Иван Шарич: Өмірі мен қызметі

Кіріспе

Рим-католик архиепископы (1871–1960)

Иван Шарич (27 қыркүйек 1871 – 16 шілде 1960) – 1922 жылы Врьбосна Рим-католик архиепархиясының архиепископы болған католик священнигі. 1940 жылы ұлттық епископтар кеңесі Шаричке алғашқы қазіргі хорват тіліндегі Библия аудармасын жасауды тапсырды. Босниялық хорваттардың қамқоршысы болған Шарич, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тәуелсіз Хорватия мемлекетінде католицизмге күштеп өтуді қолдағандығы, соның ішінде усташалық қызметтері мен сөздері салдарынан даулы тұлғаға айналды.

Ерте өмір және мансап

Иван Шарич 1871 жылғы 27 қыркүйекте Босния мен Герцеговинаның Травник қаласына жақын, босниялық хорват отбасында дүниеге келген. Ол 1882 жылдан 1890 жылға дейін Травниктегі орта мектепте оқыды, Травниктегі семинарияға түсті және 1894 жылы Сараевода оқуын аяқтады. 1894 жылғы 22 шілдеде Врхбосна архиепископтығының діни қызметкері болып тағайындалды. 1894 жылдан бастап Сараеводағы Санкт-Винко институтында катехизист болып жұмыс істеді. Екі жылдан кейін ол Врхбоснаның каноны атанды. 1896-1908 жылдары ол "Врхбосна" газетінің редакторы болды, сондай-ақ, біраз уақыт "Балкан" газетінде де қызмет етті. 1898 жылы Загребтегі семинария факультеті оған докторлық диссертациясын қорғауға мүмкіндік берді. 1908 жылғы 27 маусымда Шарич Врхбоснаның епископ коадъюторы және Цезарьополитанның титулярлық епискобы болып тағайындалды. 1908 жылғы 28 қазанда Шарич ақын Сильвие Страхимир Краньчевичке өлім алдындағы соңғы қасиеттіліктерді жасады. 1914 жылғы 28 маусымда Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандтың қазасынан кейін, Шарич сербтерге қарсы әнұрандар жазып, Сараевода сербтерге қарсы бүліктерге ықпал етті, онда сербтерді "ұларлар" және "ашкөз қасқырлар" деп сипаттады. 1922 жылғы 2 мамырда Шарич Врхбосна архиепископы және митрополиті болды. Ол Католик әрекетінің (Папа Пий XI-нің шіркеудің иерархиялық апостолдығына мирянтарды қосу жобасы) пионері болды және Католик баспасөзіне ерекше қызығушылық танытты. 1922 жылы ол "Nedjelja" (жексенбі) апталығын іске қосып, біраз уақыт оны басқарды, бірақ Югославия Корольдігінің билігі оны тыйым салды, содан кейін ол "Križ" (Хрест) деп, ал соңында "Katolički Tjednik" (Католик апталығы) деп аталатын болды. Ол 1941 жылға дейін архиепископтықтың қазіргі істері туралы шағын кітаптар – "Врхбосанске савремене књижице" баспасын 55 данаға дейін шығарды. Ол тағы жиырма түрлі баспа еңбектерін жазды. 1925 жылы, Католик шіркеуі Юбилейді, ал хорваттар Хорват Корольдігінің 1000 жылдығын тойлаған жылы, Шарич Югославияның Ватиканға екінші ұлттық қажылығын басқарды. Шарич екі семинарияны қаржыландыруға көп күш жұмсады және "Caritas" пен миссионерлік қызметті ынталандырды. Ол епархияға жаңа ерлер ордендерін тартуға тырысты (францискандар бұл жерде болған). Ол босниялық хорваттардың ұлттық істеріне үлкен қызығушылық танытты және хорват мәдени қоғамы "Напредакқа" көмектесті.

Ivan Šarić was born to a Bosnian Croat family near Travnik, Bosnia and Herzegovina on 27 September 1871. He attended high school in Travnik from 1882 to 1890, entered the seminary in Travnik, and completed his studies in Sarajevo in 1894. He was made a priest in the Vrhbosna Archbishopric on 22 July 1894. He worked as a catechist at the Institute of St. Vinko in Sarajevo from 1894. Two years later, he was named a canon of Vrhbosna. Between 1896 and 1908 he edited the Vrhbosna newspaper, and, for a time, Balkan newspaper. In 1898 the Seminary Faculty in Zagreb awarded him a doctorate. On 27 June 1908, Šarić was named bishop coadjutor of Vrhbosna and the titular bishop of Caesaropolitanus. On 28 October 1908, Šarić gave poet Silvije Strahimir Kranjčević the last rites before his death on the following day. Following the assassination of Archduke Franz Ferdinand of Austria on 28 June 1914, Šarić helped inspire anti Serb riots in Sarajevo by composing anti Serb verse anthems in which he described Serbs as "vipers" and "ravening wolves". On 2 May 1922, Šarić was made the archbishop and metropolitan of Vrhbosna. He was a pioneer of Catholic Action (a project of Pope Pius XI for the inclusion of the laity in the hierarchical apostolate of the Church), and took particular interest in the Catholic press. In 1922 he started and for a time edited the weekly Nedjelja (Sunday), which was banned by the authorities of the Kingdom of Yugoslavia, then renamed Križ (The Cross), and finally renamed Katolički Tjednik (The Catholic Weekly). He printed the Vrhbosanske savremene knjižice, small books about the contemporary affairs of the archbishopric, a total of 55 issues up to 1941. He wrote twenty other assorted printed works. In 1925, a year in which the Catholic Church celebrated the Jubilee and the Croats celebrated the 1000th anniversary of the Croatian Kingdom, Šarić led the Second National Pilgrimage of Yugoslavia to the Vatican. Šarić invested much effort into the financing of two seminaries, and encouraged the work of Caritas and missionary activities. He attempted to attract new male orders into the diocese (the Franciscans were already there). He took much interest in the national activities of the Bosnian Croats, and he helped the Croatian cultural society Napredak.

