Кіріспе

Август Страмм (29 шілде 1874 – 1 қыркүйек 1915) – неміс соғыс ақыны және драматург, экспрессионизмнің алғашқы өкілі саналады. Страммның радикалды түрде эксперименталды өлеңдері және барлық келесі неміс поэзиясына тигізген маңызды әсері оны Эзра Паунд, Гийом Аполлинер, Джеймс Джойс және Т. С. Элиотпен салыстыруға әкелді. Императорлық неміс армиясының резервтік офицері Страмм Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда әскерге шақырылып, Шығыс майданында қаза болды. Джереми Адлер Август Страммды "Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең инновациялық ақындарының" бірі деп атады.

Ерте өмір

Август Страмм 1874 жылы Вестфалияның Мюнстер қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Пруссия армиясында қызмет еткен және Франко-Пруссия соғысында батылдығы үшін марапатталған. Патрик Бриджвотердің сөзінше, әкесінің мұрасы жас Страммды өмір бойы "міндет сезімімен" өмір сүруге итермеледі. Страмм "мектепте жақсы орындай алмады" және кейіннен жартылай оқу арқылы Абитур емтиханын тапсыруға мәжбүр болды. Анасы ұлының католик дін қызметкері болуын қалағанмен, Страмм 1893 жылы Германия почта министрлігіне кірді және тез арада жоғары лауазымға көтерілді. 1896-1897 жылдары, көру қабілеті нашар болғанына қарамастан, Страмм Императорлық неміс армиясында міндетті әскери қызметін өтеді. Әскерден босатылғаннан кейін Страмм поштада жұмысын жалғастырды және Бремен-Гамбург-Нью-Йорк бағытында жүретін сәнді мұхит кемелерінде пошта жөнелтуші ретінде қадірлі лауазымға ие болды. Бұл Страммды АҚШ-та бірнеше рет ұзақ уақытқа баруға мүмкіндік берді. Америкадан оралғаннан кейін, 1902 жылы Страмм романс жазушы Элсе Крафтқа үйленді, олардың екі баласы болды. Олар 1905 жылға дейін Бременде тұрды, содан кейін Берлинге көшті.

Экспрессионистердің алғашқысы

Бриджвотердің айтуынша, "Оның ерте туындылары (романтикалық поэзия, қарапайым ландшафттарды суреттеу, натюрморттар, натуралистік пьеса) көбінесе түпнұсқасыз және туынды болды". Страммның қызы Инге кейін былай деп жазды: "1912 жыл шамасында әдебиет оны ауру секілді қамтыды. Оның ішінде Демон оянды". Страмм "жаңа, ешкімге таныс емес стильде" пьесалар мен өлеңдер жаза бастады, оларды басып шығаруға ешбір баспагер келіспеді. Джереми Адлердің сөзіне қарағанда, "Страммның пьесалары да ықшамдалып, қысқа болды, жағдайларды бірнеше ерекшеліктерге және көбінесе түсініксіз сөздер мен қимылдарға тоғыстырды. Кейіпкерлер "Ол" және "Ол" сияқты типтік болды, ал айналасы оқиғаға сіңіп кетті: дыбыс, сөз, қимыл және декорация символдық тұтасқа бірікті. Алғашқы жетілген пьесалар өзара толыққанды қарсылықты білдіреді: Символистік "Sancta Susanna" (1912-13) Рим-католик монахшаның қастылыққа берілгенін көрсетеді, ал Натуралистік "Rudimentär" (1912-14) Берлиндегі жартылай сауатты адамда ақылдың оянуын бейнелейді". Бірақ Страмм көп ұзамай "жазушы ретіндегі сәтсіздігіне байланысты үмітсіздікке жете жаздады". 1913 жылы ол барлық қолжазбаларын жоя жазуға келді, бірақ романдары жариялануда қиындықтарға тап болмаған Эльза Страмм күйеуін авангардтық "Der Sturm" журналының редакторы Герварт Уолденмен байланысуға итермеледі. Джереми Адлердің айтуынша, Герварт Уолден "Берлиндегі авангардтық қозғалыстың алдыңғы шебінде тұрды". Ол Оскар Кокошка, Пабло Пикассо, Франц Марк және Василий Кандинский сияқты көптеген халықаралық суретшілерден ұсыныстар алды. Уолден итальяндық футурист ақын Филиппо Томмазо Маринеттимен және француз ақыны Гийом Аполлинермен де байланыста болды. "Der Sturm" журналында Уолден Маринеттидің "Футуризм манифестін" және Аполлинердің "Заманауи сурет" еңбегінің неміс тіліндегі аудармаларын жариялады. Адлердің сөзіне сүйенсек, "Уолден үшін кубизм, футуризм және экспрессионизм негізінен бір-бірімен үйлесімді болды, және ол оларды өзінің барлық нәрсені қамтитын "Sturm Kunst" өнерінде біріктіруге тырысты". Алайда, 1914 жылы тамызда Август Страмм оған хабарласқанға дейін Уолденде "Der Sturm" журналында ұсынылған халықаралық элитамен теңесе алатын" неміс ақыны болған жоқ. Олардың алғашқы кездесуінен бастап Уолден мен Страмм арасында жақын достық қарым-қатынас орнады. Жеке және шығармашылық тұрғысынан "олар бір-біріне қажет болды, және Уолденнің ынтасы арқасында Страммның стилі енді толыққанды жетілгендігін айтуға болады. Келесі он алты айда Страмм өзінің беделін құраған алпыс екі қысқа өлең жазды. Осы кезеңде "Der Sturm" журналының бір де бір саны Страммның пьесасын немесе оның өлеңдерінің жинағын қамтымаған жоқ".

