Мұздықтардың әсерінен пайда болатын тау жыныстары – рош мутонне. Абразия мен үгілу нәтижесінде асимметриялық пішіндес, геологиялық құрылымдар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мұздықтардың қозғалысынан пайда болған тау жыныстары
Rock formation created by the passing of a glacier
Мұзтану ғылымында, рош мутонне (немесе қойдың арқасы) – мұздықтардың қозғалысынан пайда болған тау жыныстарының бір түрі. Мұздық мұзының астындағы тау жыныстарында жылжу кезінде, тау жынысының "стосс" (ағысқа қарсы) жағындағы абразия және "ли" (ағыс бойындағы) жағындағы жұлу нәтижесінде асимметриялық эрозиялық формалар пайда болады. Кейбір геологтар осы терминді метрден бірнеше жүз метрге дейінгі көлемдегі нысандарға ғана қолданады, ал одан ірі нысандарды "жартас және құйрық" деп атайды.
In glaciology, a roche moutonnée (or sheepback) is a rock formation created by the passing of a glacier. The passage of glacial ice over underlying bedrock often results in asymmetric erosional forms as a result of abrasion on the "stoss" (upstream) side of the rock and plucking on the "lee" (downstream) side. Some geologists limit the term to features on scales of a metre to several hundred metres and refer to larger features as crag and tail.
Этимология
18 ғасырдағы Альпі тауларын зерттеуші Хорас Бенедикт де Соссюр 1786 жылы «Roches moutonnées» терминін енгізді. Ол осы тастардың сыртқы түрінің өзінің заманында француз ақсүйектері арасында танымал болған, шашты бекіту үшін қой майымен жылтыратылатын париктің пішініне еске салғанын байқады.
The 18th century Alpine explorer Horace Bénédict de Saussure coined the term Roches moutonnées in 1786. He saw in these rocks a resemblance to the wigs that were fashionable amongst French gentry in his era and which were smoothed over with mutton fat (hence moutonnée) so as to keep the hair in place.
Сипаттама
Эрозиялық шторс және ли жақтарының контрасты көрінісі тау жыныстарында өте анық байқалады; барлық беткейлер мен жиектер бір кездері оның үстінен өткен мұздықтың қозғалыс бағытында тегістеліп, эрозияға ұшыраған. Көбінесе мұздық сызықтарымен белгіленеді. Жыртылған және тік жарлы төменгі мұз (желден қорғалған) жағы, мұздың қысымнан сәл еруінен және жартастағы жарықтарға сіңуінен басталатын шағылысу немесе карьерлеу процесі арқылы қалыптасады. Су қайтадан қатып қалғанда, тау жынысы мұздыққа жабысады. Бірақ мұздық алға жылжуын жалғастырғанда, тасқа қатып қалудың әсерін тигізіп, тау жынысынан бөліктерді жұлып алады. Зерттеулер көрсеткендей, ли жағын жұлу, шторс жағының эрозиясынан гөрі әлдеқайда маңызды эрозиялық процесс болып табылады. Шторс пен ли мұздықтарының тау жыныстық түйінінің (эрозиялық нысан) бүйірлік профилі барабан тәрізді пішінге (шоғырлану нысанына) қарама-қарсы келеді. Барабан тәрізді пішінде тік беткей жақындап келе жатқан мұздыққа қаратылады, одан артқа қарай емес. Швециядан одан да ірі мысалдар белгілі, олар флиггберг деп аталады. Мұз тегістелген, тік, жұлынған жағалау беттері жоқ тау жыныстық дөңгелектер киізбақтар немесе тау жыныстық барабандар деп аталады. Roches moutonnées толығымен мұздық пішіндері болмауы мүмкін, олардың көп бөлігі мұздық кезеңінен бұрын қалыптасқан. Пішінге әсер ететін жарықтар көбінесе мұздық кезеңінен бұрын пайда болады және roches moutonnées сияқты пішіндер Шығыс Африка және Австралия сияқты тропикалық аймақтарда кездеседі. Сонымен қатар, Швециядағы Иво Клакта каолин өндіру кезінде ашылған тау жынысы беттері roches moutonnées-ке ұқсас.
The contrasting appearance of the erosional stoss and lee aspects is very defined on roches moutonnées; all the sides and edges have been smoothed and eroded in the direction travelled by the glacier that once passed over it. It is often marked with glacial striations. The rough and craggy down ice (leeward) side is formed by plucking or quarrying, an erosional process initiated when ice melts slightly by pressure and seeps into cracks in the rock. When the water refreezes, the rock becomes attached to the glacier. But as the glacier continues its forward progress it subjects the stone to frost shattering, ripping chunks away from the rock formation. Studies show that the plucking of the lee side is a much more significant erosional process than the abrasion of the stoss side. The side profile of a stoss and lee glaciated, bedrock knob (an erosional feature) is opposite to that of a drumlin (a depositional feature). In a drumlin, the steep side is facing the approaching glacier, rather than trailing it. Even larger examples are known from Sweden where they are referred to as flyggbergs. Ice smoothed bedrock bumps which lack the steep, plucked lee side faces are referred to as whalebacks or rock drumlins. Roches moutonnées may not be entirely glacial landforms, taking most of their shape before glaciation. Jointing that contribute to the shape typically predate glaciation and roches moutonnee like forms can be found in tropical areas such as East Africa and Australia. Further, at Ivö Klack in Sweden, weathered rock surfaces exposed by kaolin mining resemble roches moutonnées.