Кіріспе

Феминисттік қозғалыстар мен идеология. Трансұлттық феминизм – қазіргі заманғы феминисттік парадигма және оған сәйкес белсенді қозғалыс. Теориялар мен белсенділер практикасы жаһандану мен капитализмнің түрлі елдерде, нәсілдерде, жыныстарда, әлеуметтік топтарда және сексуалдық бағыттардағы адамдарға қалай әсер ететінін қарастырады. Бұл қозғалыс феминисттік практиканың дәстүрлі ақ, кластық, батыстық үлгілерінің идеологиясын, қиылысқандық көзқарас арқылы, сондай-ақ олардың еңбек, теориялық қолданыстар және геосаяси деңгейдегі талдамалық практикамен байланысын сынға алуға шақырады. "Трансұлттық" термині – "халықаралық" және "жаһандық" феминизм сияқты терминдерге реакция және қарсылық білдіреді, сондай-ақ "ұлтаралық практика" терминіне де қатысты. Аманда Суарр мен Рича Нагар "Критикалық трансұлттық феминисттік практика" кітабында трансұлттық феминисттік практиканы сипаттаған бұрынғы қолданылған терминдердің тізімін келтіреді. Олар "қабылданбағандар" сияқты, "ұлтаралық" феминизм термині де АҚШ және Канаданың академиялық ортасында пайда болғанын атап көрсетеді. Бұрын қолданылған терминдер: "түсті терілі әйелдер" феминизмі (Combahee River Collective, 1982), "үшінші әлем" феминизмі (Mohanty et al., 1991), "көпмәдениетті феминизм" (мысалы, Shohat, 1998), "халықаралық" (Enloe, 1990) және "жаһандық" феминизм (мысалы, Morgan, 1984). Қазіргі уақытта "ұлтаралық феминизм" термині Чандра Моханти, Жакки Александр, Индерпал Гревал және Карен Каплан сияқты феминистердің пікірінше, саяси күшке ие және Бірінші әлем/Үшінші әлем сияқты эссенциалистік дихотомияларды немесе гетеронормативтік гендерлік конструкцияларды жобалап тастауға мүмкіндік береді. Бұл феминисттік теоретиктер "халықаралық" термині ұлт мемлекеттерге ерекше тұлға ретінде көбірек назар аударады деп санайды, ал "жаһандық" термині Робин Морганның "жаһандық әйелдер бірлігі" сияқты либералды феминисттік теорияларды, нәсіл, әлеуметтік топ, мәдениет немесе отаршылдық және империалистік тарихты ескермей қолданады. "Жеке әйелдер зерттеулері: институционалдық өзгерістердегі келесі толқынның оқырманы" еңбегінде Индерпал Гревал мен Карен Каплан "ұлтаралық" термині "халықаралық" немесе "жаһандық" терминінен жақсы деп ойламайтындарын, бірақ ол басқа терминдерге тән мағыналардан бос болғандықтан пайдалы екенін айтады: "Трансұлттық" термині мәдениет пен капиталдың тең емес және әртүрлі айналымдарына назар аудару үшін ғана пайдалы. Мұндай сындық тану арқылы патриархат, отаршылдық, нәсілшілдік және феминизм арасындағы байланыстар анық көрінеді және сынға алуға немесе иеленуге қол жетімді болады. "Халықаралық" терминінің тарихы мүлдем басқаша. "Трансұлттық" терминіне қарсы сыншылар, ол ұлттар арасындағы шекараларды баса көрсетпейді және жаһандық капитал ағынының ұқсас тұжырымдамасын баса көрсетеді, бұл ұлттар арасындағы үлкен теңсіздіктерді жасырады деп мәлімдейді.

