Кіріспе
Портус – Көне Римнің үлкен жасанды порты. Тибр өзенінің солтүстік сағасының солтүстік жағалауында, Тиррен теңізі жағасында орналасқан. Оны Клавдий салды, ал Траян жақын орналасқан Остия портын толықтыру мақсатында кеңейтті. Порттың археологиялық қалдықтары қазіргі Италиядағы Порто ауылының жанында, Фиумичино коммунасының құрамында, Римнің оңтүстігіндегі Лацио (көне Лациум) аймағында сақталған.
Portus was a large artificial harbour of Ancient Rome. Sited on the north bank of the north mouth of the Tiber, on the Tyrrhenian coast, it was established by Claudius and enlarged by Trajan to supplement the nearby port of Ostia. The archaeological remains of the harbour are near the modern day Italian village of Porto within the Comune of Fiumicino, just south of Rome in Lazio (ancient Latium).
Клаудиандық фаза
Римнің алғашқы порты Остия болды. Клавдий Остияның солтүстігіндегі Портус жерінде алғашқы портты салды. Оның аумағы 250 гектарды (617 акр) құрады, екі ұзын қисық молдар теңізге қарай созылып, ал олардың арасындағы кеңістікте жарық шырағы бар жасанды арал орналасқан. Бұл жарық шырағының негізі Калигула циркінің омыртқасын безендіру үшін Египеттен обелискіні тасымалдауға пайдаланылған алып обелиск кемелерінің бірін толтыру арқылы жасалды. Порт солтүстік-батыста теңізге тікелей ашылып, оңтүстік-шығыста Тибрмен канал арқылы байланысты болды. Мақсаты – өзен сағасын әсер ететін батыс желдерінен қорғану болды. Клавдий 46 жылы орнатқан жазуында Рим қаласын су тасқынынан құтқартқанын айтса да, оның жұмысы толыққанды сәтті болмады: 62 жылы Тацит қатты дауыл кезінде порт ішінде бірнеше астық кемелерінің батып кеткенін хабарлады. Нерон портқа "Портус Аугусти" деген ат берді. Римнен Портқа дейінгі жаңа тікелей жолды, Via Portuensis-ті Клавдий салған болуы мүмкін, ол ұзын жол еді. Via Portuensis қазіргі Понте-Галерияға дейін төбелерден өтіп, содан кейін жазық даламен жалғасты. Ескі жол – Via Campana – Тибрдің оң жағалауымен, төбелердің етегімен өтеді. Ол алтыншы мильде Арвал ағайындарының тоғалынан өтіп, Campus salinarum romanarum-ға, оң жағалаудағы тұзды батпаққа жетті, осы батпақтан ол атын алған.
Траяндық кезең
103 жылы Траян 39 гектар (97 акр) аумақты қамтитын алтыбұрышты бассейнді салды. Ол Клавдий портымен, Тібермен тікелей және теңізбен арналар арқылы байланысты, соңғысы қазір Тибердің кеме жүзуге болатын тармағын құрайды, оны Григорий XIII және Павел V қайта ашты. Жаңа канал Fossa trajana деп аталды, бірақ оның бастауы Клавдийге қатысты деп саналады. Бассейн бүгінге дейін сақталған, қазір ол қамысты лагуна. Оның төңірегінде үлкен қоймалар орналасқан, олардың қалдықтарын әлі де көруге болады: олардың кірпіш қалауының сапасы таң қалдырады. "Портус 500 жылдан астам уақыт бойы ежелгі Римнің негізгі порты болды және шыны, керамика, мәрмәр, құлдардан бастап Африкадан ауланған жабайы жануарларға дейін, бәрінің Римге, Колосейдегі көрермендерге көрсетілуі үшін жеткізілуіне арналған жол болды."
