Кіріспе

Гжеке Маринаж – албан-американдық ақын, жазушы, аудармашы және әдеби сыншы. Ол сонымен қатар өнер сыншылығының «Протонизм теориясы» деп аталатын түрін қалыптастырушы ретінде белгілі. Қазір АҚШ-та тұрады, 2001 жылы құрылған Албан-американдық жазушылар қоғамының тұңғыш президенті болды және өлеңдер, проза мен әдеби сын туралы бірнеше кітап жариялады. 2008 жылы Маринаж Албанияның Туризм, мәдениет, жастар және спорт министрлігіне қарасты QNK ұйымының «Пьетр Арбнори» әдебиет сыйлығымен марапатталды. 2021 жылы Оңтүстік Кореяның Чанвон KC Халықаралық әдеби сыйлығына ие болды. Оның шығармашылығы мен бейбітшілік жолындағы еңбегі Албанияда және Еуропаның басқа елдерінде, сондай-ақ АҚШ мен Азияда жоғары бағаланды.

Ерте өмір және мансап

1965 жылы Солтүстік Албанияның Малеси-е-Мадхе ауданында туған Маринаж, жазушылық жолын бірнеше албандық БАҚ-та шектеулі тілші ретінде бастады, бастапқыда Шкодердегі жергілікті газеттерде, содан кейін Zëri i Rinisë (Жастар дауысы), Luftëtari (Жауынгер), Vullnetari (Ерікті) және Drita (Нұр) сияқты албандық ұлттық басылымдарда жарияланды. 1990 жылдың тамызында Маринаж "Аттар" (түпнұсқасы) атты антикоммунистік сатирикалық өлеңін жариялады. Коммунистік режимнің өзінің ұсталуының алдынан екенін сезген Маринаж, 1990 жылдың 12 қыркүйегінде албан-югославия шекарасын заңсыз кесіп, биліктен қашып құтылды. Югославияға қашқаннан кейін ол АҚШ-та саяси баспана алды. 1991 жылдың шілдесінде Сан-Диегоға келді, содан кейін Техас штатындағы Ричардсон қаласына барды. 2001 жылы Маринаж албан-американдық жазушылар қауымдастығын құрды және 2009 жылға дейін оның президенті болды. 2019 жылы Маринаж туған Албаниясының ұлттық елшісі болып тағайындалды. Қазір ол Mundus Artium Press әлемдік әдебиеттерді басып шығарушы компаниясының директоры қызметін атқарады.

Сұхбаттар

Америкада жаңа өмірін құрған кезінде Маринаж албандық БАҚ үшін тәуелсіз журналист ретінде жұмыс істеуін жалғастырды; оның тәуелсіз жұмысына президент Джордж Герберт Уокер Буш, Израиль мемлекетінің тоғызыншы және сол кездегі президенті Шимон Перес және әлемдік деңгейде танымал футболшы Пелемен жасаған сұхбаттары кірді.

Жылқылар

Маринаж өзінің "Аттар" атты өлеңін алғашқыда албандық "Дрита" газетінде жариялаған. Бір қарағанда шаруа жануарлары туралы қарапайым өлеңдей көрінетін бұл шығарма, шын мәнінде албан халқының қатал коммунистік режим тарапынан бағындырылып, шоғырландырылуы туралы сатирикалық әлеуметтік және саяси сын болды. Ұлттық басылымда осындай ашық наразылық білдіретін өлеңді жариялаудың батылдығы албандықтарды (содан кейін халықаралық қауымдастықты да) таң қалдырды. Бірнеше сағаттың ішінде "Дрита" газетінің барлық данасы сатылып бітті, сондықтан адамдар өлеңді қағаз қиыршықтарына жазып, метрода және көшеде бір-біріне жеткізе бастады. Бірнеше айдан кейін наразылық білдірушілер үкіметке қарсы демонстрациялар кезінде мегафон арқылы осы өлеңді оқыды. Осы көзқарас бойынша, "Маринаждың сөздері азаттыққа шақырып, Албаниядағы коммунизмді жеңуге көмектесті". Дегенмен, "қала орталығында бостандық және тәуелсіздік туралы ұқсас ойларды білдірген басқа ақындардың дарға асылғанын көрген Маринаж дереу елден кету керек екенін түсінді. Ол өзінің сүйікті кітаптарын жинап, достары мен туыстарына демалысқа бара жатқанын айтып, таулар арқылы сегіз сағаттық сапармен Югославияға аттанды". Бұл 2001 жылы болды. Ол білімін Техас штатындағы Даллас университетінде жалғастырды, онда 2006 жылы әдебиеттану бакалавры, ал 2008 жылы сол мамандық бойынша магистр дәрежесін magna cum laude тамамдады. Үш жылдан кейін ол Холокост зерттеулері жөніндегі Акерман орталығынан Холокост зерттеулері сертификатын алды.