Жаһандану

Глобализация – бұл әлемдегі барлық елдердің саяси, экономикалық және әлеуметтік өзара байланысының күшеюімен сипатталатын процесс. Ол 1970 жылдары нарық кеңеюімен қатар пайда болды. 1980-1990 жылдары неолибералдық идеологиялар мен саясаттар тараған сайын, көптеген үкіметтер өз нарықтарын дерегулирлеуді бастады. Дамып келе жатқан елдердегі үкіметтер еркін сауданы қолдайтын, үкіметтік реттеуді азайтып, әлеуметтік қорғау мен әл-ауқатты төмендеткен Құрылымдық бейімделу бағдарламаларын жүзеге асырды. Бұл шаралар еңбек күшін әйелдерге бағытталған етіп өзгертті. Дамып келе жатқан елдердегі әйелдердің кәсіби салаға қатысуы артып, көптегендер күтім жұмыстарын дамып келе жатқан елдердегі әйелдерге тапсырады. Бұл, бір жағынан, дамып келе жатқан елдердегі әйелдерге жұмыс мүмкіндіктерін ұсынады, екінші жағынан, мигранттардың өз балаларын күтуге қабілетін төмендетіп, екі сала арасындағы адам капиталының аражігін кеңейтеді. Осылайша, аутсорсингке сұраныс туындағандықтан, Бангладеш және Камбоджа сияқты елдерде жұмыс таба алмайтын әйелдер жұмыспен қамтылады. Зерттеулер көрсеткендей, бұл олардың өзін-өзі құрметтеу сезімін арттырып, отбасылық зорлық-зомбылыққа ұшырау ықтималдығын азайтады. Глобализация неолибералдық идеологиялардың таралуына қарсы тұруға да мүмкіндік береді. Әлемдік феминистік желілер, онда әлемнің түкпір-түкпірінен келген әйелдер гендерлік теңсіздікке қарсы бірігіп ұйымдаса алады, глобализацияның нәтижесінде пайда болған ақпараттық және саяхат желілері болмағанда мүмкін емес еді.

Феминизм

Оксфордтың трансұлттық феминистік қозғалыстар туралы нұсқаулығында Валентина Могадам: «Әйелдер кем дегенде 1800 жылдардың ортасынан бері шекаралардың ар жағынан бірлесіп жұмыс істеп келеді» (55) дейді. «Феминизмнің бірінші толқыны» деп аталатын бағыт, ХХ ғасырдың басында Батыста әйелдердің сайлау құқығына назар аударумен басталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ үкіметі соғыс салдарынан елде еңбек тапшылығы туғандықтан, әйелдерге жұмыс берді. Соғыс аяқталғаннан кейін, Айрин Тинкердің (Оксфорд трансұлттық) айтуынша, бұл жұмыс орындары алынып қойылды, бірақ әйелдер бұрынғы жыныстық рөлдеріне оралуға көнбеді. 1960 жылдары АҚШ-та «білім алу, жұмысқа орналасу, тең еңбек үшін тең жалақы, сондай-ақ сексуалдық және репродуктивтік құқықтар» секілді ұстанымдармен екінші толқын феминизмі пайда болды. 1976–1985 жылдардағы БҰҰ-ның Әйелдерге арналған онжылдығы және 1975–1995 жылдар аралығында өткен БҰҰ-ның әйелдерге қатысты төрт конференциясы трансұлттық феминистік желілер құруға және феминизмді жаһандық күн тәртібіне енгізуге зор үлес қосты. Алайда, 1980 жылдардан бастап Батыс феминистері мен «үшінші әлем» феминистері арасында жік туды. Бұл, негізінен, Батыс феминистерінің либералды феминистік көзқарастарға көшуінен болды. Либералды феминистер әйелдерді үй шаруашылығы мен дәстүрлі жұмыстарға шектеу арқылы әйелдерді қысымға салатын жалпы патриархалдық күштерге назар аударды. Либералды феминистер әйелдердің осы қысымнан құтылуы үшін үй шаруашылығындағы дәстүрлі рөлдерін тастап, білім алып, еңбек нарығына қатысуын ұсынады. Дамып келе жатқан елдердегі әйелдер Батыс феминизмінің өзінің мәселелерін көрмейтінін және олардың күресімен үйлеспейтінін жиі сезінді. Олар Батыс феминизмінің этноцентрикалық екенін және барлық әйелдердің бірдей жағдайға тап болғанын ескермейтінін ойлады. Чандра Талпаде Моханти сияқты ғалымдар Батыс феминизмінің Батыс емес мәселелерді ескермеуіне қатысты алаңдаушылықты айтуда маңызды рөл атқарды. Ол феминизмді қиылысқан күрестерді қамтуға шақырып, феминизм мен теңсіздіктің тура сызықты емес екенін, ал әйел болудың ортақ қанаудың негізі болуы идеясы жеке тұлғаны оның нақты контексі мен уақытында жасыратынын сынады. Капиталистік жаһанданудың кең таралған құбылысы әлемдегі барлық әйелдерге (CITE) пропорционалды емес әсер ететінін түсінгеннен кейін, трансұлттық феминистік қозғалыстар бірігіп, трансұлттық феминизм саласын дамытуға көмектесті.

