Кіріспе
Польшалық-американдық ақын және Нобель сыйлығының лауреаты Чеслав Милош (Czesław Miłosz, /ˈmɪlɒʃ/, /ˈlɔːʃ/, /ˈwɒʃ/, /ˈwɔːʃ/).
Czesław Miłosz ('/m//iː//l//ɒ//ʃ/ MEElosh, /USalso// //l//ɔː//ʃ//, // //w//ɒ//ʃ//, // //w//ɔː//ʃ/ lawsh, wosh, wawsh,
Калифорния университеті, Беркли
1960 жылы Милошке Берклидегі Калифорния университетінде қонақ лекторы болып жұмыс істеуге ұсыныс жасалды. Осы ұсыныспен және Маккартизмнің ықпалы азайғаннан кейін ол АҚШ-қа көшуге мүмкіндік алды. Ол өте жақсы және танымал оқытушы екенін дәлелдеді, және екі айдан кейін ғана тұрақты қызметке ие болды. Мұндай мүмкіндіктің сирек кездесуі және ол әріптестеріне қаншалықты әсер еткені Милоштің докторлық дәрежесі мен оқыту тәжірибесінің болмауымен айқындалады. Дегенмен, оның терең білімі анық байқалды, және ол көп жылдар бойы көңілін көнбіс қылып санаған әкімшілік жұмыстан кейін, достарына сыныпта өзінің орынды екенін айтты. Славян тілдері мен әдебиетінен тұрақты профессор болып тағайындалған Милош американдық азаматтық алып, Берклиде үй сатып алды. Милош Федор Достоевский сияқты әртүрлі авторлар туралы ағылшын және поляк тілдерінде ғылыми мақалалар жариялай бастады. Бірақ АҚШ-қа сәтті көшіп келгеніне қарамастан, ол Берклидегі алғашқы жылдарын көңілсіздікке толы деп сипаттады, себебі ол достарынан оқшауланды және оны ұлы ақын емес, саяси тұлға ретінде қарады. (Шындығында, Берклидегі әріптестерінің кейбіреулері оның шығармашылық еңбектерін білмей, Нобель сыйлығын жеңіп алғанда таң қалды.) Оның өлеңдері ағылшын тілінде қолжетімді болмады, және ол Польшада жариялай алмады. Американдық оқырмандарды өзінің поэзиясымен таныстыру және сондай-ақ поляк ақындарының еңбектерін ұсыну мақсатында Милош 1965 жылы ағылшын тілінде жарық көрген «Соғыстан кейінгі поляк поэзиясы» антологиясын жасады және редакциялады. Американдық ақындар В.С. Мервин және американдық ғалымдар Клэр Каванаг сияқтылар оның терең әсер еткенін айтады. Бұл көптеген ағылшын тіліндегі оқырмандардың Милош өлеңдерімен, сондай-ақ Вислава Симборска, Збигнев Герберт және Тадеуш Ружевич сияқты поляк ақындарымен алғаш танысуы болды. (Осы жылы Милош өлеңдері белгілі әдебиетшілер Тед Хьюз және Дэниел Вайсборт құрған ағылшын тіліндегі «Modern Poetry in Translation» журналының бірінші санында жарық көрді. Бұл санда Мирослав Холуб, Ехуда Амихай, Иван Лалич, Васко Попа, Збигнев Герберт және Андрей Вознесенский де болды.) 1969 жылы Милоштің «Польша әдебиетінің тарихы» оқулығы ағылшын тілінде жарық көрді. Одан кейін ол өзінің «Таңдалған өлеңдер» (1973) жинағын шығарды, олардың бір бөлігін өзі ағылшын тіліне аударды. Бұл оның ағылшын тілінде жарық көрген тұңғыш өлеңдер антологиясы болды. Сонымен қатар Милош Париждегі эмигрант баспасында поляк тілінде жариялауды жалғастырды. Осы кезеңдегі өлеңдер жинақтарына «Король Попиль және басқа да өлеңдер» (1962), «Бобоның метаморфозы» (1965), «Аты жоқ қала» (1969) және «Күннің шығысынан» (1974) кіреді. Милош Берклиде болған кезде кампус студенттік наразылықтардың ошағына айналды, әсіресе АҚШ-та «студенттік белсенділіктің ұрпағын анықтауға» көмектескен «Сөз бостандығы қозғалысының» үйі ретінде. Милош студенттік наразылықтарға кейде қарсылық білдірді: оларды «буржуазияның бұзылған балалары» деп атады және олардың саяси құлшыныстарын наив деп санады. 