Кіріспе

V ғасырдағы христиан мәтіні; шіркеу тәртібі. Testamentum Domini ("Біздің Иенің өсиетнамасы") – ежелгі шіркеу тәртібі жанрына жататын христиан трактаты. Бұл еңбек шамамен 5 ғасырға жатса да, кейде 4 ғасырға да жатқызылады. Оның Сирияда жазылғаны есептеледі, бірақ Мысыр немесе Кіші Азияда да жазылуы мүмкін.

Авторы мен күні

Автор белгісіз, тіпті егер бұл еңбек Иса Мәсіхтің өзінің Көкке көтерілу алдында Апостолдарына қалдырған мұрасы деп жарияланса да, және Шіркеуді басқаруға қатысты Өзінің сөздері мен бұйрықтарын беру мақсатында жазылған деп айтылса да. Дұғалардағы қосымшалар мен түзетулерде, сондай-ақ бас дияконға жасалған сілтемеде, 4-ші ғасырдың соңында немесе одан да кейінірек, 5-ші ғасырда жазылған болуы мүмкін екенін көруге болады, себебі басқа жерде 4-ші ғасырдың соңына дейін есімдерімен ешқандай диякон аталмайды, ал Epiphany туралы алғашқы мәліметтер 4-ші ғасырдың басында пайда болды. Соңғы түзету Лаодикиялық Аполлинарий мектебінде (шамамен 390 жылы қайтыс болған) жасалған деген болжам бар.

Қолжазба дәстүрі

Түпнұсқада "Тестмент" грек тілінде жазылған, бірақ түпнұсқасы жоғалып кеткен, алайда 2011 жылы оның шағын фрагменті табылды. 1856 жылы Пол де Лагард оның үзінділерін жарияласа, 1893 жылы Монтег Родс Джеймс редакциялаған латынша фрагменті жарық көрді. Алғаш рет кітап 1899 жылы сирия тілінде жарияланды, латынша аудармасын Антиохия сирия католик патриархы Ефрем Рахмани жасады. Оның мәтіні – Мосулдағы 17 ғасырға жататын қолжазба, оның колофонында сирия тіліне аударма грек тілінен "Жакобо паупере" (әлде Эдессалық Яков) жасағаны, шамамен 687 жылы көрсетілген; бірақ ол басқа материалдарды да пайдаланған, соның ішінде 927 жылы жазылған копт тілінен жасалған араб тіліндегі нұсқаны да. Мосул қолжазбасында Пешитто нұсқасындағы толық Киелі кітап, одан кейін сириялық Климент Октатеухы бар. 1902 жылы Купер мен Маклин ағылшын тіліне аудармасын жариялады. Рахмани пайдаланғаннан өзге туыстық желідегі қолжазба, Дамасктағы Сирия Православ Патриархатының 1204 жылғы MS 8/11 қолжазбасы 1975 жылы Артур Воубус жариялады. 1984 жылы Роберт Бейлот Геэз аудармасының алғашқы сындық басылымын шығарды.