Трансұлттық феминизм

"Трансұлттық феминизм" деп аталатын теория алғаш рет қолданылды. Трансұлттық феминисттік желілерді құру көптеген нәрселерді жасады, олардың бірі – көптеген үкіметтік емес ұйымдарды құру болды. БҰҰ конференциялары феминизмнің трансұлттыққа айналуына ықпал еткен жалғыз фактор емес, WID және GAD маңызды рөл атқарды, сондай-ақ басқа да жаһандық оқиғалар да әсер етті. Әлемдегі әйелдердің білім алуға, жұмысқа орналасуға және жылдам қозғалысқа мүмкіндіктері артып, әйелдердің кездесуі мен байланыс орнатуы жеңілдеді. Неолиберализмнің таралуы, нашар жұмыс жағдайлары және көптеген елдерде әл-ауқат деңгейінің төмендеуі көптеген әйелдерді ортақ мәселе табуға және одан кейін трансұлттық феминисттік топтар мен ұйымдар құруға итермеледі. Әлемдегі белсенділердің бірлесіп жұмыс істеуі үшін, оларға әлемдегі барлық әйелдер арасында ынтымақтылықты құрып, айырмашылықты мойындайтын теория қажет. Бұл әртүрлі мәдениеттердегі адамдардың "әйел" болуді қалай түсінетініне және оның қандай болуы мүмкін екеніне күдік тудыруды білдіреді. Гревал мен Каплан бұл сезімді былай жеткізеді: коалиция мен ынтымақтастық үшін мұндай жағдайды құруға тырысқанда, біз әртүрлі орындарда және жағдайлардағы адамдардың қазіргі капиталистік әлеуметтік құрылымдардың таралуымен және оған қарсы тұру арқылы қалай байланысты екенін қайта қарастыруымыз керек, тіпті олардың осы құбылыстарға қатысты тәжірибесі мүлдем бірдей немесе тең болмаса да. Осы қазіргі капиталистік әлеуметтік құрылымдарға "гуманитарлық" соғыстар да кіруі мүмкін, олар көбінесе қысымға ұшыраған әйелдердің құтқарушысы ретінде көрсетіледі. Лаура Буш, сондай-ақ Американың Ұлттық әйелдер ұйымы және Феминисттік көпшілік қоры сияқты батыстың түрлі феминисттік топтары Ауғанстандағы соғысты "Талибанның ауған әйелдері мен қыздарына қарсы жасаған адам құқықтарын бұзуы" арқасында ақтады. Глобалды капитализмнің салдарынан көптеген адамдар жұмыс іздеу үшін өз үйлерінен көшіп келеді, көші-қон әртүрлі жыныстарға әртүрлі әсер етеді, сондықтан трансұлттық феминизмдер мен феминисттік экономика үшін маңызды мәселе болып табылады. Қазіргі уақытта ұзақ қашықтыққа көшіп баратын адамдардың шамамен жартысы әйелдерді құрайды, ал әлемдік капитализмнің ауыртпалығын көбінесе маргиналданған түрлі этностық топтардан шыққан әйелдер көтереді.

