Тіраһ аймағы: тарих, география және этникалық құрамы

Кіріспе

Солтүстік Пәкістанның қазіргі кездегі аймағы
Вануату тілі

Терах, сондай-ақ Терах аңғары (د تیرا دره) деп аталады, Пәкістандағы Хайбер жолы мен Ханки аңғарының арасында, Оракзай ауданында және Хайбер ауданының оңтүстік бөлігінде орналасқан таулы аймақ.

Қоғам

Ауған-Пәкістан шекарасына жақын және қиын жер бедеріне ие болғандықтан, Тирахты Пәкістан үкіметі үшін бақылауда ұстау қиын болды. 2003 жылы Пәкістан тәуелсіздік алғаннан бері алғаш рет армия әскерлері Тирах аңғарына енді. Бұл жердегі басым этникалық топ – паштундар. Сикх қауымы сияқты, «Хамсая» (қорғалатын халықтар) деп аталатын азшылық қауымдастықтар да бар, олар негізінен сауда және басқа да кәсіптермен айналысады.

Тарих

Тираның және оның айналасындағы аймақтардың ежелгі тұрғындары Тирахилер болды, оларды Пир Рошан елден қуды; олардың қалдығы Нангархарға қашты. Ұзақ өтпей, 1619 немесе 1620 жылы император Джахангирдің Кабул Субасы Махабат хан, Рошанияға өткен 300 Даулатзай Оракзайді опасыздықпен өлтірді. Ол Сампаға асуының табанына жетті, оны Иддад басқаратын Рошаниялар мен Малик Тор басқаратын Даулатзайлар ұстап тұрды. Раджпуттар біріншілеріне шабуыл жасады, ал екіншілеріне Ғайрат ханның әскерлері шабуыл жасады, бірақ моғол әскерлері үлкен шығынмен кері шегінді. Алты жыл өткен соң, Хаджа Абдул Хасанның ұлы Мұзаффар хан, Кабулдың Сибаддары, Сугаванд асуы мен Гардез арқылы Иддадқа қарсы жорыққа шықты. Бес-алты айлық шайқастан кейін Иддадты атып өлтірді және оның басын Джахангирге жіберді. Оның ізбасарлары Ловагарға синып, кейіннен Иддадтың ұлы Абдул Қадыр мен оның жесірі Алай Тираға оралды. 1627 жылы Джахангирдің қайтысы паштундардың моғол үстемдігіне қарсы жалпы көтерілісіне себеп болды. Мұзаффар хан Пешавардан Кабулға бара жатқанда Оракзай және Афридилердің шабуылына ұшырады, ал Абдул Қадыр Пешаварға шабуыл жасап, қаланы тонады және цитадельді қоршады. Аңыз бойынша, Тирада тұратын паштундардың Оракзай тобы, алыс Парсыдан қуылған ханзададан өз атауын алған. Олардың құрамында 18 ру бар. Бұл 18 рудың барлығы Оракзай деп белгілі. Бірақ Тира халқының көп бөлігі Африди руына жатады. Ория Кхел деп аталатын кіші ру, Африди руының Зака Кхел кланына жатады. Олар Тира аңғарында қоныстанды, қазір Черат Салех Ханада орналасқан. Ория Кхел қазір Кхаттак руына қарасты болғанымен, олар өз тегін мойындайды және әлі де өзін африди деп атайды. Бұл Салех Хана жер тізімінде көрсетілгендей, олар бастапқыда афридилерге тиесілі болған және бүгінгі күнге дейін тұрғындары өзгерген жоқ. Сонымен қатар, Салех Хана ауылының тұрғындары әлі де афридилерге тән киімдерін киіп, мұрттарын өсіреді, бұл дәстүрлер әуелдегілерден жеткен.

