Кіріспе

Мысық пен тышқан (Katz und Maus) – 1961 жылы неміс жазушысы Гюнтер Грасстың жазған шағын повесі, Данциг трилогиясының екінші кітабы және «Қыстақ барабан» романының жалғасы. Ол әкесіз өскен, жалғыз бала Жоахим Махке туралы. Баяндаушы Пиленцтің айтуынша, "Махкемен дос болу мүмкін болса, оны жалғыз өзінің досы деп атауға болады" (78-бет); Пиленцтің көп бөлігі баяндауды екінші жаққа тікелей жүгініп жүргізеді. Оқиға Екінші дүниежүзілік соғыс және нацистік үкімділік кезінде Данциг (Гданьск) қаласында өрбуімен байланысты.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Баяндаушы "Ұлы Махке" кейіпкерін олардың бірге өткен жастығынан бастап, Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Махке жоғалып кеткенге дейін суреттейді. Оқиғаның көп бөлігі Польша Әскери-теңіз күштерінің жартылай суға батқан мина тазартқыш кемесінде өтеді, онда баяндаушы, Махке және олардың достары әр жазда жиналады. Махке кемеге апатты зерттеу үшін люк арқылы суға түседі және әрдайым өзімен бірге алып жүретін бұрандасымен түрлі заттарды (ақпараттық тақталар, экипаж қалдырған бұйымдар, тіпті граммофон) сатуға немесе өзіне жинауға алып шығады. Повесть барысында Махке келіп тұрған қайық командирінен рыцарь кресін ұрлап, мектептен қуылды. Ол танк дивизиясына қосылып, шайқастағы табыстары үшін рыцарь кресімен марапатталады. Бірақ, мектеп директоры оның бұрынғы жаман әрекеттеріне байланысты оқушыларға сөз сөйлеуіне тыйым салады. Оқиғаның баяндалуы көбінесе дәйді келмейді. Мысалы, баяндаушының уақыт желісі жиі икемді болып келеді, оқиғалардың есте сақталуындағы әртүрлі сәттерге көтеріліп, баяндаушының көзқарасымен өрбиді. Сондай-ақ, Махкеге екінші немесе үшінші жақта сөйлене ме, жоқ па деген сұрақ туады, және Грасс кейде бір ғана сөйлемде сөйлеу нысанын өзгертеді, бұл баяндаушының Махке туралы объективті баяндаудан өзінің эмоцияларын және кінә сезімін алып тастай алмайтынын көрсетеді. Махке, баяндаушының көмегімен, кемеге қайта оралады. Махкені соғысқа түсуге итермелеген басты себеп – кейін мектепте сөз сөйлеу мүмкіндігі еді. Осы тілегі орындалмағандықтан, Махке өзінің қызметін тастап кетеді, өйткені соғысуға басқа себеп көре алмайды. Дезертирлік – сатқындық және оның салдарынан өлімге алып келеді. Махкемен қарым-қатынасы күдікке толы бола бастаған Пиленц жағдайды пайдаланып, денсаулығы нашарлаған Махкені тағы бір рет жасыру үшін кемеге суға түсуге мәжбүрлейді, Махке суға батып қалмайтынын біле отырып. Пиленц енді Махкені көрмейді.

Түсіндірме

Атауы орталық метафорамен байланысты, онда Мальке – тышқан, ал қоғам – мысық. Малькенің үлкен көмекейі – бұл лейтмотив:

Малькенің Адам алмасы мысықтың жемтігіне айналды. Мысық тым жас еді, ал Малькедегі ол нәрсе тым белсенді болды – демек, мысық Малькенің тамағына секірді; немесе біздің біреуіміз мысықты ұстап, Малькенің мойнына ұстады; немесе мен мысықты ұстап, оған Малькенің тышқанын көрсеттім, ал Жоахим Мальке дауыс көтеріп, бірақ жеңіл сызаттар алды. (6-бет)

Грасстың шығармаларында антропоморфизм және ірі әлеуметтік күштердің метафоралық бейнеленуі жиі кездеседі; Мұнда «Бұл жас мысық, бірақ мысық емес» деген сөйлем 1940 жылдардағы Германия мемлекетін сипаттайды – жас болғанымен, әсте де кінәсіз емес (5-бет). Әңгімелеу стилі – жалтару, өзін-өзі ақтау және соңында шындықты ашық айту – де сонымен қатар ерекше.