Адам құқықтары

Адам құқықтарының бастапқы тұжырымы, әсіресе Адам құқықтарының жалпы декларациясында қалыптасқандай, нақты құқықтық санаттарға сәйкес келу үшін жасалғандықтан, ол заң жүйесінің субъектілері болған "әулетті ақ батыс еркектерінің қажеттіліктері мен құндылықтарын" көрсетеді. Трансұлттық феминистер адам құқықтары кейде құқықтың басқа түсініктерін ескермейді және әйелдердің, әсіресе "түпкілікті, үшінші әлемдік, түрлі терілі, кедей, ауылдық, мүмкіндігі шектеулі және квир" әйелдердің тәжірибесін мойындамайды деп санайды. Тіпті әйелдер үшін осы құпияны сақтауға байланысты құқықтар да бар. Дегенмен, адам құқықтары туралы дискурс бұл салаларға көбінесе назар бөлмейді. Раса ғана емес, топтар арасындағы тарихи қарым-қатынастарды, сонымен қатар бүгінгі көші-қонды қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Раса көптеген трансұлттық қарым-қатынастарда да маңызды рөл атқарады, мәдениеттер мен адамдар топтарының түсініктерін қалыптастырады. Раса – трансұлттық феминизмнің кілтті құралы, нәсіл мен этникалық жатқандық жаһандану мен неолибералдық бағдарламалардың кейбір топтарға (отарланған; яғни, шеттетуге ұшыраған топтарға) емес, басқа топтарға (отарлаушылар; яғни, империялық элитаға) қалай таңылғанының күрделігіне әсер етеді.

Экономика

Кейбір трансұлттық феминистік топтар экономикалық мәселелерге ден қояды. Көптеген трансұлттық феминисттер үшін ең маңызды мәселелер экономика айналысында. Моханти сияқты көптеген трансұлттық феминисттер үшін жаһандық капитализм – әйелдерге, әсіресе үшінші әлем әйелдеріне зиян келтіретін ауыр проблема. Моханти жаһандық капитализмге күшті қарсылық білдіреді. Ол өзін капитализмге қарсы және жаһандануға қарсы санайды. Одри Лордтың пікірінше, басқаларды оқыту сияқты жұмыс істеп жатқан адамдарды күшейту, білім берушілер сияқты топтарды өз құқығын пайдаланып басып алу емес. Керісінше, мұндай адамдар өздерінің артықшылықтарын қолданып, одақтастардың келіп, білім берушілер немесе өндірісі аз дамыған әйелдер сияқты топтарды қолдаулары үшін есікті ашық ұстауы керек.

Отарлаушылық

Колониализм – трансұлттық феминизмнің ең маңызды мәселелерінің бірі. Индерпал Гревал мен Карен Каплан отаршылдықтың қалай гендерлік теңсіздік жағдайларын тудырғаны және оның бүгінгі күні әйелдердің өміріне кері әсерін тигізіп келе жатқаны туралы айтады. Кейде бұл теңсіздік неоколониализм түрінде көрінеді, ол Бірінші әлем немесе батыс феминисттерінің үшінші әлем әйелдері туралы айту әдісінде көрінеді, «Біз» және «Олар» екілігін қалыптастырады, әрбір топтың мәдени ерекшеліктерін түсінуге ұмтылудың орнына. Мұндай сөйлеу тәсілдері отаршылдық тарихты ескермейді және үшінші әлем әйелдерін жаһандық капитал мен ақпарат ағынынан оқшауланған, демек, бейкүнде, көмектесуге мұқтаж және хабарсыз деп көрсетеді. Гревал мен Капланның пікірінше, батыстық емес әйелдердің мұндай бейнелері батыс теоретиктерін жоғары орталыққа, ал батыстық емес теоретиктер мен адамдарды төменгі шеткеріне орналастыратын иерархияны ғана жалғастырады.