1970 жылы университеттегі бір шарада ол бейбітшілік пен сүйіспеншілік үшін демонстрация өткізген наразылық білдірушілерді мазақтап: «Бір күні таңертең олар сіздің камераңызға келіп, бәріңізді қатарластырып, "Сендер алдыға шығыңдар, өлуге уақыт келді" десе, маған махаббат туралы айтыңыз, егер сіздің достарыңыздың біреуі сізді қатты жақсы көрмесе, ол сіздің орныңызды алмақшы болса!" деді. Мұндай пікірлер оның 1960-шы жылдардағы американдық контрмәдениетке деген көзқарасына сәйкес келді. Мысалы, 1968 жылы Милош ақын және контрмәдениет қайраткері Аллен Гинзбергтің ашық наразылық хатына қол қойған және «The New York Review of Books» басылымында жарияланған кезде, Милош хатты «қауіпті ақымақтық» деп атап, оған қол қоймағанын айтты. 1978 жылы Милош 18 жылдық оқыту қызметінен зейнетке шықты. Бұл оқиғаға орай оған «Беркли атағы» берілді, бұл Калифорния университетінің құрметті докторлық дәрежесіне тең. Бірақ әйелі Жанина ауырып, қымбат емдеуді қажет еткенде, Милош семинарға қайта оралды. Осы жылы оның екінші ағылшын тіліндегі поэзия антологиясы «Bells in Winter» жарық көрді.
Нобель сыйлығының лауреаты
1980 жылы 9 қазанда Швед академиясы Милошқа әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын бергенін жариялады. Бұл марапат оны әлемдік деңгейде танымал етті. Сыйлық жарияланған күні Милош қысқа баспасөз мәслихатын өткізіп, кейін Достоевскийге арналған сабақ беруге кетті. Нобель сыйлығын алған ретінде сөйлеген сөзінде Милош ақынның рөліне қатысты өз пікірін білдірді, 20 ғасырдың трагедияларына қайғырысты, және өзінің туысы Оскарға құрмет көрсетті. Көптеген поляктар Милош туралы алғаш рет осы сыйлық арқылы білді. Польшада 30 жылдық тыйымнан кейін, оның шығармалары шектеулі таңдаумен жарияланды. 1951 жылы қашып кеткеннен кейін ол алғаш рет Польшаға оралып, жұртшылық оны құрметпен қарсы алды. Ол Лех Валенса және Иоанн Павел II сияқты Польшаның көрнекті тұлғаларымен кездесті. Сонымен қатар, оның бұрын тек поляк тілінде ғана қолжетімді болған ерте туындылары ағылшын және басқа да көптеген тілдерге аударыла бастады. 1981 жылы Милош Гарвард университетінде поэзия профессоры болып тағайындалды, онда ол Чарльз Элиот Нортон лекцияларын оқыды. Ол бұл мүмкіндікті, Нобель сыйлығын алғанға дейін болғандай, әділетсіз түрмеге қамалған немесе қудаланған жазушыларға назар аудару үшін пайдаланды. Лекциялар "Świadectwo poezji" (1983) деген атпен жарияланды. Милош Париждегі ұзақ жылдар бойы серіктес болған баспагері арқылы поляк тілінде шығармаларын жариялауын жалғастырды, оның ішінде "Жемістің гимні" (1981) және "Қол жеткізбейтін жер" (1986) поэзия жинақтары, сондай-ақ "Менің көшелерімнен бастау" (1986) эсселер жинағы жарық көрді. 1986 жылы Милоштің әйелі Янина қайтыс болды. 1988 жылы ағылшын тілінде Милоштің жинақталған өлеңдері жарық көрді, бұл оның барлық поэзиясын бір томға жинауға жасалған бірнеше әрекеттің бірі болды. Польшада коммунизм құлағаннан кейін ол уақытын Беркли мен Краков қалалары арасында бөліп, өзінің жазбаларын Краковтағы баспагермен поляк тілінде жариялай бастады. 1991 жылы Литва Кеңес Одағынан тәуелсіздік алғанда, Милош 1939 жылдан бері алғаш рет Литваға сапар шекті. 2000 жылы ол Краковқа көшіп барды. 1992 жылы Милош Атлантадағы (Джорджия штаты) Эмори университетінің профессоры Кэрол Тигпенге үйленді. Олар 2002 жылы оның қайтысына дейін некеде болды. 1990 жылдардағы оның туындыларына "Өзенге қарап тұру" (1994) және "Piesek przydrożny" (1997) поэзия жинақтары, сондай-ақ "Милоштің ABC-сі" (1997) қысқа проза жинағы кірді. Милоштің соңғы жеке поэзия жинақтары – "То (том поэтицкий)" (2000) және "Екінші кеңістік" (2002). Кейін жазылған жинақталмаған өлеңдері ағылшын тілінде "New and Selected Poems" (2004) және, оның қайтысынан кейін "Selected and Last Poems" (2011) жинақтарында жарық көрді.