Соғыс қызметі

. Страмм был резервным офицером прусской армии. К 1914 году он достиг звания капитана. С началом Первой мировой войны в 1914 году Страмм был "немедленно призван" и "назначен командиром роты в 110-й ландвер-полк, с которым он участвовал в боях на Западном фронте, в Вогезах и в Эльзасе". По словам Джереми Адлера, "с самого начала у Страмма было мало иллюзий, и он не разделял так называемый хурра-патриотизм". В середине января 1915 года Страмм был переведен, вновь в качестве командира роты, в недавно сформированный 272-й резервный пехотный полк, который дислоцировался в Оизе, недалеко от реки Сомма на севере Франции. К концу месяца Страмм был награжден Железным крестом (II класса) за храбрость, проявленную в бою. В письме от 14 февраля 1915 года Страмм писал: "Но во мне ужас, вокруг меня ужас, клокочущий, накатывающий, душащий, опутывающий. Больше нет выхода". 23 февраля 1915 года он написал: "Германии нужны храбрые солдаты. Ничего другого не годится. Мы должны довести это до конца, как бы ни осуждали войну". По словам Патрика Бриджвотера, "хотя известно, что Страмм любил свою мирную роль резервного офицера, он был слишком чувствителен, чтобы питать какие-либо иллюзии относительно войны, которую он ненавидел (несмотря на нездоровое очарование, которое она на него оказывала). 12 января 1915 года он писал Уолдену с Западного фронта: 'Я стою, как судорога, неустойчиво, без фундамента, без подпорки, зафиксирован и онемел в гримасе своей воли и упрямства', а через несколько месяцев он писал своей жене из Галиции, что все было настолько ужасно, настолько невыразимо ужасно. Таким образом, хотя он всегда был абсолютно уверен в своем долге, он не написал ни одного шовинистического военного стихотворения, даже в то время, когда, казалось, почти все в Германии делали это. Он также не писал открыто антивоенных стихов, что противоречило бы его совести. Оглядываясь назад, кажется невероятным, что стихотворение "Feuertaufe" ("Крещение огнем") вызвало скандал в немецкой прессе в 1915 году, поскольку его единственным недостатком является его абсолютная честность, попытка передать ощущение попадания под вражеский огонь в первый раз и его неявный отказ притворяться, что это ощущение было героическим восторгом". По словам Джереми Адлера, "хотя письма свидетельствуют о глубокой внутренней борьбе, Страмм был популярным офицером и храбрым солдатом". В конце апреля 1915 года полк Страмма был переброшен на Восточный фронт для участия в Горлицко-Тарнувском наступлении против русских оккупированных земель Австро-Венгерской короны Галиции под командованием генерала Августа фон Маккенсена. По словам Патрика Бриджвотера, "Страмм отличился и в какой-то момент исполнял обязанности командира батальона, в этой роли он участвовал в атаке на русские позиции в Острове. Здесь он получил австрийский Kriegsverdienstkreuz и был представлен к Железному кресту (I класса)". После повторного захвата Пшемысля и Львова Страмм и его полк продолжили преследовать русскую императорскую армию во время Великого отступления 1915 года. К июлю полк Страмма достиг реки Буг. В начале августа 1915 года Страмм был отправлен домой в свой последний отпуск. Его дочь Инге, которая обожала своего отца, позже вспоминала, как Страмм заставил своего десятилетнего брата пообещать "никогда не разочаровывать себя", быть "свиньей" перед самим собой. Позже его семья узнала, что на протяжении всего отпуска Страмм носил с собой письмо в кармане, которое ему нужно было только подписать, чтобы быть освобожденным от дальнейшей военной службы по просьбе своего издателя. К этому времени Страмм пришел ненавидеть войну и верил, что его смерть в бою неминуема. Его разум также был полон проектов, которые он жаждал записать. Однако, по словам Патрика Бриджвотера, Страмм "не смог принять алиби высшего долга перед литературой" и оставил письмо неподписанным. Вернувшись в свою роту после недельного путешествия, Страмм обнаружил, что ее численность сократилась до 25 человек. Это было время русского контрнаступления под командованием генерала Алексея Брусилова. Страмм с остатками своей роты участвовал в "гигантской битве за Брест-Литовск", которая пала под натиском полка Страмма 25 августа 1915 года.

