Кіріспе

IV ғасырдың соңындағы грек философы және Емеса қаласының епископы Немесий (; Nemesius Emesenus; шамамен 390 жылы) – христиан философы, "Пερὶ φύσεως ἀνθρώπου" немесе "De natura hominis" ("Адам табиғаты туралы") атты трактаттың авторы. Кітабының аталымына сәйкес, ол Емеса (қазіргі Сирия) епископы болған. Оның еңбегі – христиан философиясы тұрғысынан антропология жүйесін жасауға бағытталған, ол кейінгі грек, араб және христиандық ой-санатына зор ықпал еткен. Немесий сонымен қатар физиологиялық теоретик болды. Ол көптеген жазбаларын Аристотель мен Галеннің бұрынғы еңбектеріне сүйеніп жазды, ал кейбір ғалымдар оның Уильям Харвидің қан айналымын ашқандығын алдын ала болжағандығын айтады. Оның басқа көзқарастарында құдайлық қамқорлықтың бес деңгейлі теориясы бар. Бұл теориялар ертерек Платондық теориядан дамыған. Немесий – мидың әртүрлі қуыстары әртүрлі функцияларға жауап береді деген идеяны Херофил мен Эрастраттан бастап қолдағандардың қатарында болды. Оның "Ми қуыстарының психикалық функцияларды орналастыруы туралы ілімі" – жан туралы Платондық ұстанымдарды христиандық философиямен келістіруге, сондай-ақ грек ғылымының адам денесін түсіндіруі мен білуіне баса мән беруге бағытталған.

Өмірбаян

Немезийдің өмірі туралы ақпарат аз, тек оның Емеса қаласының епископы болғаны белгілі. Тіпті оның дәуірі де нақты емес, алайда кейбір ішкі деректер Аполлинарий дауынан кейін және Евтих пен Несторийге байланысты келіспеушіліктерге дейін, яғни V ғасырдың екінші жартысында өмір сүргенін көрсетеді. Оның Галеннің еңбектерін жақсы білгені және медициналық білімі болғаны туралы дәлелдер бар. Оның жазбаларындағы христиандық көзқарасы мен білімінің эллинизм арасындағы байланыс әлі де түсініксіз. Епископтың эллинистік ойларға қызығушылығы ерекше. Немезий, Григорий Назианзға төрт хат және бір поэма жазған, сол аттас мұсылман болғанмен бір адам болуы мүмкін. Бұл Немезий заңгер болып, 386-87 жылдары Каппадокия Секунданың әкімі қызметін атқарған, сол кезде Григорий оны христиан дініне шақырған.

Табиғи адам

Немезиус өзінің "De natura hominis" ("Адам табиғаты туралы" немесе "Адамның табиғаты туралы") атты кітабымен ең көп танымал. Немезиус кітабында Галеннің анатомиясы және физиологиясы туралы көптеген мәліметтер де кездеседі. Оның ең басты қағидасы – адамның ақыл-ой қабілеттері миының қарыншаларында орналасқандығын дәлелдеу болды. Немезиус сонымен қатар, тәңірлік провиденция теориясымен де белгілі, және бұл теория жылдар бойы пікірталас тудырып келеді. Бұл теорияға Платон шабыттандырған. Немезиус провиденцияны жекелеген нәрселермен де, жалпылама мәселелермен де айналысатын құбылыс ретінде қарастырады. Ол, адамдардың бір-бірінен өзгеше болуының себебі – Құдайдың қамқорлығы екенін айтады. Құдайдың қамқорлығы болмаса, ешкімді ешкімнен ажырату мүмкін болмас еді делінеді.

Провиденцияның алғашқы теориясы

Немезийдің бұл теориясы ғаламның құрылымы "дүние жаны" (anima mundi) деп аталатын тұтас екенін сипаттайды. Дүние жаны көктегі құдайлардан – жұлдыздардан, планеталардан және Жерден тұрады. Оған сонымен қатар, өлмейтін, ақылға ие жандардың, өмірден озған жаратылыстардың бөліктері де кіреді. Ал жан мен дененің өлімге ұшырауға тиіс бөліктерін ол көктегі құдайлардың қарауына қалдырады. Немезий ұсынған құдайлық қамқорлықтың келесі үш теориясы Иерархия түрінде ұйымдастырылған.

Провиденцияның үш деңгейінің иерархиясы

Басты құдайдың қамқорлығы – бірінші деңгейдегі қамқорлық. Ол көктер мен саналы жандарға қатысты. Екінші деңгейдегі қамқорлық көктегі денелердің жойылмайтын нәрселердің ретіне және табиғаттың сақталуына тигізетін әсері арқылы көрінеді. Иерархиядағы үшінші деңгейдегі қамқорлық адамның іс-қимылдарына қатысты әрекет ететін рухтарға қатысты.

