Кіріспе

Қытай ғалымдары мен студенттерінің евнухтарға қарсы наразылықтары (166 және 169) Партизандық тыйым салулардың апаттары деп Хань императорлық үкіметінде лауазымды адамдар ретінде қызмет еткен және күшті евнухтарға қарсы шыққан конфуцийшіл ғалымдар мен оларды қолдаған Luoyang астанасындағы университет студенттері (太學生 / 弟子員) (евнухтар оларды "партизандар" [黨人, dangren]) деп атайды) тұтқындалған екі оқиғаны айтады. Кейбіреулері өлтірілді, ал басқалары босатылып, азаматтық құқығынан айырылды. Бірінші оқиға (166 жылы) негізінен қансыз болды, бірақ екінші оқиға (169 жылы) конфуцийшіл ғалымдар Ду У (императрица Дуның әкесі) және Чэнь Фан евнуктермен физикалық қақтығыста жеңілгеннен кейін болды. Тірі қалған партизандарға азаматтық бостандықтарға қатысты шектеулер 184 жылы император Линг партизандар Сары туран көтерілісіне қосылады деп алаңдатқанға дейін көтерілген жоқ.

Партизандық тыйым салулардың алғашқы апаты

Партизандық тыйым салулардың алғашқы апатының тамыры 159 жылы, бес күшті евнухтың қолдауымен, император Хуан өзінің бұрынғы регенті Императрица Вдовья Лианның және оның әйелі Императрица Лиан Нюйиннің бауыры Лиан Цзидің билігін құлатуға мүмкіндік берген кезде болды. Ол бес евнухты және олардың серіктерін билік басына қойды. Нәтижесінде император әкімшілігінде қызмет еткен конфуцийшіл лауазымды адамдар евнухтардың ықпалын жою үшін бірлесіп әрекет етуді бастады. Халықтың пікірінше, оларды елордалық университет студенттері қолдады, олар оларға қатты құлшылық етті және оларды евнухтардың үстемдігіне қарсы батырлар ретінде құрметті. Бірнеше жыл бойы соттың билігі бір жағынан тең және бір жағынан тепе-тең болды; кейде шенеуніктер евнухтарды заңсыздық жасады деп айыптап, айып тағылған евнухтар биліктен айырылып қалады; кейде шенеуніктер сәтсіз болып, евнухтар оларды үкіметтен шығарып тастайды. 166 жылы бір кісі өлтіру ісі бойынша мәселе шықты. Луоянның төлшісі Чжан Ченг (張成) жалпы кешірім болатынын алдын ала айтқан болатын, сондықтан ол ұлына кісі өлтіруді тапсырған. Конфуций дінінің жетекші ғалымдарының бірі, астаналық провинцияның губернаторы Ли Инь Чжандарды тұтқындады, бірақ бұл кезде жалпы кешірім берілді. Ли ашуланып, кешірімді елемеді, бірақ Жандарды өлтірді. Алайда, Ли Чжанға достық танытқан евнуктердің Ли мен басқа да шенеуніктерді университет студенттерін үкімет пен императорды сынға алуға шақырды деп айыптайтынын күтпеген. Император Хуан қатты ашуланды, ал қарулы күштердің сол кездегі қолбасшысы Чэнь Фан қатаң әрекеттерге қарсылық білдірсе, император Хуан оның қарсылығын елемеді және Ли мен екі министрді, Ду Ми (杜密) және Чэнь Сянь (陳翔), сондай-ақ 200-ге жуық университет студенттерін тұтқындады. Император Хуан басқа да университет студенттерін тұтқындауға бұйрық шығарды. Осы бұйрықпен "партизандар" термині пайда болды. Чен Фан наразылық білдіруді жалғастырды және ол қызметінен босатылды. Келесі жылы (167 ж.) Доу Ву партизандарға мейірімділік көрсетуді және отставкаға кетуін өтінген кішіпейіл өтініш берді. Хуо Сю (霍) деген тағы бір билік адамы да осыған ұқсас өтініш жасады. Сонымен қатар, евнуктер университет студенттерінің тергеу журналдарында өздерінің жас отбасы мүшелерін жиі атағандықтан, тергеуді тоқтатуды қалады. Сондықтан олардың үндеуімен Ли, Ду, Чен және университет студенттері босатылып, өздерінің бастапқы үй командирліктеріне айдалды. Олардың азаматтық бостандықтары өмір бойына шектелді.

Императрица Доу регентшілігімен құқықтарды қалпына келтіру

168 жылдың басында император Хуан мұрагерсіз қайтыс болды. Императрица Ду жесір императрица және регент болды, ал оның әкесі Ду У және Чэнь Фан соттың жетекші лауазымды адамдары болды. Олар жаңа император (император Линг ретінде) ретінде Цзиэдутингтің 12 жасар маркизі Лю Хонды (劉宏) таңдады. Императрица Ду регент ретінде қызмет етуді жалғастырды. Әкесі мен Ченнің кеңесімен ол партизандардың құқықтарын қалпына келтірді және олардың көпшілігін императорлық шенеуніктер етті. Кейінірек 168 жылы евнуктер жас император мен жесір императорға тым көп ықпал етіп жатыр деп уайымдап, Доу Ву мен Чэн жетекші евнуктерді жою жоспарына кірісті. Бұл хабар тараған кезде евнуктер оның орнына Императрица Доугероны тұтқындап, мөрін алу үшін император сақшыларын жұмылдырып, Ченді тұтқындап, өлтірді. Доу Ву қарсылық көрсетті, бірақ қысқаша шабуылдан кейін жеңілді және ол өзін-өзі өлтірді. Евнухтар партизандарды дереу үкіметтен алып тастап, олардың азаматтық бостандықтарын тағы да тоқтатты.

Партизандық тыйым салулардың екінші апаты

Евнухтар партизандарды үкіметтен шығарумен ғана шектелмеді. 169 жылы олар 13 жасар император Линге партизандар көтеріліске шығады деп сендірді. Ли, Ду, Фан Панг (范) сияқты жетекші партизандар тұтқындалып, жазаға тартылды. Барлығы 100 адам қаза тапты. Көптеген партизандар жасырынған, жер асты желісінің көмегімен, олар кейіннен жасырынған, бірақ олардың ішінде Юань Шао және Конг Ронг сияқты маңызды тұлғалар болды. Тұтқындалғандар тізімінен табылмаған партизандардың бостандықтары одан әрі шектелді.

Аяқтау

184 жылы Сары шапалақ көтерілісі басталғаннан кейін партизандарға жанашырлық танытқан евнухтардың бірі Лю Цян (呂強) император Линге егер ол партизандарды кешірмесе, олар Сары шапалақ көтерілісіне қосылып, император әкімшілігіне үлкен зиян келтіруі мүмкін деп сендірді. Сондықтан император Линг партизандарға толық кешірім жасап, олардың азаматтық бостандықтарын қалпына келтірді. (Бірақ, Лью өзі де сол жылы императорды биліктен құлатуға ниетті деп жалған айып тағылып, басқа евнухтардың ашуына ұшырайды. Ол өз-өзіне қол жұмсады.)