"Моритури: Саботаж бен порты"

Кіріспе

1965 жылы Бернхард Викидің түсірген фильмі, комикс

"Morituri" (сонымен қатар "The Saboteur: Code Name Morituri") – 1965 жылы түсірілген американдық соғыс триллері. Фильмді Бернхард Вики режиссерлік етті, басты рөлдерді Марлон Брандо, Юл Бриннер, Джанет Марголин және Тревор Ховард сомдады. Операторлық жұмысын Конрад Л. Холл жасаса, музыкасын Джерри Голдсмит жазды. Фильм неміс жазушысы Вернер Йорг Люддектің 1958 жылы жарық көрген, осы аттас романының негізінде түсірілді. Оқиға одақтастардың нацистер бақылауындағы сауда кемесін саботаж жасауға мәжбүрлеген неміс пацифисі (Брандо) және соғысқа қатысты ойлары өзгерген кеме капитаны төңірегінде өрбиді. Фильмнің атауы латын тіліндегі "Morituri te salutant" ("Өлмекке бет алғандар сізге сәлемдеседі") деген сөз тіркесінен алынған, бұл сөздер римдік гладиаторларға қатысты айтылған. Бернхард Викидің ағылшын тілінде түсірген алғашқы фильмі болған "Morituri" көбінесе жағымды пікірлер алды, бірақ коммерциялық тұрғыдан сәтсіз болды. Фильм 38-ші "Оскар" марапаттау рәсімінде "Ең жақсы қара-ақ операторлық жұмысы" және "Ең жақсы қара-ақ костюм дизайны" номинацияларында екі мәрте ұсынылды.

Сюжет

Роберт Крэйн (Марлон Брандо) – бай неміс инженері және пацифист, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Вермахтқа әскери қызметке шақырылғаннан кейін, швейцариялық жеке басын жасырып, Үндістанға қашып кеткен. Ол ағылшын полковнигі Статтер (Тревор Говард) және одақтастар тарапынан екі жақтың да соғыс күштеріне қажетті резеңке жүк тасымалын қолға алу жоспарына қатысуға шантаж жасайды. Бұл жүкті неміс сауда кемесі Инго Жапониядан нацистер басып алған Бордоға жеткізеді. Барлық неміс сауда кемелері өз жүктерін одақтас күштердің басып алуына жол бермеу үшін өздерін батыруға бұйрық алғандықтан, Крейннің міндеті – одақтастар кемеге қол сұқпас бұрын, Ингодағы батыру зарядтарын өшіру үшін өзінің инженерлік білімін пайдалану. Крейнге жалған құжаттар мен бүркеме сюжеті беріледі: ол Германияға оралуға мұқтаж жоғары дәрежелі СС офицері Standartenführer Ханс Киль. "Инго" кемесі бортында Крэйн капитан Мюллерді (Юл Бриннер) кездестіреді, ол нацистік принциптерге қайшы келетін патриоттық неміс екенін біледі. Бірінші офицер Крузе (Мартин Бенрат) – капитанына мұқият қарайтын фанатикалық партия мүшесі, ал экипаж – нацистік лоялистер мен саяси тұтқындардан тұратын құрам. Крэйн жасырын түрде зарядтарды іздеп, сөндіреді. Өзінің қозғалысына күдік тудырмау үшін ол зарядтарды пайдаланып, Крузені, ол бату протоколын білмейтін, оны кемеге саботаж жасаудан қорғаумен құпия тапсырма алғанын сендіреді және Крузенің капитанының адалдығына күмәндануын арттырады. Кейінірек, тұтқындардың бірі Крэйнды өлтіргісі келгеннен кейін, ол оларды одақтастардың кемені алу жоспарына қатыстырады, сонымен қатар Мюллердің ықыласына ие болады, ол кемені жапондық суасты қайығы британдық сауда кемесі ретінде маскировкалауына байланысты торпедаға айналдырған кезде, оны батыруды талап етпеуге көндіреді. Бұл суасты кемеде екі неміс әскери офицері, бірнеше американдық тұтқындар және нацистердің зорлап, азаптап өлтірген жас еврей әйел Эстер (Джанет Марголин) бар. Суасты кемесі Эстер мен тұтқындарды тасымалдауға арналған кемемен кездескенде, күрделі жағдайлар туындайды. Эстердің басынан өткен қорқынышты оқиғаларға қарамастан, ол кемеде кездесетін әрбір неміске, соның ішінде Мюллер мен Крэйнге ашық қарсы шығады. Мюллер онымен жалғыз қалғанда, ол өзінің де қатыгездікке ұшырағанын күткенін жеңе алады, кеме Еуропаға жеткенде оған қашып кетуіне көмектесетінін қосады, бірақ бұл үміт Крузе Эстердің еврей екенін білгенде тез арада бұзылады. Кейіннен Крэйн оны өзінің жоспарына қосылуға көндіреді, бірақ ол нацистік идеологияға қарсы күреске берілмегеніне ренжіді. Алыс Шығыстағы әскери персонал мен операциялармен таныс екі неміс әскери офицері Крейннің СС офицері екеніне күдік танытады және оның куәлігін тексеру үшін суасты кемесіне қайта оралады. Әскери-теңіз офицерлерінің баяндамасын күтіп тұрған кезде капитан Мюллер оның ұлы, неміс әскери-теңіз офицері, одақтас ауруханалық кемені басуы үшін марапатталғанын естейді. Мұнысына ренжіген Мюллер мас болып, өзінің нацистік көзқарасына қарсы көзқарасын ашулы түрде ашады, бұл Крузеге капитанын жарамсыз деп жариялауға және кемеге қолбасшылықты алуға себеп береді. Осы арада, ашылып кету алдында, Крейн бүлік ұйымдастырады. Бұл сәттілік үшін американдық тұтқындар қатысуы керек, бірақ Эстер оларға көмек сұрағанда, кейбіреулері оны зорлау шартымен келіседі. Көтеріліс басталар алдында Крузе суасты кемесінен радиохабар арқылы Крейннің СС офицері екені жалған екенін біледі және экипаждың адал бөлігін қаруландырады. Одан кейін көтеріліс оңай жеңіледі және көтерілісшілер қарудың астында жиналады. Эстер палубаға лақтырылады. Бұдан былай шыдай алмай, ол өзін атып өлтірген Крузеге қарай секіреді. Мюллер өзінің "сатқын емес" екенін және оған көмектесуден бас тартатынын айтады. Крэйн өзінің қудалаушыларынан әлі де сөндірілмеген зарядтарды жарытуға жеткілікті уақыт бойы қашып кете алады. Тірі қалған экипаж кемені тастап кетеді, бұл кезде нацистік Германияға қарсы теңізшілер жараланған Крузенің суға батуына көз жеткізеді, олар оған күледі. Крейн мен Мюллер – бұл кемеде қалған жалғыз адамдар. Кемеде бар баррельдер ашылып, кеңейіп, кемені уақытша су бетінде ұстап тұратын бөгет ретінде әрекет етеді. Крэйн капитаннан одақтастарға құтқаруды хабарлауды сұрайды және ол солай істегеніне таңғалады.

