Кіріспе

Американдық аудармашы (1869–1914 ж.т.) Марта Бутон "Мамах" Бортвик (19 маусым 1869 – 15 тамыз 1914) – американдық аудармашы, сәулетші Франк Ллойд Райтпен романтикалық қарым-қатынаста болған, ол кісі өлтіру салдарынан қаза тапты. Ол және Райт швед феминисі Эллен Кидің идеялары мен жазбаларын американдық көрермендерге жеткізуде маңызды рөл атқарды. Райт Висконсин штатында оған арнап, әсіресе агрессивті журналистерден және олардың некеде тұрмағандықтарына байланысты жағымсыз пікірлерден қорғау мақсатында танымал Талиэсин елді мекенін салды. Олар 1909 жылы әйелдері мен балаларын тастап, бірге тұру үшін кеткен және халықтың үздірімсіз айыптауына ұшырады. 1914 жылы Талиэсиндегі қызметкерлердің бірі кенеттен өзіне-өзі зиян келтіріп, Бортвик, оның екі баласы және басқаларды өлтірді. Райт сол кезде сапарда болған.

Ерте өмір және білім

Ол Айова штатының Буне қаласында Марта Бутон Бортвик болып дүниеге келді. Оның екі қарындасы болды: Джесси Октавия Бортвик Питкин (1864–1901) және Элизабет Вилитта Бортвик (1866–1946). Бортвик 1892 және 1893 жылдары Мичиган университетінде бакалавр және магистр дипломын алды. Кейін ол Мичиган штатының Порт-Хурон қаласында мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді.

Неке және отбасы

1899 жылы Бортвик Иллинойс штатының Оук Парк қаласынан келген электр инженері Эдвин Чейниге үйленді. Олардың екі баласы болды: Джон (1902) және Марта (1905). Балалары дүниеге келгенге дейін, олар Мамах Бортвиктің қызы Джесси Бортвик Питкинді асырап алды, себебі Мамахтың әпкесі (Жесси Октавия Бортвик Питкин) 1901 жылы босану барысында қайтыс болды.

Райтпен қарым-қатынасы

Бортвик Франк Ллойд Райттың әйелі Кэтринмен әлеуметтік клуб арқылы танысты. Көп ұзамай Эдвин Райтқа Оук Парктегі үйді жобалауды тапсырды, ол қазір Эдвин Х. Чейни үйі деп аталады. Маманың әпкесі Элизабет Вилитта Бортвик үйдің төменгі қабатында тұрды. 1909 жылы Бортвик пен Райт өз жұбайларын тастап, Еуропаға сапар шекті. Райт шамамен бір жылдан кейін, 1910 жылдың қазан айында АҚШ-қа оралды. Ал Бортвик күйеуінен ажырасу үшін Еуропада қалды. Еуропада болған уақытында ол швед феминист ойшылы және жазушысы Эллен Кейдің еңбектерін аударуды бастады. 1911 жылдың сәуір айында Райттың анасы Висконсин штатының Спринг-Грин қаласына жақын, отбасылық алқаптағы жерді сатып алды, соның арқасында ұлы Бортвикпен бірге тұруға арналған үйді жобалай бастады, оның ажырасуы жоспарланған болатын. Ол үйге Талиэсин ("Нұрлы маңдай" деген мағынаны білдіреді) деп ат қойды. Бортвик 1911 жылдың маусым айында АҚШ-қа қайтып келді. Ол жаз бойы балаларымен Канадада Эдвин Чейниден ажырасуын күтіп, 5 тамызда ажырасып, өз қыздық атын қайта алды. "Спринг Грин" газетінің редакторы (Weekly Home News) Райтты елді мекенге үлкен дау тудырғаны үшін айыптады. Еуропалық саяхатты "рухани көш-қон" деп сипаттаған баспасөз Бортвикті және Райтты "жанындас" деп атады, ал Талиэсинге "махаббат сарайы" немесе "махаббат шатыры" деген ат берді. Чикаго газеттері Райтты сынап, оның әдепсіздік үшін ұсталғанын күтетінін жазды, бірақ жергілікті шериф олардың ешқандай құқық бұзушылық жасағанын дәлелдей алмады. Көптеген достары мен таныстары олардың ашық қарым-қатынасын, әсіресе Екатерина ажырасуға келіспегендіктен, арсыздық деп есептеді. Бұл оқиға Райттың мансабына бірнеше жыл бойы кері әсер етті; ол өзінің келесі маңызды тапсырмасын, Мидуэй бақтарын, 1913 жылға дейін алмады.

Өлтіру

1914 жылдың 15 тамызында Барбадостан келген, бірнеше ай бұрын жұмысқа алынған Джулиан Карлтон Талиэсиннің тұрғын үйіне өрт қойып, өртеніп жатқан ғимараттан қашып бара жатқан жеті адамды балтамен өлтірді. Томас Фриц та осы оқиғадан аман қалды, ал Уэстон үйдің тұрғын жаны толығымен өртеніп кетпеуі үшін өртті сөндіруге көмектесті. Карлтон шабуылдан кейін өзін-өзі өлтіру мақсатымен тұз қышқылын жұтты. Шабуыл болған кезде Райт Чикагодағы Мидуэй бағындағы жұмыстарды бақылап отырды. Бортвик Талиэсинге жақын жердегі Бірлік шіркеуінің зиратына жерленді. Райт кейін 1959 жылы сол жерге қайта жерленді, бірақ 1985 жылы оның денесі кремацияланып, Аризонадағы Талиэсин Вестке қайта жерленді.

Танымал мәдениетте

Талиэсиндегі трагедияның толыққанды деректі шоттамасы Уильям Р. Дреннанның "Далалық үйдегі өлім: Фрэнк Ллойд Райт және Талиэсиндегі кісі өлтірулер" кітабында келтірілген. Бортвиктің Райтпен өткізген уақыты Нэнси Хоранның "Сүйкімді Фрэнк" романының негізінде жатыр. Мамах Т. С. Бойлдың 2009 жылғы он екінші романы "Әйелдерде" де таныстырылады. "Шырайлы маңдай" операсы Чейнилер мен Райттардың тарихын, олардың Райттың кеңсесінде танысқан сәтінен бастап, Бортвиктің өлімінен кейінгі жағдайға дейін қамтиды. Музыкасын американдық композитор Дарон Хаген жазса, либретто авторы Пол Малдун. Бортвиктің қазасы Дэн Симмонстың "Эндимионның көтерілуі" кітабында Фрэнк Ллойд Райттың кейіпкерінің түйіндемесінде суреттеледі.