The ancient inhabitants of Tirah and the surrounding areas were the Tirahis, who were driven out of the country by Pir Roshan; and a remnant of them fled to Nangarhar. Soon afterwards, in 1619 or 1620, Mahabat Khan, Subahdar of Kabul under the emperor Jahangir, treacherously massacred 300 Daulatzai Orakzai, who were Roshania converts; and, during his absence on a visit to Jahangir at Rohtas, Ghairat Khan was sent with a large force via Kohat to invade Tirah. He advanced to the foot of the Sampagha pass, which was held by the Roshanias under Ihdad and the Daulatzai under Malik Tor. The Rajputs attacked the former and the latter were assailed by Ghairat Khan's own troops, but the Mughal forces were repulsed with great loss. Six years later, however, Muzaffar Khan, son of Khwaja Abdul Hasan, then Sibahddr of Kabul, marched against Ihdad by the Sugawand pass and Gardez, and after five or six months' fighting Ihdad was shot and his head sent to Jahangir. His followers then took refuge in the Lowaghar; and subsequently Abdul Kadir, Ihdad's son, and his widow Alai, returned to Tirah. The death of Jahangir in 1627 was the signal for a general rising of the Pashtuns against the Mughal domination. Muzaffar Khan was attacked on his way from Peshawar to Kabul, and severely handled by the Orakzai and Afridis, while Abdul Kadir attacked Peshawar, plundered the city, and invested the citadel. According to a legend a group of Pashtuns living in Tirah, the Orakzai, got their name from an exiled prince from far away Persia. They include 18 tribes. Those 18 tribes are collectively known as Orakzai. But the greater part of Tirah's population belongs to the Afridi tribe. A sub tribe known as the Oriya Khel belonged to the Zaka Khel clan of the Afridi tribe. They inhabited the Tirah Valley and are now located in Cherat Saleh Khana. Although they now fall under the Khattak tribe, the Oriya Khel acknowledge their lineage and still continue to call themselves afridi. This can be proven as the land records of Saleh Khana showed they initially belonged to afridis and to this day the inhabitants have not changed. further more the villagers of saleh khana still wear their turbans and grow their moustache like afridis, customs which have been passed down by the elders.

География

Тираның аумағы шамамен 6-700 шаршы шақырымды құрайды және Бара өзенінің бастауындағы барлық аңғарларды қамтиды. Басқаша айтқанда, бұл аймаққа Бара өзенінің бастауы маңындағы барлық аңғарлар кіреді. Бас аңғарлар: Майдан, Раджгул, Варан, Бара және Мастура. Майдан – Африди тайпасының жазғы жайылымы, ол Сафед-Кохтың қарлы қыратының етегінде, шамамен 2256 метр биіктікте орналасқан. Бұл 7-8 шақырымдық (13 км) ұзындығы және 3-4 шақырымдық (8 км) ені бар сопақ жазық. Ол солтүстік жағына қарай еңіске түседі, мұнда жазықтың төрт бұрышынан жиналған су Бара аңғарына қарайтын тар, иректейтін арнаға құйылады. Ғасырлар бойы жиналған шөгінділер бұл алапты құнарлы аллювиалды топырақпен толтырып, шекарадағы ең құнарлы аңғарлардың біріне айналдырды. Оның барлық аллювиалды беткейлері террасаланып, нығайтылып, толыққанды өнімді болу үшін суарылады. Жазықтың әр жерінде шағын топтамалармен орналасқан екі қабатты, балшық және ағаштан салынған үйлер зәйтүн және түтін ағаштарының көлеңкесінде тұр. Майдан алабының төбелерінде кеңінен өскен жабайы зәйтүн тоғайлары мен сирек кездесетін анор ағаштары бар. Одан да биікте көк нан ағаштары өседі, бірақ төменгі жазылықтарда жеміс ағаштары ғана кездеседі. Раджгул аңғары Майданның солтүстігінде орналасқан, олардан 8-9 мың фут биіктіктегі тік аңғар және жақсы орманды тік жарлықпен бөлінген. Ол Бара аңғарының батысында, Дуатой жерінде оған қосылады. Оның ұзындығы 16 шақырым (10 миль), ең кең жері 8 шақырым (4-5 миль), биіктігі 1524 метр (5000 фут). Бұл жерде Куки-Кхель Африди тайпасы тұрады. Варан аңғары Майданмен шамамен бірдей өлшемде, одан шығысқа қарай орналасқан және Цери Кандао асуымен бөлінген. Бұл Африди мұлласы Саяд Акбардың туған жері және Ака-Кел тайпасының мекені. Дуатойда Раджгул мен Майданнан келген сулар бірігіп, Бара аталады, ал Пешавар аңғарына құятын аңғар да осы атпен белгілі. Аңғардың биіктігі Дуатойда 1524 метрден (5000 фут) Кажурайда 2000 метрге дейін төмендейді. Солтүстік жағынан Сургар тау тізбегімен шектеледі, ол оны Базар аңғарынан бөліп тұрады, ал оңтүстігінде Майдан мен Варан аңғарларын бөліп тұратын тағы бір тізбек жатыр. Жазда Бара аңғарындағы ыстық аса күшті, безгек ауруы кең таралған, ал масалар көп, сондықтан елді мекендер тасталып, Афридилер Майданның ыңғайлы биіктіктеріне көшіп кетеді. Мастура аңғары Тираның оңтүстік жартысын алып жатыр және Оракзай тайпасының мекені. Бұл шекарадағы ең әдемі аңғарлардың бірі, ол 1829 метр (6000 фут) биіктікте орналасқан. Оракзай тайпасы көбінесе қыста Миранзай аңғарында тұрады, ал жаз айларында Афридилер сияқты Мастураға көшіп кетеді. Тирадағы бас асулар: Ханки аңғары мен Мастура аңғарын бөліп тұратын Сампага асуы (6500 фут); Мастура аңғары мен Майдан аңғарын бөліп тұратын Арханга асуы (699 фут); Майданның Закка-Хел бөлігінен Бара аңғарына қарай баратын Саран Сар (8650 фут); Майданды Варан аңғарынан бөліп тұратын Цери Кандао (8575 фут); Мастура аңғарының шығысынан Бара аңғарына, Маманаи бағытында баратын Сапри асуы (5190 фут). Тираның барлық аумағы Тира жорығы кезінде толыққанды зерттелді және картаға түсірілді.