Өлім

1915 жылдың 1 қыркүйегінде Август Страмм Рокитно батпақтарында Ресей империясының әскеріне қарсы шабуылға шықты. Шабуыл қатыгез қолма-қол ұрысқа ұласты, ал 70 рет шайқасқа қатысқан Страммды орыс әскері басына атты. Ол шабуыл кезінде қаза тапқан ротасының соңғы мүшесі болды. Джереми Адлердің сөзінше, Страмм өмінен озып кеткен кезде І дәрежелі Темір крест орденімен марапатталуға тиіс болған. Патрик Бриджвотердің айтуынша, "Ең таңғажайып нәрсе – ол 1915 жылы Брест-Литовск маңындағы тотальді соғыстың тозағында ұзақ жылдар бойы іздеген үйлесімділікті тапқандай көрінеді". Өліміне бірнеше апта қалғанда Страмм Герварт Уолденге былай деп жазған: "Таңқаларлықтай, өмір мен өлім – біреу, екеуі де біреу. Шайқас, түн, өлім және бұлбұл – барлығы біреу. Біреу! Ал күресу, ұйықтау, армандау және іс-қимыл – бәрі біреу! Ешқандай бөліс жоқ! Барлығы бірігіп, күн мен құйын сияқты жүзіп, жылтылдайды. Тек уақыт ғана алға жылжиды, осы уақыт. Сондықтан күресу, ашару, ән салу, өлу – барлығы! Әскер мен офицер! Күндіз-түн! Көңіл сыздату, қан төгу! Менің үстімде бір қол жарқырап тұр! Мен барлығынан өтемін. Мен – барлығымын!". Американдық жаңа ой философы Ральф Уолдо Триннің "Шексізбен үйлесімде" (In Harmonie mit dem Unendlichen) кітабының 1904 жылғы неміс тіліндегі қанға боялған бір данасы Страммның өлімінен кейін қалтасынан табылған. Страммның Тринге деген құштарлығының Америка Құрама Штаттарында өткізген уақытының нәтижесі деп саналады. Август Страммның денесі 1915 жылдың 2 қазанында қазіргі Беларусьтің Кобрин ауданындағы Городец қаласында толық әскери салтанатпен жерленді. Капитан Страмм мен оның ұлы Гельмут екеуі де Берлин маңындағы Стансдорфтың оңтүстік-батыс зиратына жерленген.