Өлім
Чеслав Милош 2004 жылғы 14 тамызда 93 жасында Краковтағы үйінде қайтыс болды. Оған Краковтың тарихи Марияцкий шіркеуінде мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді. Польшаның премьер-министрі Марек Белка және Польшаның бұрынғы президенті Лех Валенса да қатысты. Мыңдаған адам оның табытын әскери эскортпен Скалкадағы Рим-католик шіркеуіне, соңғы тыныс алатын жеріне алып бара жатқанда көшелерге жиналды. Сол шіркеу алдында ақындар Сеймус Хини, Адам Загаевски және Роберт Хасс Милоштің "In Szetejnie" поэмасын поляк, француз, ағылшын, орыс, литва және иврит тілдерінде оқыды – бұл Милош білген барлық тілдер. Әлемнің бұқаралық ақпарат құралдары жерлеу рәсімін кеңінен жариялады. Милош поляктарға, католиктерге қарсы болған және гейлер мен лесбиянкалардың сөз және жиналыс бостандығын қолдаған петицияға қол қойған деген сылтаумен наразылық білдірушілер рәсімді бұзуға әрекет етуі мүмкін екенін мәлімдеді. Рим папасы Иоанн Павел II және Милоштің рухани кеңесшісі Милош қасиеттіліктерді қабылдағандығын растайтын хабарламалар жариялады, бұл наразылықты тоқтатты.
Отбасы
Милоштің інісі Анджей Милош (1917–2002) – поляк журналисі, аудармашы және деректі фильмдер продюсері. Оның жұмыстарына оның інісі туралы поляк деректі фильмдері кірді. Милоштің ұлы Энтони – композитор және бағдарламалық қамтамасыз етуді жобалаушы. Ол Берклидегі Калифорния университетінде тіл білімі, антропология және химияны, ал Сан-Францискодағы Калифорния университетінің медициналық орталығында нейроғылымдарды оқыды. Өзінің музыкалық шығармаларын жариялаумен қатар, ол әкесінің кейбір өлеңдерін ағылшын тіліне аударды.
Мәдени әсері
1978 жылы орыс-американдық ақын Джозеф Бродский Милошты "біздің заманымыздың ұлы ақындарының бірі, тіпті ең ұлысы" деп атады. Милош көптеген жазушыларға әсер еткен автор ретінде танылады. Мысалы, ғалымдар Милоштың Сеймус Хинидің шығармашылығына тигізген әсері туралы жазған, ал Клэр Кавана Милоштан шабыттанған келесі ақындарды атады: Роберт Пински, Эдвард Хирш, Розанна Уоррен, Роберт Хасс, Чарльз Симик, Мэри Карр, Каролин Форше, Марк Странд, Тед Хьюз, Джозеф Бродский және Дерек Уолкотт. Милоштың шығармалары Польшаға жасырын түрде әкеліне отырып, 1980-ші жылдардың басында коммунизмге қарсы "Солидарлық" қозғалысына үлкен шабыт берді. Оның "Który skrzywdziłeś" өлеңінен алынған жолдар 1970 жылы Гданьскіде, "Солидарлық" қозғалысының бастау алған жеріндегі, қаза тапқан кеме жасаушы жұмысшыларына арналған ескерткіште жазылған. Милоштың "Соғыстан кейінгі поляк поэзиясы" атты жинағының ағылшын тіліндегі ақындарға тигізген әсері туралы Мервин: "Милоштың кітабы бірден бағалы нәрсеге айналды, сол кезде ағылшын поэзиясында ең көп талқыланған түрлі идеологиялық бағыттар арасындағы әдеби дауларды маңызсыз және сәтсіз деп көрсетті" деп жазды. Милоштың шығармалары бүгінгі күнге дейін ғылыми зерттеулердің, конференциялардың және мәдени шаралардың тақырыбы болып табылады. Оның қолжазбалары, хаттары және басқа да материалдары Йель университетінің Бейнеке сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасында сақтаулы.