Соғыс уақытындағы іс-шаралар

Шарич Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Босния мен Герцеговина Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің құрамына кірген кезде, Врхбоснаның (Сараевода) архиепископы болды. Шарич өзінің саяси ойлары мен әуесқой поэзиясы үшін Сараево епархиясының католик газеттерін пайдаланды. 1941 жылдың алғашқы айларында ол Анте Павеличтің жаңа усташ басшылығына деген ізгі ниеті мен құлшынысын білдірді. Бұл мақала усташ билікті қолға алғаннан кейін бір ай өткен соң пайда болды: "Мен біздің усташпен Солтүстік және Оңтүстік Америкада болдым. Мен кездескен американдық, неміс, ирланд, словак және испан епископтары хорват усташтарды жақсы, жанқияр, діндар, патриот адамдар деп мақтады. Мен "Усташе" партиясымен бірге "Біздің әдемі отанымыз" әнін бар жүрегіммен, көз жасымды төгіп ән салдым. Біз оның әдемі, тәтті, алтын бостандығына үміт артып, Құдайға көтеріліп, Құдіреті шексіз Алладан Анте Павеличті Хорватияны азат ету үшін қорғап, бағыт-бағдар беруін сұрап дұға еттік. Құдай тілегімізді естіп, өтінішімізге жауап берді". 1941 жылдың сәуір айының соңында ол Павеличке арналған мақтау сөз жазды, Kada Sunca Sija (Күн шамырағанда), оны өзінің епархиялық мерзімді Vrhbosna басылымы жариялады, оған мына жолдар кірді: "Құдай өзі сенің жаныңда болды, сен жақсы және күштісің. Отан үшін ісіңді атқаруың үшін. Яһудилерге қарсы, барлық ақшасы бар, жанымызды сатуға тырысқан, ақымақ сатқындарға қарсы! Доктор Анте Павелич! Қымбат есім! Хорватияда көктен келген қазына бар". Шарич 1942 жылы 29 қазанда, Мишичтің өлімінен үш күн өткен соң епископ Алойзие Мишичтің жерлеу рәсімін жүргізді. Архиепископ кейіннен Петр Чуледі Мостар Дувно епархиясының викарі етіп тағайындады. Осы ұсынысты қабыл алған папа Пий XII Чюледі епископ етіп тағайындады. NDH билігі бұған қарсы болды, өйткені олармен алдын ала кеңес болмаған. Әділет және дін министрі Мирко Пук Герцеговинадағы барлық католикалық приходтарға жаңа епископты бойкотқа шақыру туралы хат жіберді. Осыған қарамастан, Шарич 1942 жылы 4 қазанда Мостарда Чуле діни қызметкерін құттықтады, архиепископ Алоисиус Степинач пен Джузеппе Рамиро Марконе бірге құттықтады. Профессор Роберт Ли Вольф он мыңдаған сербтерді өлтірген усташе бандаларына сілтеме жасап, былай деп жазды: "Біреулеріне православиеден католицизмге немесе бірден өлімге айналудың таңдауын ұсынды. Хорватияның кейбір иерархтары, әсіресе Сараевоның архиепископы Шарихтың бұл қасапшылықты қолдағаны тарихи факт ретінде тіркелуі керек". Француз жазушысы Жан Гусардтың айтуынша, ол төрт жыл бойы Усташе билігін көрген, Шарич сербтерді қудалау туралы білгені ғана емес, сонымен қатар оны көтермелеген. Шаричтің бағыныстыларының бірі - ата Франжо Кралик, ол шаричтің Katolički Tjednik-те антисемит және серб жеккөрушілігін жариялады. "Махаббаттың шектері бар" (Love Has Its Limits) атты шығарманы көбінесе Шарич жазған, бірақ шын мәнінде ата Кралик Сараеводағы Сараево епархиялық газеттерінің бірінде жазған. Бұл - халыққа айналасындағы яһудилердің неге "жоғалып" жатқанын түсіндіруге арналған науқанның бір бөлігі еді: "Исаны жек көргендердің, өлімге кесіп, айқышқа шегелеп, шәкірттерін дереу қудалағандардың ұрпақтары өздерінің ата-бабаларынан да үлкен қателіктер жасаған. Ашкөздік өсіп келеді. Еуропаны және бүкіл әлемді апатқа ұшыратқан еврейлер - моральдық, мәдени және экономикалық жағынан - бүкіл әлемнен кем емес қанағаттандыра алатын құмарлық дамытты. Махаббаттың шектері бар. Әлемді еврейлерден азат ету қозғалысы - адам абыройының қайта өркендеуі үшін қозғалыс. Бұл қозғалыстың артында дана әрі құдіреті шексіз Құдай тұр.