Robert Crain (Marlon Brando) is a wealthy German engineer and pacifist who fled to India under a fabricated Swiss identity after being conscripted into the Wehrmacht at the start of World War II. He is blackmailed by English Colonel Statter (Trevor Howard) and the Allies into participating in a plan to seize a shipment of rubber, which is in short supply and essential for both sides' war efforts, that will soon be carried by the German merchant ship Ingo from Japan to Nazi occupied Bordeaux. As all German merchant ships are under orders to scuttle themselves to prevent the capture of their cargoes by Allied forces, Crain's task is to use his engineering knowledge to disable the scuttling charges on the Ingo before the Allies move to take the ship. Crain is provided with fake documentation and a cover story: he is Standartenführer Hans Keil, a high ranking SS officer needing to return to Germany. Aboard the Ingo, Crain finds the captain, Mueller (Yul Brynner), to be a patriotic German whose humanistic inclinations are at odds with Nazi principles. The first officer, Kruse (Martin Benrath), is a fanatical Party member who keeps a close eye on the captain, and the crew is a mix of Nazi loyalists and political prisoners who were pressed into service due to labor shortages. Crain begins covertly locating and disarming the scuttling charges. To deflect suspicion about his movements, he uses the charges to convince Kruse, who is unaware of the scuttling protocol, that he is secretly tasked with protecting the ship from a saboteur, and stokes Kruse's doubts about the captain's loyalties. Later, after one of the prisoners tries to kill Crain, he enlists them in a plan to have the Allies take the ship, while also winning Mueller's grudging trust by persuading him not to fire the scuttling charges when the ship is almost torpedoed by a Japanese submarine due to its disguise as a British merchantman. That submarine has two German Naval officers aboard, along with a number of American prisoners and Esther (Janet Margolin), a young German Jewish woman who has been raped and tortured by her Nazi captors. Complications arise when the submarine meets with the ship to transfer Esther and the prisoners. Despite the horrors Esther was subjected to, she is still openly defiant of every German she encounters on board the ship, including Mueller and Crain. When Mueller is alone with her, he is able to overcome her expectation that he too is a brutalizer, adding that he will assist her to escape once the ship gets to Europe, a hope that is soon dashed when Kruse also learns that she is Jewish. Later Crain persuades her to join in his plot, but she is disgusted by his lack of commitment to the anti Nazi cause. The two German Naval officers, who are familiar with military personnel and operations in the Far East, become suspicious of Crain's SS identity and return to the submarine to check on his credentials by radioing to Berlin, giving Crain less than 24 hours to complete his mission. While awaiting the Naval officers' report Captain Mueller hears that his son, a German Navy officer, has been decorated for sinking an Allied hospital ship. Disgusted by this, Mueller becomes drunk and reveals in a rage the full extent of his anti Nazi beliefs, which gives Kruse a reason to declare the captain unfit and take command of the ship. Meanwhile, about to be exposed, Crain organises a mutiny. For it to have any chance of success the American prisoners would need to participate, but when Esther appeals to them for help some only agree on condition that they can rape her. Just before the mutiny occurs, Kruse receives the submarine radio message that Crain's SS identity is false, and arms the loyal part of the crew. The mutiny is then easily defeated and the mutineers are assembled at gunpoint. Esther is thrown to the deck. Unable to bear any more, she throws herself at Kruse who shoots her. Mueller maintains he is "no traitor" and refuses to aid him Crain is able to elude his pursuers long enough to detonate the scuttling charges he had not yet disabled. The surviving crew abandon ship, during which the anti Nazi German sailors make sure the wounded Kruse drowns, as they laugh at him. Crain and Mueller are then the only persons left on board. Barrels of lard in the ship's hold spill open, expand and act as a stopper, temporarily keeping the ship afloat. Crain asks the captain to radio the Allies for rescue, and is surprised when he does so.