Протоникалық теория

"Даллас Морнинг Ньюс" газетінің хабарлауынша, Маринаждың "Протондық теориясы" әдеби сын арқылы "бейбітшілік пен оң пікірді дамытуға" бағытталған. Ол 2013 жылы Албанияның Тирана қаласындағы Ұлттық Медиа тобынан әдебиет саласындағы Албаниялық "Букер" сыйлығын алды. Протонизм теориясы әр сыншының жеке мүдделері мен көзқарастары берілген әдеби шығарманың күшті және әлсіз жақтарын сын тұрғысынан бағалауда қаншалықты назар аударатынына әсер етеді деп санайды. Маринаж 2005 жылы коммунизм құлағаннан кейін Шығыс Еуропа академиялық ортасындағы орынсыз теріс сынға жауап ретінде Протонизм теориясын қалыптастырды. Әдеби сынның баламалы түрі ретінде Протонизм, сыншыларға әдеби шығармаларды объективті түрде бағалауға ортақ негіз беруді мақсат етеді. Протонизм теориясы бес негізгі принципті қамтиды: протонистимиотика, қалпына келтіру, зерттеу, шындық және этика. Протиссимиотика протонизм мен семиотиканы біріктіре отырып, шығармаға жасалған жағымсыз бағалау авторға жасалған шабуыл ма, әлде кәсіби емес сын ба, оны анықтауға көмектеседі. Маринаждың көпқырлы мәдени көзқарасының тірегі болған Протонизм теориясы Америка, Еуропа, Латын Америкасы және Азиядағы университеттердің оқу жоспарларына енгізілген. Протонизм теориясы "Кирилл және Мефодий" университетінде профессор Африм А. Редзепидің таңдау пәні ретінде оқытылады. Курс үш тақырыпқа негізделген: мәтін, контекст және қабылдау. Ол Гегельдің рух феноменологиясы, қарым-қатынас эстетикасы және мәдени артефакт ретіндегі өнер туындысы сияқты мәдениеттің әртүрлі аспектілерін қамтиды. Маринаждың "Протонизм теориясы: әдебиеттің әлеуметтік функциясын жақсартуға көмек" атты лекциясы алғаш рет 2021 жылдың қазан айында Оңтүстік Кореяның Данкук университетінде оқылды және бастапқыда корей тілінде жарияланды, содан бері әлемнің көптеген тілдерінде жарияланып, таныстырылды.

Әдебиет этнографиясы

Маринаждың "Жолынан ән шырқаған: Иллирияның батырлық поэзиясы" (Mundus Artium Press, 2011; Фредерик Тернермен бірге редакцияланған, аударылған және кіріспесі жазылған) және диссертациялық жұмысына негізделген "Албан және басқа Балқан мәдениеттеріндегі ауызша поэзия: аудармаға келмейтін нәрсенің қиындықтарын аудару" (UMI, 2012; Pro Quest, Michigan, USA 2020) зерттеулері оның жеке этнографиялық зерттеулерімен тығыз байланысты. Екі еңбек те ауызша поэзияны жасайтын ақындар мен орындаушыларды тілдік, тарихи, географиялық, мәдени, әлеуметтік және эстетикалық тұрғыдан қарастыра отырып, ауызша поэзияны аударудағы қиындықтарды талдайды және аударма процесін жаңартады. Бұл кітаптар сонымен қатар ағылшыл тілінде албан ауызша поэзиясының антологиясы болып табылады. Маринаж албан тіл біліміне қосқан үлесі үшін, әсіресе жаңа сөздер мен неологизмдер жасағаны үшін мойынға алды, олардың бірнешеуі "Малеси е Маде аймағының лексикалық-фразеологиялық және этнолингвистикалық сөздігіне" (Fjalor leksiko – frazeologjik dhe etnoliguistik i Malësisë së Madhe) енгізілді.