Ұлты
Милоштың шекаралар мен мәдениеттердің өзгеру кезеңінде, белгілі бір жерде дүниеге келуі және кейіннен америкалық азаматтыққа ие болуы оның ұлты жөніндегі әртүрлі пікірлерге себеп болды. Оның отбасы өзін поляк деп санаса және поляк тілі оның негізгі тілі болса да, ол Польшаны өз елі деп жиі айтқанмен, көпұлтты Ұлы Литва княздығының соңғы азаматтарының бірі екенін де жариялады. Алайда, Нобель лекциясында ол: "Менің отбасым 16 ғасырда-ақ поляк тілінде сөйлеген, Финляндияда көптеген отбасылар швед тілінде, ал Ирландияда ағылшын тілінде сөйлегендей, сондықтан мен литвалық емес, поляк ақынымын", – деді. Тағы бір топ Милошты американдық автор деп есептеп, оның туындыларын американдық поэзия антологияларына енгізіп, оның жөнінде осы бағытта зерттеулер жүргізді және көрмелер ұйымдастырды. Бірақ 1981 жылы "The New York Review of Books" журналында сыншы Джон Бейли: "Ұлттылық – Милош үшін маңызды емес нәрсе; тіпті ең жұмсақ талаптарынан да азат, осындай ұлы жазушыны көзге елестету қиын", – деп жазды. Осы пікірді қолдап, ғалым және дипломат Пьотр Вильчек Польшада ұлттық батыр ретінде құрметпен қарсы алынған кезде де Милош "әмбебап ойшыл болып қалуға тырысқанын" айтты.
Католицизм
Католик дінінде тәрбиеленген Милош жастық шағында "ғылыми, атеистік көзқарас" қабылдады, бірақ кейіннен католик дініне қайта оралды. Ол Киелі кітаптың бір бөлігін поляк тіліне аударды, ал католицизмге сілтемелер оның поэзиясын толыққанды жабады, нәтижесінде 2001 жылы жазылған ұзақ "Теологиялық зерттеу" поэмасы пайда болды. Кейбір сыншылар үшін Милоштың әдебиет рухани күш беруі керек деген сенімі көнеріп қалған: Франшек Милоштың сенімін "әдемі наивтіктің" көрінісі деп санайды, ал Дэвид Орр Милоштың "ұлттар мен адамдарды құтқара алмайтын поэзияны" мойын бұрмағанын айтып, оны "мақтанғаныш сөздерге құмарлық" деп айыптады. Милош католицизмді де, Польшаны да (көпшілігі католиктер тұратын ел) сынады, оның мәйіті Краковтың тарихи Скалька шіркеуіне қойылатын болғанда, бұл жайт кейбір топтарда наразылық тудырды. Синтия Хевеннің сөзіне қарағанда, кейбір оқырмандар үшін Милоштың католицизмді қабылдауы күтпеген болып көрінеді және оның өзі мен оның туындыларын түсінуді қиындатады.