Империализм

Империализм адамдарға көптеген әсер етті. Империализм көбінесе отаршылдықтың туындауына себепкер болды. Трансұлттық феминизм отаршылдық тарихын ғана емес, сонымен қатар империализмнің осы тарихқа қалай ықпал еткенін зерттейді. Империализм – тек өткенге қатысты мәселе емес, бүгінгі күннің де маңызды мәселесі. Мысалы, АҚШ-тың Ирак және Ауғанстанды басып алуы империалистік сипатта деп қарастырылуы мүмкін. АҚШ-тың Пәкістанда да айтарлықтай әскери күші бар. Кейбір трансұлттық феминистер бұл империалистік сипаттың Пәкістандағы фундаментализм мен экстремизмнің күшеюіне әкелгенін, оны Зина заңдарынан көруге болатынын айтады. Сондай-ақ, кейбір трансұлттық феминистер ұлтшылдыққа қарсы тұрады, себебі оның тарихы бақылау құралы ретінде пайдаланылған. "Заманауи кезеңдегі ұлт құру процесі әрқашан әйелдерді троп ретінде пайдалануға негізделген".

Ұлттық мемлекет

Глобалды капитализм трансұлттық феминистер шешіп жатқан теңсіздіктердің көптеген себептерінің бірі болғандықтан және ұлттық мемлекеттер жаһандық капитализмнің құрылымдарын жасап, қайта жасайтындықтан, трансұлттық феминистік тәжірибеде ұлттық мемлекеттерді қарастыру маңызды. Бүгінде "феминизмнің маңызды бағыттары саяси талаптарды мемлекеттік-аумақтық шеңберде қоюды сынға алып" және тіпті "мемлекеттік-аумақтық шеңбердің" өзін жоққа шығаратын трансұлттық феминизмнің жаңа толқыны пайда болды. Олар бір мемлекеттің іс-қимылы көршілес аумақтардағы, тіпті әлемдегі әйелдердің өміріне әсер ете алатынын, әсіресе күшті мемлекеттердің ықпалымен бұл әсер күшейе түсетінін атап көрсетеді. Сонымен қатар, мемлекеттік емес ұйымдардың, әсіресе халықаралық ұйымдардың – үкіметтік және үкіметтік емес сияқты – қызметі мемлекеттік шекараларды ескермей әйелдердің өміріне зор әсер етеді. Сондай-ақ, бүгінгідей кең ауқымдағы коммуникация, әсіресе "жаһандық бұқаралық ақпарат құралдары мен кибертехнологиялар" әйелдердің өмірін өзгерте алады. Хенрих, Хайн және Норензаян (2010) әлемдегі адамдардың тек 1/8-і WEIRD (батыстық, білімді, индустриалды, бай және демократиялық) қоғамдық жіктемесіне жататын аймақтарда өмір сүретінін, бірақ психологиялық зерттеулердің 60-90% осы аймақтардан келген қатысушылармен жүргізілетінін көрсетті. Олар WEIRD және тайпалық мәдениеттердегі адамдар арасындағы айқын айырмашылықтарды көрсететін нәтижелердің мысалдарын келтірді, соның ішінде Мюллер-Лайер иллюзиясы да бар. Арнетт (2008), Альтамайер және Холл (2008) және Морган Консоли және авторлар тобы (2018) психологтар WEIRD аймақтарында дамыған психологиялық принциптерді зерттеу, клиникалық практика және әлемдегі халықтармен консультацияларда жиі қолданатынын ескере отырып, зерттеу мен теориядағы батыстық бағыттыққа қатысты үлкен мәселе деп санайды. Куртис, Адамс, Грейб, Элсе Квест, Коллинз, Мачизава және Райс колонизация, империализм және жаһанданудың әсерін зерттеу, түсіну және шешу үшін психология саласында трансұлттық феминистік көзқарасты қолданатын трансұлттық феминистік психологияны (кейде трансұлттық психология деп те аталады) қалыптастыруды бастады. 2015 жылы Мачизава, Коллинз және Райс ұйымдастырған саммит психологиялық тақырыптарға трансұлттық феминистік принциптерді қолданған мазмұнды баяндамалар мен жарияланымдар арқылы трансұлттық психологияны одан әрі дамытты.