Мәдениеттік дипломатия

2017 жылдан бастап Маринаж Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Экономикалық және әлеуметтік істер департаментінің (DESA) ҮЕҰ бөлімшесінде тіркелген Халықаралық дипломатия және сот төрелігі кеңесінің мәдени және ғылыми алмасу департаментінің жоғары комиссары лауазымын атқарады. Маринаж сонымен қатар туған елі – Албанияның елшісі атағын иеленген. Ол әдебиет пен бейбітшілікті қолдау мақсатында, әсіресе бұрынғы Югославия және Еуропаның тарихи Шығыс блогы елдерінде (Сербия, Хорватия, Черногория, Косово, Румыния), сондай-ақ идеологиялық айырмашылықтармен бөлінген елдерде (Вьетнам, Қытай) кеңінен саяхаттап жүр.

Маринаж Әзірбайжан, Өзбекстан, Лаос, Ресей, Куба және Эфиопия сияқты осы және әлемнің басқа елдеріндегі жазушылармен және мәдениет қайраткерлерімен ынтымақтастығын жалғастырып келеді. Оның кең ауқымы жарияланымдарында, аудармаларында және Mundus Artium Press баспасынан шыққан еңбектерінде көрінеді. 2019 жылы Үндістанның Калькутта қаласында өткен Планеталық дағдарыс және адамзатты азат ету тақырыбындағы әлемдік ойшылдар мен жазушылардың бейбітшілік жиынында Халықаралық мәдениеттер аралық зерттеулер және зерттеулер қоғамы Маринаждың әдебиет арқылы бейбітшілікке ұмтылысын және оның әдебиеттік арқылы жалпыға ортақтық пен үйлесімділікті дамытуын құрметпен атап өтті.

Қазіргі кәсібі

Маринаж – 1967 жылы Огайо университетінде құрылған Mundus Artium Press коммерциялық емес тәуелсіз әлемдік әдебиет баспасының директоры. Баспаның қазіргі уақытта Техас университетінің Далластағы Эрик Джонсон академиялық орталығында және Оклахома штатының Клейтон қаласында кеңселері бар. Ол сонымен қатар Mundus Artium журналының (халықаралық әдебиет және өнер журналы) редакторы. 2001 жылдан бері Даллас колледжінде ағылшын тілі, коммуникация және әлемдік әдебиет сияқты курстарды оқытады. Профессор ретінде доктор Маринаж әлемнің көптеген университеттері үшін докторлық диссертацияларды бақылайды және қазіргі уақытта Өзбекстан Ұлттық университетінде жұмыс істеп жатыр.

Жарияланған кітаптары

Маринаж көптеген елдерде және тілдерде көптеген поэзия, журналистика және әдеби сын кітаптарын жариялады. The Ofi Press Magazine Оның өлеңдер жинақтарына Mos më ik larg (Менен кетпе), Infinit (Шексіздік), және Lutje në ditën e tetë të javës (Аптаның сегізінші күні дұға), Prizonierul Absentei (Жоқтың тұтқыны), Dolazim da pozelenim (Жапырақ жарып шығу үшін келемін), Nhung hy Vong Trong suot (Тұнық үміттер), Nhung Cay Lieu Ri Mau (Қан ағып тұрған жалбыздар), Sevginin 24 Saati (24 Сағаттық махаббат), 46 Sahifa (46-шы бет), Schizzi D’immaginazione (Қиял эскиздері), ການສາລະພາບຂອງທະເລ (Теңіздің жасырын сырлары), Humanizing Venus (Венераны адамдану), 대서양 연안에서 네루다와 함께 (Атлантикалық жағалауда Неродамен бірге), және Аспан астындағы бұлт атты кітаптар кіреді. Сонымен қатар, ол "Ana tjetër e pasqyrës" (Көліктің екінші жағы) атты сұхбаттар кітабын шығарды.

Аудармалар

Маринаж «Аудармалық шолу» журналының қонақ редакторы болып қызмет етті, ағылшын тілінен албан тіліне бірнеше кітап, албан тілінен ағылшын тіліне екі кітап аударды, оның ішінде албан халық ауыз әдебиетінен эпостық поэзия жинағы (Фредерик Тернермен бірлесіп). Маринаж екі тілде де оннан астам кітапты редакциялады. «Жымырдағы дауыстар», Май Ван Фанның таңдамалы өлеңдері; және Хо Ши Миннің «Шахмат сабақтары: түрме күнделігінен өлеңдер».

