Кіріспе

Алгис Будристің 1958 жылғы романы «Кім?». Бұл американдық жазушы Алгис Будристің Суық соғыс кезеңінде өтетін ғылыми-фантастикалық романы. Роман алғаш рет 1958 жылы жарық көрді. 1974 жылы Эллиотт Гулд бас рөлде ойнаған осы аттас фильмге бейімделді.

Сюжет

Жарылыс, тәжірибе сәтсіз аяқталғаннан кейін, Кеңес блогының шекарасына жақын жердегі одақтастардың ғылыми-зерттеу орталығын дүркілдетіп жібереді. Кеңес тобы К-88 деп аталатын құпия, маңызды жобаның жетекші физигі Лукас Мартиноны ұрлап кетеді. Бірнеше айдан кейін, американдық тараптың қысымымен кеңес шенеуніктері Мартино екенін айтқан бір адамды ұстап береді. Бұл адам жарақаттарын емдеу үшін ауқымды операциядан өткен. Оның қолы – механикалық, және ол Батыста жасалғандардың бәрінен де жетілген. Ең бастысы, оның басы енді ешқандай ерекшеліктері жоқ металл бас сүйек, яғни, жоғары деңгейдегі жаңқа-беттік протез. Медициналық сараптама көрсеткендей, оның бірнеше ішкі органдары да жасанды. Оның биологиялық қолы мен алақанының іздері Мартиноныкі деп танылды, бірақ бұл қол мен алақанды ауыстырудың нәтижесі болуы мүмкін. Одақтастар кеңестік тарап технологиялық түрде өзгерткен тыңшыны жібергенін күдіктенеді және нағыз Мартиноны әрі қарай тексеру үшін ұстап отыр. Романның орталық қақтығысы – адамның нағыз кім екенін анықтау күресі. Ақырында, тапсырма берілген агент Шон Роджерс ешқандай қорытындыға келмейді. Адам босатылады, бірақ қадағалауда ұсталады және физикалық жобаларға қатысуына тыйым салынады. Кейін, K88 жобасы тоқтап қалғанда, Роджерс оны жұмысқа қайта шақыру үшін жіберіледі. Адам бас тартады, ал тікелей сұраққа – «Сіз Лукас Мартиносыз ба?» – жауап ретінде тек «Жоқ» дейді: бұл жауап кейіннен өткір сынға ұшырайды. Будрис оқиғаны кезекпен тарауларда баяндайды. Әр екінші тарауда Лукас Мартиноның өмірінен бір бөлік айтылады, оның отбасы, физика мамандығын қолдау үшін күресі және махаббаттағы әрекеттері көрсетіледі. Жас жігіт өзінің ең маңызды жылдарын итальяндық американдық Нью-Джерси фермасында өткізеді (ағылшын тілі оның екінші тілі), содан кейін Нью-Йорк қалалық колледжінде оқиды және Массачусетс технология институтында аспирантураны бітіреді. Романның соңғы бөлімінде Кеңес жағында не болғаны айтылады. Дәрігерлер Мартиноның өмірін сақтау үшін апталар бойы күш жұмсайды. Кеңес тергеушісі Анастас Азаринның уақыты аз, ал тұтқынның бет-бейнесіздігі оны шатастырады. Мартиноны кеңес агентімен ауыстыруға тырысады (оның бұрынғы MIT-дегі бөлмедесі, оны жеткілікті жақсы біледі), ол сахналаған авиакатастрофада жоғалып кетеді, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталады. Осылайша, кітаптың соңында құпия оқырман үшін ашылады: бұл адам шын мәнінде Лукас Мартино, кеңес тыңшысы емес, және ол ғылыми жұмысын жалғастыруға дайын. Бірақ Батыс билігі оған сенбегендіктен, оған ешқашан құпия материалға жақындауға рұқсат берілмейді; керісінше, ол өмірінің соңына дейін шамалы фермер ретінде өмір сүруге тағдырланған, оның үстіне күдік тудыратын көлеңкеден ешқашан құтыла алмайды. Оралғаннан кейін алған қарым-қатынасы, шексіз күдік пен жаушылдық оны өзгертті: ол енді бұрынғы апатқа дейінгі Лукас Мартино емес, сондықтан Роджерске берген соңғы жауабының өткірлігі осыдан туындайды. Фильмнің атауында көрсетілгендей, "Стальной маскалы адам", кітап 18 ғасырдағы "Темір маскалы адам" тарихи құпиясынан шабыттанған.

Фильмге бейімделу

Роман 1974 жылы Джек Голд режиссерлік еткен, Эллиотт Гулд, Тревор Ховард және Джозеф Бова бас рөлдерде ойнаған, сол аттас фильмге бейімделді.