Нысан
Милоштың шығармашылығы поэзия, көркем әдебиет (әсіресе роман), автобиография, ғылыми еңбектер, жеке эссе және лекциялар сияқты бірнеше әдеби жанрды қамтиды. Оның хаттары ғалымдар мен жалпы оқырмандар үшін де қызығушылық тудырады; мысалы, Джерзи Анджеевски, Витольд Гомбрович және Томас Мертон сияқты жазушылармен хат алмасуы жарияланған. Мансабының басында Милош "катастрофист" ақын ретінде танымал болды – сыншылар оған және Жагары поэзия тобының басқа ақындарына экстремистік идеологиялар мен соғысқа байланысты туындаған сюрреалистік бейнелер мен формальды жаңашылдықтарын сипаттау үшін бұл атауды қолданды. Милош катастрофист поэзиясының апокалиптикалық көзқарасынан қашықтағанмен, өмірі бойы формальды жаңашылдықтарды іздестіре берді. Осының нәтижесінде оның поэзиясы ұзақ немесе эпикалық өлеңдерден (мысалы, «Поэзия туралы трактат») бастап, екі жолдық өлеңдерге дейін («Осы» жинағынан «Ақынның өлімі туралы»), сондай-ақ прозалық өлеңдер мен бос өлеңдерден ода немесе элегия сияқты классикалық формаларға дейін кең ауқымды форманы меңгергенін көрсетеді. Кейбір өлеңдерінде ұйқас бар, бірақ көптегенінде жоқ. Көптеген жағдайларда Милош поэзиясындағы мағынаны ашып көрсету үшін форманы пайдаланды; мысалы, бір-біріне қарсы келетін идеялар мен дауыстарды күшейту үшін өзгермелі строфаларды қатар қою арқылы.
Тақырыптар
Милоштың шығармалары күрделілігімен танымал; ғалымдар Леонард Нейтан мен Артур Куинннің айтуынша, Милош "езотерикалық жазушы ретінде тек бірнеше оқырмандарға ғана қолжетімді екенімен мақтанған". Дегенмен, оның барлық шығармаларында ортақ тақырыптар оңай көрінеді. Ақын, сыншы және Милоштың көбінесе аударма жасаушысы Роберт Хасс Милошты "үлкен қамтуға ие ақын" деп сипаттайды, ол өмірдің барлық сезімталдығы мен көп түрлілігін бейнелеуге адал. Хасс айтуынша, Милоштің өлеңдерін "қарама-қайшылықта өмір сүру" деп қарастыруға болады, онда бір идея немесе дауыс ұсынылған бойда бірден сынға алынып немесе өзгертіледі. Ағылшын ақыны Дональд Дэвидің пікірінше, осы қарама-қайшылықты дауыстарға мүмкіндік беру – жеке лирикалық дауыстан хорға ауысу – Милош шығармаларының ең маңызды аспектілерінің бірі. Поэтикалық хор қазіргі заманның күрделілігін көрсету үшін ғана емес, сонымен қатар Милоштың тағы бір жиі кездесетін тақырыбы – моральды іздеу үшін де қолданылады. Нейтан мен Куинн былай деп жазады: "Милоштың жұмысы адамның негізгі екі жақтылығын ашуға арналған; ол оқырмандарының өз тәжірибелерінің қарама-қайшылықты сипатын мойындауын қалайды", себебі бұл "біздің бағалы нәрселерімізді бағалы деп мойындауымызға мәжбүрлейді". Яғни, ол оқырмандарды саналы таңдау жасауға мәжбүрлейді, ал бұл – мораль аймағы. Кейде Милоштың моральдық ізденістері нақты да айқын болды, мысалы, "Тұтқын санасы" кітабында ол үш литвалық әйелге қалай жауап беру керектігін ойлады, олар күштеп орыс коммуналдық шаруашылығына көшіріліп, оған көмек сұрап хат жазған, немесе "Campo Dei Fiori" және "Кедей христиан геттоға қарайды" өлеңдерінде ол аман қалғандардың кінәсі мен басқаның қайғысына жазудың моральдық мәнін қарастырды. Милоштың моральдық ізденістері тарих контекстінде жүзеге асады, ал тарихпен бетпе-бет келу оның тағы бір маңызды тақырыбы болып табылады. Вендлер былай деп жазды: "Милош үшін адам – тарихтағы адам, ал сыртқы оқиға мен жеке өмір арасындағы өзара әрекет поэзияның негізі болып табылады". Нацизм мен сталиндік режимді бастан өткерген