Šarić was the archbishop of Vrhbosna (with see in Sarajevo) during World War II, when Bosnia and Herzegovina became part of the Independent State of Croatia. Šarić used the Catholic newspapers of the Sarajevo diocese he headed as an outlet for his political musings as well as his amateur poetry. He expressed goodwill and enthusiasm towards the new Ustaše leadership of Ante Pavelić in the early months of 1941. This piece appeared a month after the Ustaše took power:"I was with our Ustaše in North and South America. The bishops there, Americans, Germans, Irish, Slovaks and Spaniards, with whom I came into contact, all praised the Croat Ustaše as good, self sacrificing believers, as godly and patriotic people How many times have I heard the Ustaše ask where they would be without their priests! I sang with the Ustaše with all my heart and voice the song 'Our Beautiful Homeland', all with big tears in our eyes. And with eager hope in its beautiful, its sweet and its golden freedom, lifting ourselves upwards to God, we prayed to the Almighty to guide and protect Ante Pavelić for the liberation of Croatia. The good God heard and, behold, he answered our cries and supplications." In late April 1941, he penned a eulogy to Pavelić, Kada Sunca Sija (When the Sun Shines), and had it published by his diocesan periodical Vrhbosna, which included the lines: "For God himself was at thy side, thou good and strong one So that thou mightest perform thy deeds for the Homeland And against the Jews, who had all the money Who wanted to sell our souls the miserable traitors Dr Ante Pavelić! The dear name! Croatia has therein a treasure from Heaven". Šarić conducted the funeral for bishop Alojzije Mišić on 29 October 1942 three days after Mišić's death. The archbishop subsequently appointed Petar Čule as vicar for the diocese of Mostar Duvno. Upon this recommendation Pope Pius XII named Čule as bishop. NDH authorities opposed this as they had not been consulted beforehand. Minister of Justice and Religion Mirko Puk sent a letter to all Catholic parishes in Herzegovina calling for a boycott of the new bishop. Despite this, Šarić consecrated Čule in Mostar on 4 October 1942, with archbishop Aloysius Stepinac and Giuseppe Ramiro Marcone acting as co consecrators. Professor Robert Lee Wolff referred to Ustaše gangs killing tens of thousands of Serbs, and wrote:"To some they offered the choice between conversion from Orthodoxy to Catholicism or instant death. It must be recorded as a historic fact that certain members of the Croatian hierarchy, notably Archbishop Sharich of Sarajevo, endorsed this butchery." According to French writer Jean Hussard, who witnessed the four years of Ustaše governance, Šarić not only knew about but also encouraged the persecution of Serbs. One of Šarić's subordinates was Father Franjo Kralik, who published anti Semitic and anti Serb hate speech in the Katolički Tjednik under Šarić. Love Has Its Limits, a piece often attributed to Šarić, was actually written by Father Kralik in one of Šarić's Sarajevo diocesan newspapers. It was part of a campaign to explain to the masses why the Jews around them were being "disappeared": "The descendants of those who hated Jesus, who condemned him to death, who crucified him and immediately persecuted his disciples, are guilty of greater excesses than those of their forefathers. Greed is growing. The Jews who led Europe and the entire world to disaster – morally, culturally and economically – developed an appetite which nothing less than the world as a whole could satisfy Love has its limits. The movement for freeing the world from Jews is a movement for the renaissance of human dignity. The all wise and Almighty God is behind this movement.

Соғыстан кейінгі өмір

Соғыстан кейін, 1945 жылы ол соттан қашып кеткендіктен, ешқандай соғыс қылмысы бойынша айыптамаға жауап бермеді. Ол және Любляна епископы Грегорий Рожман 1946 жылғы қазан айында Австрияның Клагенфурт қаласындағы епископ сарайында (Сыртқы істер министрлігі 371) британдық бақылауда өмір сүрді. Кейін Рожман АҚШ-қа эмиграциялап, сол жерде қайтыс болды. Шарич католик шіркеуінің көмегімен Испанияның Мадрид қаласына көшіп барды, онда ол Жаңа Өсиетті хорват тіліне қайта аударды және Папа Пий XII-нің қасиеттерін жоғары бағалайтын кітап жариялады. Шарич 1960 жылғы 6 шілдеде Мадридте 88 жасында қайтыс болды. Оның денесі қазір Сараеводағы Әйетті Жозеф шіркеуіне жерленген.