Остияға әсері
Осы құрылыстар арқылы Порт Римдегі портық қозғалысының басым бөлігін баурап алды. Остияның маңызы бірден төмендемесе де, Порт Константиннің тұсында Остиядан ертеде немесе көп ұзамай епископтық орынға айналды, ал гот соғыстары кезінде жалғыз порт болды. Оның тасталуы Орта ғасырларда Тибрдің оң саласының ішінара лайлануымен байланысты, бұл Остияға қалған аз ғана қозғалысты қайта әкелді. Порттың батысында 10 ғасырға жататын Сент-Руфина соборы орналасқан, бірақ ол, қоңырау мұнарасынан басқа, жаңартылған, ал орта ғасырларда бекітілген епископ сарайында осы жерден табылған көптеген ежелгі жазулар сақталған. Аралдың (Isola Sacra) тіке қарсысында римдік ғимарат орнында салынған С. Ипполито шіркеуі, көркем ортағасырлық қоңырау мұнарасы (13 ғасыр ?) және Изола-Сакра некрополі орналасқан. Батысында Тибрдің оң саласының құйылатын жерінде қазіргі Фиумичино ауылы жатыр, ол теміржолмен Римнен батыс-оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бұл Рим коммунасының frazione, яғни бір бөлігі. Солтүстік жағында бұрын Stagno di Maccarese деп аталған, қазір құрғатылған және көптеген дренаждық каналдармен кесілген төмендікті, Макарзеге дейін құрғақ ұстауға арналған сорғы станциясы (Bonifica di Maccarese) орналасқан.
Қазіргі қалдықтар
Бұл жер Фиумичиноның шығысындағы төмендікте әлі де анық көрінеді. Маяк монеталарда, мозаикаларда, Торлония портының рельефі сияқты бейнелеулерде көрсетілген. Портты әдетте екі моль қорғаған деп есептеледі, олардың алдында маяк тұрғызылған, екі жағында кіреберістер болған. 1907 жылы жасалған сынақ зерттеулері оң жақ мольдің бағыты төменгі құм төбесімен сәйкес екенін көрсетті, ал орталық бұранданың ұзындығы шамамен 170 метр болған, және ол екі мольдің әрқайсысынан 135 метрлік каналмен бөлінген болуы мүмкін. Екі кіреберіс болуы монеталар мен тарихи әдебиеттердегі мәліметтерге сәйкес келеді, бірақ сол жақ кіреберістің орны нақты белгілі емес, және ол кейінірек жабылып қалған болуы мүмкін. Сол жақ мольдің толық бағыты әлі анықталған жоқ, бірақ ол порттың оңтүстік-батыс бөлігін ғана емес, сонымен қатар солтүстік-батыс жағының да көп бөлігін қорғаған сияқты. Көптеген ғимараттардың қалдықтары сақталған. Оларды 16 ғасырда Пирро Лигорио мен Антонио Лабакко порттың жоспарларын жасағанда анықтау оңай болды. 1868 жылы маңызды қазба жұмыстары жүргізілді, бірақ мақсаты өнер туындылары мен ескі заттарды табу болды. Родольфо Ланчани берген жоспар мен сипаттама (Annali del instituto, 1868, 144 sqq.) қолайсыз жағдайларда жасалған.
Ортағасырлық және қазіргі қала
Ежелгі қоныс пен ортағасырлық Порто арасындағы шекара 4-ші ғасырда, император Константин Ұлы қабырғалар салуды бұйырған кезде белгіленді. Тибрдің сол жағалауындағы Остия, вандалдар мен сарацендердің шабуылдарынан кейін халықтан босады. Порто 6-шы ғасырға дейін Тиррен теңізіндегі маңызды порт болды. Кейін ол тоқырады, бірақ 313 жылдан бастап Остиядан тәуелсіз болған епископтық орын ретінде маңыздылығын сақтап қалды. Остия мен Порто екеуі де әлі күнге дейін бар жеті маңырайна епархияның қатарына енді, олар католик кардиналдарының жоғары дәрежелі мүшелеріне, кардинал-епископтарға арналған. Сондықтан, бұл шағын Рим маңындағы қалалардың рухани басшылары барлық архиепископтардан, тіпті патриархтардан да жоғары тұрады. Портоның қиратысы қазіргі таңда Фиумичино муниципалитетінің құрамына кіреді. Остия Антика археологиялық паркінің бөлігі ретінде Портоның қиратысы әр бейсенбі, айдың бірінші және үшінші жексенбісі күндері сағат 9:30-дан 13:30-ға дейін, сондай-ақ алдын ала брондау жасау және өтініш бойынша басқа уақытта да ашық.