Милош, әсіресе, "тарихи қажеттілік" ұғымына қызығушылық танытты, ол 20 ғасырда бұрын-соңды болмаған деңгейде адамның азаптауын ақтау үшін қолданылды. Дегенмен, Милош бұл тұжырымды толығымен жоққа шығармады. Нейтан мен Куинн Милоштың эсселер жинағындағы "Сан-Франциско шығанағындағы көріністерде" тарихи қажеттілікке берген бағасын былай қорытындылады: "Кейбір түрлер көтеріледі, ал басқалары құлайды, адам отбасылары, ұлттар және бүкіл өркениеттер сияқты. Бұл өзгерістердің ішкі логикасы болуы мүмкін, жеткілікті қашықтықтан қарағанда өзінің әдемілігі, үйлесімділігі және сұлулығы бар логика. Біздің санамыз осы адамнан асқан сұлулыққа тәнті болуға ұсыныс жасайды, бірақ сондай тәнті болғанда миллиондаған адамдардың, миллиондаған адамдардың, осы сұлулық үшін ерікті түрде азап пен қан төккенін есімізде сақтау қиынға соғады, бәлкім, абстрактілі есептеудің бір бөлігі ретінде ғана". Милоштың тарихтағы логиканың бір түрін қабылдауға дайындығы оның жазуының тағы бір жиі кездесетін ерекшелігін көрсетеді: оның таңғалу, қызығушылық және, әрі қарай, сенімге қабілеті – әрқашан діни сенім емес, бірақ "адам санасымен танылатын, бірақ осы санамен құрылмаған әлемнің объективті шындығына сенім". Кейде Милош өз шығармаларында дінге көбірек назар аударды. Ғалым және аудармашы Майкл Паркердің айтуынша, "Милоштың шығармаларын түсіну үшін оның католицизммен күрделі қарым-қатынасы маңызды". Оның жазбалары христиандық тұлғаларға, символдарға және теологиялық идеяларға сілтемелермен толы, бірақ Милош жеке сенімдері бойынша гностицизмге немесе манихейшілдікке жақын болды, ғаламды адамдар оның ықпалынан құтылуға тырысатын зұлымдықпен басқарылады деп есептеді. Осы тұрғыдан алғанда, "ол бірден әлемді қажеттілікпен, зұлымдықпен басқарылатынын мойындап, әлемнің сұлулығында үміт пен күш табуы мүмкін. Тарих адамның күш-жігерінің мәнсіздігін, адамның нәрселерінің тұрақсыздығын көрсетеді, бірақ уақыт – мәңгіліктің де қозғалмалы бейнесі". Хасс айтуынша, бұл көзқарас Милошты "осы еретик христиандардың уақытты бастан кешіру, болмысты ойлау және әлемнің құтқарылуына үмітпен өмір сүру міндетімен қалдырды".
Әсерлер
Милош көптеген әдеби және интеллектуалдық ықпалға түсті, бірақ оның туындыларын зерттеуші ғалымдар мен Милош өзінің жазбаларында келесілерді маңызды деп атады: Оскар Милош (Милошқа метафизикалыққа қызығушылықты ұқтырған) және оның арқасында Эммануил Сведенборг; Лев Шестов; Симона Вейл (Милош оның еңбектерін поляк тіліне аударған); Достоевский; Уильям Блейк (Милош өзінің "Зиемия Ульро" кітабы үшін оның "Ульро" тұжырымын қабылдаған) және Элиот.
Мақалалар
Нейтан Гарделспен сұхбат, «New York Review of Books» журналы, 1986 жылғы ақпан. 2010 жылғы 4 тамызда алынған.
«Georgia Review» журналы, 2001 жыл. 2010 жылғы 4 тамызда алынған.
Некролог, «The Economist» журналы. 2010 жылғы 4 тамызда алынған.
Некролог, «New York Times» газеті. 2010 жылғы 4 тамызда алынған.
Биография және таңдалған еңбектер тізімі. Кітап институты. 2010 жылғы 4 тамызда алынған.
Чеслав Милош қағаздары. Жалпы жинақ, Бейнеке сирек кітаптар және қолжазбалар кітапханасы, Йель университеті.
Georgia Review 2001. Retrieved 2010 08 04
Obituary The Economist. Retrieved 2010 08 04
Obituary New York Times. Retrieved 2010 08 04
Biography and selected works listing. The Book Institute. Retrieved 2010 08 04
Czeslaw Milosz Papers. General Collection, Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University.