Танылу және сын-пікірлер

Маринаж 2008 жылы Албанияның Туризм, мәдениет, жастар және спорт министрлігіне қарасты QNK-дан әдебиет саласындағы Pjetër Arbnori сыйлығын алды. Албаниядан басқа, Маринаж АҚШ-та Sojourn Prize сыйлығын алды, қазір ол Reunion: The Dallas Review деп аталады (бірінші орын, 2006); Оңтүстік Кореяның Suwon KS Халықаралық әдебиет сыйлығын (2020) және Changwon KC Халықаралық әдеби сыйлығын (2021); Вьетнам Жазушылар қауымдастығынан екі Ұлттық Insignia сыйлығын (2015, 2019) – «Вьетнам әдебиеті мен өнерінің дамуына қосқан үлесі үшін» арнайы атаумен; Италияда Халықаралық автор сыйлығын (2019); Өзбекстанда Әлем ақыны сыйлығын (2020); Үндістанда Батыс Бенгалияның Әлем ақыны сыйлығын (2019); Халықаралық мәдениеттер аралық зерттеулер мен зерттеулер қоғамының марапаттауын (2019); және Underground әдебиет қозғалысы мен Platform Literary Journal журналының «Әлем ақынына құрмет» сыйлығын (2020) алды. Ол әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына бірнеше рет ұсынылды. Маринаж туралы ғылыми еңбектер жазылған, олардың ішінде Сенада Демушидің «Штигьеве летраре те Гжеке Маринаж» (Гжеке Маринаждың әдеби жолдары. Тирана: Botimet Nacional, 2016), Аднан Мехметидің «Gjekë Marinaj, me shume se poet» (Гжеке Маринаж, тек ақын ғана емес. Нью-Йорк, Лондон: Adriatic Press, 2007) және доктор Рамеш Мухопадхьяяның «Ойдың жарығында жасырылған: Гжеке Маринаждың 22 өлеңінің түсіндірмесі» (Оклахома: Orpheus Texts, 2019) кітаптары бар. Маринаждың поэзиясы мен әдебиет теориясы Шефкет Дибранидің «Libra dhe mbresa» (Кітаптар мен әсерлер. Швейцария: Albanisches Institut, 2005), Микель Годжанидің «traditë dhe bashkëkohësi» (Дәстүр мен қазіргі заман. Косово, 2007), доктор Африм А. Рекшепидің «Aisthesis: studime nga estetika» (Эстетика бойынша зерттеулер. Shkup, 2013), Мимоза Рехвелайдың «Vështrim mbi Poezinë e Diasporës» (Диаспора поэзиясына шолу. Shkoder, 2013), Антон Гойчадждың «Biblioteka e hirushes» (Қоңырауқұлақ кітапханасы. АҚШ: Art Club, 2011), Май Ван Фанның «Không Gian Khâc» (Басқа кеңістік. Ханой, Вьетнам: Жазушылар қауымдастығы баспасы, 2016), Бесим Мухадридің «Esencat e mendimit letrar» (Әдеби ойдың мәні. Нью-Йорк, Лондон: Adriatic Press, 2020) және Джованни Романоның «Poesia: L'ivincibile Presente» (Поэзия: Жеңіске ұмтылатын қазіргілік. Бари, Италия: SECOP Edizioni, 2020) еңбектерінде зерттелген. Албан жазушысы Исмаил Кадаре (Халықаралық Букер сыйлығы, 2005) Маринажды «заманымыздың ең көрнекті албан ақындарының бірі» және «Еуропаның ең үздік ақындарының қатарындағысы» деп атады. Италияда тұратын Да Битонтоның сөзіне сәйкес, Маринаждың протонизм теориясы «саясатқа, әлеуметтік өмірге, жас ұрпақтың тәрбиесіне қолданылса, ерекше әдемі және маңызды революция тудыруы мүмкін, себебі өмір бар жерде сұлулық, сұлулық бар жерде поэзия, поэзия бар жерде бостандық, ал бостандық – адам баласының оңды күші».