Tirah comprises an area of some six to seven hundred square miles and includes under this general name all the valleys lying round the source of the Bara River. The five chief valleys are Maidan, Rajgul, Waran, Bara and Mastura. Maidan, the summer home of the Afridis, lies close under the snow bound ridges of the Safed Koh at an elevation of about 7,400 feet (2256 m). It is an oval plain about seven to 8 mile (13 km) long, and three or four wide, and slopes inwards towards the centre of its northern side, where all the drainage gathered from the four corners of the plain is shot into a narrow corkscrew outlet leading to the Bara Valley. Centuries of detritus accumulated in this basin have filled it up with rich alluvial soil and made it one of the most fertile valleys on the frontier. All its alluvial slopes are terraced and revetted and irrigated till every yard is made productive. Here and there dotted about in clusters all over the plain are square built two storey mud and timber houses, standing in the shade of gigantic walnut and mulberry trees. Up on the hillsides surrounding the Maidan basin are wild olives in wide grown clumps, almost amounting to forest, and occasional pomegranates. Higher still are the blue pines; but below on the shelving plains are nothing but fruit trees. Rajgul Valley lies north of Maidan, from which it is separated by a steep valley and well wooded spur, eight to nine thousand feet high, and west of the Bara Valley, which it joins at Dwatoi. It is 10 mile (16 km) long, four to 5 mile (8 km) at its widest, and has an elevation of 5000 feet (1524 m). It is inhabited by the Kuki Khel Afridis. The Waran Valley is another valley about the same size as Maidan, lying east of it, and separated from it by the Tseri Kandao Pass. It was the home of the Afridi mullah Sayad Akbar. and is the country of the Aka Khels. After the junction of the Rajgul and Maidan drainage at Dwatoi, the united stream receives the name of Bara, and the valley through which it flows down to its exit in the Peshawar Valley is also known by this name. The elevation of the valley is from 5,000 feet (1524 m). at Dwatoi to 2000 at Kajurai; on the north side it is hemmed in by the Surghar range, which divides it from the Bazar Valley; on the south lies another range dividing it from Maidan and the Waran Valley. The heat of the Bara Valley in summer is said to be excessive, malaria is prevalent, and mosquitoes very troublesome, so the hamlets are deserted and the Afridis migrate to the pleasant heights of Maidan. The Mastura Valley occupies the southern half of Tirah, and is inhabited by the Orakzais. It is one of the prettiest valleys on the frontier, lying at an elevation of 6,000 feet (1829 m). The Orakzais live, for the most part, in the Miranzai Valley, in the winter, and retreat to Mastura, like the Afridis, during the summer months. The chief passes in Tirah are the Sampagha Pass (6,500 ft), separating the Khanki Valley from the Mastura Valley; the Arhanga Pass (6,99E ft.), separating Mastura Valley from Maidan; Saran Sar (8,650 ft), leading from the Zakka Khel portion of Maidan into the Bara Valley; the Tseri Kandao (8,575 ft), separating Maidan from the Waran Valley, and the Sapri Pass (5,190 ft), leading from the east of the Mastura Valley into the Bara Valley in the direction of Mamanai. The whole of Tirah was thoroughly explored and mapped at the time of the Tirah Campaign.