Қабылдау

Фильм алғашқы көрсетілімінде сәтті болмады және қаржылық құлдырауға ұшырады. Коммерциялық тартымдылығын арттыру үшін фильм 1965 жылы «Saboteur: Code Name Morituri» деген жаңа атаумен қайта шығарылды. New York Times газетінің сыншысы Босли Кроутер оны «жарқын емес» деп сынады. Дегенмен, ол Брандоның ойынын жоғары бағалады: «Бұл рөл мистер Брандодан ақылға қонымды түрде алдап, күдікпен қараған кеме офицерлерін оған сендіріп, жасырын түрде жарылғыш заттарды залалсыздандырып, содан кейін кемені бақылауға алу үшін тұтқындар мен наразы экипаж мүшелерін біріктіруді талап етеді. Ол оны айқын ләззатпен ойнайды, күмәнді сәттерді барлық шеберлігімен созып, жай көздерінің артындағы шиеленісті ойды ашып көрсетеді. «Жас арыстандар» фильміндегідей, ол тағы да көрнекті неміс акцентімен сөйлейді және темір жұдырықты жібек қолғапқа жасырған адамның мәнерлі бейнесін сомдайды. Бірақ, ах, мелодрама фильмге қойылған атау сияқты жайсыз, ал мистер Брандоның тағдырына деген алаңдаушылық тым көп бөлшектерге толы сюжетте жоғалады. Rotten Tomatoes шолу агрегаторында «Morituri» 8 шолу негізінде 75% рейтингке ие, орташа бағасы 7.3/10. «Morituri» атауы латын тіліндегі «өлуге жақын» деген мағына беретін сөздің көпше түрі. Бұл фраза Суетоний қолданған «Ave Imperator, morituri te salutant» (Сәлем, император, өлімге бет бұрғандар сізге сәлемдеседі) сөзіне сілтеме жасайды.

Кассалық жинақ

Fox деректеріне сәйкес, фильмтің өзін-өзі ақтауы үшін 10 500 000 долларлық прокаттан түсім табу қажет болды, ал ол 4 045 000 доллар тапты.

Марапаттар

Фильм 38-ші «Оскар» сыйлықтарына (1966) ең жақсы қара-ақ түсірілім (Конрад Л. Холл) және ең жақсы қара-ақ костюмдер дизайны (Мосс Мабри) номинациялары бойынша екі рет ұсынылды.

Марлон Брандомен таныс болыңыз

Бірқатар кассалық сәтсіздіктерден кейін, Брандо студия үшін «Моритури» фильмін насихаттау мақсатында Нью-Йорктегі Гэмпшир Хауста өткен бір күндік баспасөз конференциясына қатысуға келісті. Осы оқиға Альберт және Дэвид Мейслс пен Шарлотта Зверин түсірген 29 минуттық «Марлон Брандомен кездесу» (1966) ақ-қара деректі фильмінің тақырыбы болды. Сыншы Говард Томпсон деректі фильмдегі Брандоның ойынын жоғары бағалап, «Актер осы шынайы камераға түсірілген эпизодындағыдай тартымды болған емес, бұл оның ең жақсы рөлі» деп жазды.