Кіріспе

Готика стилі Польшаға 13 ғасырдың бірінші жартысында доминикан және францискан ордендерінің келуімен енді. Жаңа стильдің алғашқы элементтері Краковтағы (1226–1250) Доминикан Үшбірлік шіркеуінің негізін қалауда көрінеді, оны епископ Иво Одроуж салғызды. 1244 жылы басталган Вроцлав соборының қайта құрылысы готика стилінің тағы бір ерте көрінісі болды. Польшадағы ең көне ғимарат – Цестерциан монастырының аумағындағы Тржебницадағы (1268–1269) Әйгері Гедвига капелласы. Готика сәулетінен бұрын роман стилі болды, және роман стиліндегі кейбір ғимараттар әлі де сақталған, көбінесе елдің солтүстігі мен батысында (қараңыз). Польшадағы готикалық ғимараттардың көпшілігі кірпіштен салынған және Балтық кірпіш готикасына жатады, әсіресе Польшаның солтүстігінде (Польшадағы маңызды кірпіш готикалық ғимараттарды қараңыз). Дегенмен, Польшадағы барлық готикалық ғимараттар кірпіштен салынған емес. Көптеген ғимараттар, мысалы, Краковтағы Вавель соборы негізінен тастан салынған. Польшада сондай-ақ салыстырмалы түрде кішкентай готикалық тас шіркеулер де бар. Польша готикасының орталықтары – Краков, Гданьск, Торунь және Вроцлав. Ұлы Казимирдің билігі кезінде Польшада готика сәулетінің ең гүлденген кезеңі болды. Ұқсас даму Казимир Ягеллонның тұсында, соңғы готика кезеңінде де орын алды. Кіші Польша аймағында (оңтүстікте) ғимараттар кірпіштен салынды, ал кейбір бөлшектері тас блоктармен жасалды. Бұл аймақта салынған шіркеулер көбінесе екі бөлімді, сондай-ақ салыстырмалы түрде қысқа науқастар бар базиликалар да кездеседі. Силезия готикасы Кіші Польшадағы шешімдерге ұқсас, бірақ Богемияның да ықпалы бар. Кіші Польшадағыдай, Силезия готикасының ғимараттары көбінесе кірпіштен салынды, ал бөлшектер үшін тас қолданылды. Оның бір ерекшелігі – мұнараның орналасқан жері, шіркеу хорының трансептісімен қиылысқан жерде, оңтүстік-шығыста. Солтүстік Польша сәулетіне Тевтон орденінің мемлекеттік ғимараттары мен Ханза қалалары күшті әсер етті. Помераниядағы шіркеулер негізінен кірпіштен салынды және биік мұнаралары бар зал шіркеулері түрінде салынды, ал базиликалар одан аз кездеседі. Мазовияда готика стилінің жаңа жергілікті түрі дамымады, ал Мазовия сәулетінде готика стилінің басқа жерлерде кездесетін қарапайым түрлері басым болды.

Қалалық әкімдіктер

Орта ғасырларда Ратус деп аталатын қала әкімдігі қаланың күшінің символы болды. Қала әкімдігінің төңірегінде қалалық организмнің жұмысына байланысты басқа да ғимараттар орналасқан: зал, муниципалдық ғимарат, салмақтау орын, саудагерлердің дүкендері және ұятын тіреу. Кейінгі готикалық дәуірде қайта жаңартылмаған қала әкімдіктерінің мысалдары ретінде Вроцлав қала әкімдігі, Торуньдегі Ескі қала әкімдігі, сондай-ақ Чойна, Гданьск және Щецин қалаларындағы әкімдіктерді атауға болады. Краков қаласындағы Ратуш қала әкімдігінің готикалық мұнарасы ғана сақталған. Варшавадағы Ескі қала базар алаңындағы готикалық қала әкімдігі 1820 жылы бұзылып кетті.

Үйлер

13 және 14 ғасырларда пайда болған қалалық елді мекендер жаңа заңдарға (көбінесе Магдебург құқығына негізделген) сәйкес дамыды. Қалалық аумақтар көбінесе учаскелерге перпендикуляр көшелер желісімен бөлініп, шахмат тақтасы тәрізді жоспарға ие болды. Тұрғын үйлердің жоғарғы қабаттары әлі де ағаштан немесе ағаш қаңқалы құрылымдардан салынды. Өрттің таралуын болдырмау үшін, екі үйдің арасындағы қабырғалар көтеріліп, шатырлар екі жақты етіп жасалды. Үйлердің қасбеттері сатылы немесе үшбұрышты болды. Бай қала тұрғындарының үйлеріне әшекейлер қосылған. Көбінесе бұл көп түсті қабырғалар мен вимпергтердің ою-өрнектері болды. Готика стилінде салынған ғимараттардың мысалы – Торунь қаласындағы Коперник үйі, Сандомирдегі Длугош үйі, Ягеллон университетінің ең көне ғимараты – Collegium Maius, сондай-ақ Торунь қаласындағы Łazienna көшесіндегі 22-үй.

Қала қабырғалары мен қақпалары

Қала қабырғалары, кейде бұрынғы орлардың орнына салынды және мұндай жұмыс көп жылдар бойы жүргізіліп, үнемі жаңартылып тұрды. Ескі нығайтулар жиі кеңейтілді. Қабырғалар көбінесе мұнаралармен үзіліп жатады. Кейде қалалар жаңа, екінші қабырға белдеуін алды (мысалы, Вроцлав, Торунь). Қаланың әсем қақпаларына дейін сонау кеш готика дәуірінде салынған барбаканмен жалғастырылған жолдар болды. Бұл қорғаныс түрі алғаш рет Польша жерінде Торуньде – 1426 жылғы Староторуньский барбиканымен пайда болды, ал Польшада ең жақсы сақталған барбикан Краковта орналасқан. Бүгінгі күнге дейін қабырғалардың фрагменттері сақталған, олардың көпшілігі қақпалар арқылы жетіп келді, мысалы, Шызлов, Сандомир, Краковтың Флориан қақпасы және Краковтың барбиканы. Қабырғалардың маңызды бөліктері Старгард, Пирзице, Бычина, Торунь қалаларында сақталған. Чельмно мен Пачков қалаларында қабырғалар дерлік толығымен сақталған.

Шіркеулер

Готикалық шіркеулерді Польшаның барлық жерінде, әсіресе кеш ортағасырлық Польшаның ірі қалаларында, оның ішінде Краков, Вроцлав, Гданьск қалаларында кездестіруге болады. Гданьсктегі Әулие Мария шіркеуі – әлемдегі ең үлкен кірпіштен салынған шіркеу. Пелплин соборы, Померанияда орналасқан, Польшадағы ең үлкен шіркеулердің бірі. Краковтың Әулие Мария базиликасы мен Вавель соборы – Польшаның ең танымал нысандарының қатарында.