрын неміс мемлекетіне, Вермахтына, нацистік партияға және нацистік ұйымдарға тиесілі мүлік тәркіленді. Кеңес билігі "Вервольф" қызметіне күдікпен қарап, полициялық бақылауды күшейтіп, мәжбүрлі еңбекке жұмылдырды.

Оккупациялық аймақтардағы жағдайлар

Бастапқыда Германиядағы азық-түлік жағдайы өте ауыр болды. 1946 жылдың көктеміне қарай американдық аймақтағы ресми рацион күніне жетпейтін, ал кейбір аймақтарда күніне тіпті аз болатын. Британдық аймақтағы азық-түлік жағдайы да өте нашар болды, бұл туралы британдық (және еврей) баспагер Виктор Голанц 1946 жылдың қазан және қараша айларындағы сапары кезінде анықтады. Дюссельдорфта 28 күндік нормада нан мен басқа да азық-түлік болуы керек еді, оның ішінде нан, бірақ астық жетіспегендіктен нан рационы ғана берілді. Дегенмен, осы "белгіленген" рационның шамамен 50% ғана нанмен қамтамасыз етілді, сондықтан жалпы тапшылық 11 желтоқсандағы Британ Парламентіндегі министрлік жауапта айтылған 15% емес, 50% құрады. Осылайша, шамамен ғана берілді, ал неміс қысқы рационы соңғы арттыру "көптеген мифқа" негізделгендіктен, болады деді. Оның кітабында сапар кезінде түсірілген фотосуреттер, сондай-ақ бірнеше британдық газеттерде – The Times, Daily Herald, Manchester Guardian және т.б. – жарияланған сын хаттар мен газет мақалалары бар. Кейбір оккупациялық әскерлер азық-түлік тапшылығынан пайдаланып, мол тамақ пен темекіні (қара нарықтың валютасы) жергілікті неміс қыздарына қол жеткізу үшін пайдаланды, бұл "фрау жемі" деп белгілі болды (The New York Times, 25 маусым 1945). Кейбір әскерлер қыздарды жау деп санағанмен, оларды сексуалдық қанағаттандыру үшін пайдаланды. 1950-1955 жылдары Германиядағы Одақтас Жоғары Комиссиясы "баланың әкелігін немесе оны күтіп-бағуға жауапкершілікті анықтауға бағытталған іс жүргізуді" тыйым салды.

Шет елден шығару саясаты

Жеңімпаз одақтастар Германияның болашағы туралы жоспарлар жасаған Потсдам конференциясында 1945 жылғы 1 тамыздағы Потсдам келісімінің XIII бабында «Польша, Чехословакия және Венгриядағы неміс халқының Германияға көшірілуі жүзеге асырылуы керек» деп көрсетілген; «жабайы қуу» осы кезде басталған еді. Германиямен одақтас болған және халқы неміс азшылығын қууға қарсы болған Венгрия көшіруге қарсылық көрсетуге тырысты. Венгрия, негізінен Кеңес Одағы мен Одақтас Бақылау Кеңесінің қысымына мойынсұнуға мәжбүр болды. Миллиондаған адамдар Германияның бұрынғы шығыс аумақтарынан, Польшадан, Чехословакиядан, Венгриядан және басқа да жерлерден Ұлыбританияның, АҚШ-тың және КСРО-ның оккупациялық аймақтарына қуылды, олар Потсдам келісімінде соғыстан кейінгі қуылғандарды өз аймақтарына қабылдауға келісті. Көптегендері ұзақ уақытқа босқындар лагерінде қалды. Кейбір немістер Кеңес Одағында қалып, бірнеше жыл бойы мәжбүрлі еңбекке жұмсалды. Франция Потсдам конференциясына шақырылмады. Осының салдарынан, ол Потсдам келісімдерінің кейбір шешімдерін қабылдап, ал кейбіреулерін қабылдамады. Франция соғыстан кейінгі қууларды мақұлдамағанын және оның аймағындағы мүсірлікке ұшыраған қуылғандарды орналастыру мен азықтандыруға жауапты емес екенін мәлімдеді. 1945 жылдың шілдесіне дейін француз аймағына келген аз ғана соғысқа қатысты босқындарға көмек көрсетілді, бірақ Германия үшін француз әскери үкіметі Шығыстан қуылған соғыстан кейінгі босқындарды өз аймағына қабылдаудан бас тартты. 1946 жылдың желтоқсанында Францияның Германиядағы әскери үкіметі Даниядан келген неміс босқындарын өз аймағына қабылдады, онда 250 000 неміс 1945 жылдың ақпан және мамыр айлары аралығында теңіз кемелерімен кеңестік биліктен паналаған.

Бастапқы дереккөздер мен тарихнама

Бейт Рум фон Оппен, ред. Германия оккупациясы астында, 1945–1954 жылдар (Оксфорд университетінің баспасы, 1955) онлайн
Клей, Луций Д. Генерал Луций Д. Клейдің құжаттары: Германия, 1945–1949 (2 том. 1974)
Миллер, Пол Д. "Батыс Германияның одақтастар тарапынан оккупациялануы және қайта құруы туралы библиографиялық эссе, 1945–1955". Кішігірім соғыстар және көтерілістер (2013) 24#4 б. 751–759.