Төртінші теория

Немезийдің тәуірлік туралы төртінші теориясында ол кейбір нәрселерді не санаға, не нәрселердің мәніне жатқызуға болмайтынын сипаттайды. Сана біз жауапты болатын нәрселермен айналысады, ал тәуірлік біз жауапты емес нәрселермен айналысады.

Провиденцияның бесінші теориясы

Немезийдің провиденция туралы соңғы теориясы, Құдайдың нәрселердің жалғасуына қатысты екенін, бірақ нақты мәліметтерге емес деп айтушыларға арналған.

Жүрекшелердің орналасуы туралы ілім

Немезиус сонымен қатар ақыл-ой функцияларының қарыншалық локализациясы туралы ілімге үлес қосады. Бұл ілім, бұрынғы платондық теорияның жалғасы ретінде, барлық сезімдік қабылдаулар мидың алдыңғы бөлігінде қабылданатынын көрсетеді. Бұл бөлік қазір Латеральды қарыншалар деп аталады. Бұл аймақ кейіннен sensus communis деп аталды және барлық сезімдік қабылдаулардың ортақ жиынтықталатын орны болды. Бұл қабылдаулар қиял қабілеті деп аталатын күшпен сақталды. Ортаңғы, немесе үшінші қарынша ақыл-ой қабілетінің орны деп танылды. Бұл аймақ бүйірлік қарыншаларда жиналған сезімдік қабылдауларды бағалау, мақұлдау, жоққа шығару және саралау үшін жауапты болды. Үшінші қабілет естелік ретінде анықталды және ақыл-ой қабілетімен бағаланғаннан кейін барлық сезімдік қабылдаулардың сақталынатын орны болды. Немезиус бұл қабілеттердің артериялар желісі арқылы тасымалданғаннан кейін пайда болатын жануар рухының әрекеті арқылы жұмыс істейтініне сенді. Бұл желі Rete Mirabile деп аталады және мидың негізінде орналасқан. Немезийдің психикалық функцияларды қарыншада локализациялау туралы ілімі кеңінен мойындалды, бірақ кейіннен Бренгариода Карпи, ал 1543 және 1573 жылдары Везалий және Варолио сынға алды.

Кейінгі әсері

VI ғасырда "De Natura Hominis" еңбегіне көп көңіл бөлінбеген сияқты. Максим Исповедник – бұл шығармадан алғаш цитата келтірген автор, ол "Ambigua" (628 және 634 жылдар аралығында жазылған) еңбегінде пайдаланған. Киелі жазушы Анастасиос Синайит өзінің "Сұрақтар мен жауаптар" атты еңбегіне осы үзінділерді қосты. 743 жылы Дамаскілік Иоанн "De fide orthodoxa" еңбегінде Немезийді автор ретінде көрсетпестен, оның көптеген үзінділерін енгізді. Бұл еңбек 1153 жылы Пизалық Бургундиймен латын тіліне аударылды. Немезийдің еңбегін ең көп пайдаланған Византиялық автор – XI ғасырдың жазушысы Михаил Пселлос. Көптеген келесі ғасырларда "De natura hominis" Григорий Ниссаға жатқызылды. Бұл қателік орта ғасырларда сириялық, армян, грек және араб дәстүрлерінде, сондай-ақ Батыс ғалымдарының латын тілінде сөйлейтін ортасында кең таралды. Сондықтан, Альберт Ұлы мен Тома Аквинский сияқтылар Григорийдің өзі жазғанын есептеді. Григорийдің жоғары беделі оның еңбегінің танымалдылығына әсер етті, бұл қолжазбалардың санынан көрінеді: мысалы, жүзден астам грек қолжазбасы белгілі. "De natura hominis" еңбегін Салернолық Альфан шамамен 1080 жылы латын тіліне аударды. Бұл аударма XII ғасырда Аделард Бат, Вильгельм Конш және Вильгельм Сент-Тьерри сияқты ғалымдар, ал XIII ғасырда Альберт Ұлы қолданды. 1165 жылы Пизалық Бургундий екінші латын аудармасын жасады. Оны Петр Ломбард, Альберт Ұлы және Томас Аквинский пайдаланды. Осылайша, Немезийдің ойлары орта ғасырлық құштарлықтар туралы пікірталасқа үлкен әсер етті.

Немезиус есімді басқа адамдар

Немезиус есімді киелі Симфорозаның жеті ұлының бірі шамамен 138 жылы оның қасында шейіт болды. Әулие Немезий, Египеттегі Александрияның римдік католик қасиеттісі, 307 жылы шейіт болды. Ол жалған айыптамамен ұрлық жасады деп сотқа тартылды, бірақ кейін ақталды. Кейіннен, император Децийдің тұсындағы қуғын кезінде, судья Эмилианға христиан деп жала жапты. Судья оны қатты азаптап, айыпталған ұрылармен бірге өртеуге бұйырды.