Әдеби мансап

Джереми Адлер Август Страммды «Гийом Аполлинермен қатар Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең инновациялық ақындарының бірі» деп жазды. Адлердің жазуынша, Страмм «тілді физикалық материал ретінде қарастырған» және «синтаксисті оның ең қажетті элементтеріне дейін қысқартқан». Страммның «ескіден жаңа сөздер жасауға» құштарлығын келтіре отырып, Адлер сондай-ақ «Джеймс Джойс ағылшын тілінде жасаған нәрсені ауқымды түрде, Страмм неміс тілінде одан сәл қарапайым түрде іске асырды» деп жазды. 1914 жылдың сәуірінен Ұлы соғыс басталғанға дейін Страмм өзінің алғашқы жинағына енген өлеңдерін жазды, ол «Du. Liebesgedichte» (Сен. Махаббат өлеңдері) деп аталды. Джереми Адлердің сөзіне сүйенсек, «Du» жинағындағы өлеңдер «ақынның өзінің «Ich» (Мен) және көбінесе анықталмаған «Du» (Сен) арасындағы өзгеретін және көбінесе шиеленісетін қарым-қатынасын зерттейді. Бұл «Du» жалғыз әйелден гөрі, әйелдер, адамзат және Құдайды қамтиды. Осы жинақтағы «сүйіспеншілік» Фрейденхаустағы («Рахат үйі») төмендеген жыныстық сезімдерден бастап, Оллмахттағы («Барлық Құдіретті») Құдайға деген сүйіспеншілікке дейін ауысады. Сүйіспеншілік өзімен бірге күмәнділікті алып жүреді; немесе, дәлірек айтқанда, оны өзінің қарама-қарсысы – күрестен бөліп қарастыруға болмайды. Жиын осы екіжақтылықты жариялайтын өлеңмен басталады: Liebeskampf («Махаббат күресі»). «Du. Liebesgedichte» 1915 жылы Страмм майданға аттанғанда жарық көрді. Страммның соғыс поэзиясы оның өмірінде «Der Sturm» журналында жарияланды және кейіннен 1919 жылы оның өлімінен кейін шыққан «Tropfenblut» («Қан тамшысы») жинағына енді. Патрик Бриджвотердің айтуынша, «Страммның соғыс өлеңдері нақты, қарапайым шындықтармен, майдандағы өмірдің негізгі тәжірибелерімен байланысты». Джереми Адлердің пікірінше, «неміс тіліндегі басқа өлеңдерден айырмашылығы, Страммның соғыс өлеңдері майданның тікелей әсерін береді. Өзін-өзіңнен алыстатудан бас тартып, өлеңнің өзін шындық ретінде қарастыра отырып, Страмм соғыстың күшті бейнелерін тікелей оқырманға ұсынады. Ол өзінің жаңадан жетілдірілген барлық тәсілдерін пайдалана отырып, соғыстың әртүрлі қорқынышты сәттерін дәл жеткізеді: «Im Feuer» («Отта») атыс астында болудың үрейі, «Granaten» («Гранаталар») атқылауы, «Zagen» («Қорқу») тергелісі, «Signal» («Сигнал») қиын шабуылы, «Heidekampf» («Орман шайқасы») немесе «Urtod» («Бастапқы өлім») жеке шайқасы. Бірақ «Abend» («Кеш») кешкі атмосферасындағы сияқты, ақынның алыстағы «Du» көріп, жоғары күшке ие болу сияқты сирек кездесетін әдемілік сәттері де бар».

Мұра

Адлер сонымен қатар Август Страммның "негізгі жаңалығы (Германияда әлі де толыққанды танылмаған) – бұл жаңа, бейнелеу емес поэзияны жасау болды", ол "салыстыруға болады" Пабло Пикассоның абстракт өнерді жасауымен және Арнольд Шёнбергтің классикалық музыканы жазудағы революциясымен. 1985 жылы жарық көрген "Бірінші дүниежүзілік соғыстың неміс ақындары" атты кітабында Патрик Бриджвотер Страммның поэзиясынан шабыттанған әдеби қозғалысты "неміс импрессионизмінің бір түрі" деп атады. 1914 жылы соғысқа дейін Т. Э. Хюльме Берлиндегі "Кабаре Гну" клубында Страммның поэзиясын және одан шабыттанған өлеңдерді оқыған. Хюльме кейіннен былай деп жазды: "Өте қысқа сөйлемдер қолданылады, кейде соншалықты қысқа және эллипстік болып келеді, тіпті өткір және ұсақ-түйек әсерін тудырады. Тілді жаңаша қолдануға, оны белгілі бір кемшіліктерден құтқаруға нақты әрекет жасалып жатыр." Джереми Адлердің сөзіне сәйкес, "Страммның қатал, талапкер стилі" Георг Траклдың танымалдығына жетпесе де, Страмм "неміс поэзиясына маңызды әсер еткен". Біріншіден, оның өлеңдері Курт Хейнике, Отто Небель және Франц Беренс кіретін "Штурм шеңбері" ақындары үшін үлгі болды. Содан кейін, Дадаизм және Курт Швиттерс Страммды бастапқы нүкте ретінде қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Страммның поэзиясы Герхард Рюм және Пол Селан сияқты тәжірибелі жазушыларды шабыттандырды. 1988 жылы Адлер былай деп мәлімдеді: "Бірнеше жас жазушылар Август Страммның өзіне әсер еткенін ашық мойындайды" және оның "заманауи классик ретіндегі орны қалыптасқандай көрінеді". 1921 жылы классикалық музыканың неміс композиторы және Ұлы соғыстың қатысушысы Пол Хиндемит Страммның "Санкта-Сузанна" пьесасын, пәктілікке берген уәдесін бұзған монах қыз туралы, сол атпен операға айналдырды. Алайда, Германиядағы Рим-католик шіркеуінің өкілдері арасында премьераға қатысты пікір қақтығыстары болды, себебі олар үшін бұл тақырып өте жағымсыз болды. Страммның өлеңдерінің ағылшын тіліне аудармаларын Патрик Бриджвотер ("Август Страмм, 22 өлең, 1969") және Джереми Адлер ("Тим Кросс, Бірінші дүниежүзілік соғыстың жоғалған дауыстары, 1988") жариялады.