Мазмұны

Testamentum әдетте Климент Октатеухы деп аталатын шіркеулік тәртіптер жинағына қосылады. Осы жинақтағы алғашқы екі кітап осы Testamentum-ды құрайды және атауына сәйкес, онда "Раббымыздың қайта тірілгеннен кейін қасиетті елшілеріне айтқан сөздері немесе өсиеті" жазылған. Дегенмен, кітаптарға бөліну түпнұсқа емес екені анық. Ол үш бөлек бөлімге бөлінеді: апокалиптикалық кіріспе, нақты "шіркеу тәртібі" және кіріспемен бірдей апокалиптикалық сипаттағы қорытынды. Кіріспеде (кітап 1:1-18) Раббымыздың қайта тірілгеннен кейінгі кеште Марта, Мариям және Саломиямен бірге болған елшілеріне Өзінің аянды көрсеткені баяндалады. Ол олардың сұрауы бойынша соңғы заманның белгілерін ашып, түрлі мәселелер бойынша нұсқаулар бергені айтылады. Бұл бөлім Кіші Азия мен Сирия аймағында жазылғаны, Максимин (235-38) мен Деций (249-51) билік еткен кезеңнен кейін пайда болғаны және қатаң моральдық принциптерді ұстанатын христиан қауымынан шыққаны анық көрінеді. Шіркеу тәртібі (кітап 1:19-2:24) Гипполиттің Канондары мен осыған ұқсас құжаттардың жалпы бағытын ұстанады. Онда шіркеу мен оның ғимараттары (1:19), епископтың міндеттері мен функциялары (1:19-27), мистагогиялық нұсқау (1:28), бұл нұсқау араб тіліндегі Дидаскалияда да кездеседі, бірақ ертерек нұсқасы, және ішінара Петрдің гностикалық әрекеттеріне негізделген; пресвитер (1:29-32), диакон (1:33-38), мойындаушылар (1:39), "отырыста алдыңғы орын алатын жесірлер" (1:40-43), басқа жерлерде "пресвитералар" деп аталғандар (1:35, 2:19), субдиакон (1:44) және оқырман (литургия) (1:45), олардың міндеттерінің реті кері айналған сияқты; екі жыныстың да тазалықты сақтағандары (1:46) және рухани сыйлықтарға ие болғандар (1:47) сипатталады. Содан кейін, дінге қабылдануға дайындық және шомылу рәсімі (2:1-8), бекіту (2:9) және Евхаристия (2:10) рәсімдеріне қатысты ережелер, одан кейін Пасха мен Елуінші күнді мерекелеуге (2:11-12), агапеге (2:13), шіркеу қаржысына (2:17-20), ауруларды аралауға (2:21), псалм айтуға (2:22), өлгендерді жерлеуге (2:23) және дұға уақытына (2:24) қатысты әртүрлі ережелер келтіріледі. Қорытынды (кітап 2:25-27) Раббымыздың осы өсиеттерді сақтау туралы бұйрықтарына, Жоханға, Андрейге және Петрге арналған ерекше тапсырмаға және Иоан, Петр және Матфейдың Testamentum-ның көшірмелерін жасап, Досифей, Силла, Магнус және Аквила арқылы Иерусалимге жібергеніне оралады.

Доктрина

Бұл кітапқа тән немесе оған тән көптеген ерекшеліктер бар. Бірінші және ең бастысы – оның Исаның өзіне жатқызылуы, оны біз әртүрлі жинақтардан, «апостолдық» деп аталатын шіркеу ережелерінен де жоғары дәреже алуға жасалған тырыс деп санауға хақымыз бар. Testamentum-ның жалпы үні – жоғары деңгейдегі аскетизм, ал ережелері өте қатаңдығымен кішкентай және қатаң ұйымдастырылған топқа сілтеме жасайды. Олар «даналар», «жетілгендер», «жарық ұлдары» болып табылады; бірақ бұл гностикалық тілдік стиль гностикалық ілімнің белгілерімен сүйемелденбейді, ал еңбек жалпы алғанда ортодоксалды. Олар «қасқырлардың» арасында, бейжай және дүниелік адамдар тарапынан жек көрініп, кемсітіледі: «қудалауға ұшырағандар» және «салбырды көтеру» міндеті туралы жиі айтылады. Катехумендерді қоспағанда, ауыр күнәлар үшін тәубе етуге орын жоқ сияқты, және көптеген дұғаларда «әдемілікке» ұмтылыс байқалады. Харизмалар, әсіресе жын-перілерді қуып шығару, өте маңызды орын алады: періштелердің қызметі айқын сезіледі және періштелер иерархиясы толыққанды. Ұрлыққа (монахтыққа қатысты ешқандай көзқарас болмаса да), ораза ұстауға (әсіресе епископ үшін), дін қызметкерлерінің және «күнәсіздердің» дұға уақытына үнемі қатысуына ерекше мән беріледі. Шіркеу ғимараттары өте әсем, ал баптистерия тіктөртбұрышты, мұндай форма тек осы жерде және араб тіліндегі Дидаскалияда ғана кездеседі. Мерекелердің арасында – Епифания, Пасха және Пентикост. Дұғалар осы және басқа шіркеу ережелеріне тән үлгілерге негізделген, бірақ олардың көптеген ұзын қосымшалары бар, олар кеңейтілген және поэтикалық сипатта. Епископтар, мысалы, Гипполиттің канондарындағыдан гөрі, пресвитерлерден әлдеқайда жоғары тұрады, ал пресвитерлер әлі де екі топқа бөлінеді: білімділер және жетілгендер. Диакондардың Евхаристиядағы және алтарьдағы функциялары ерте кезеңге нұсқайды; олардың маңызды әкімшілік жұмыстары да көп, сондай-ақ науқастар мен өлгендерді күту және кеме апатынан зардап шеккендерді жерлеу үшін арнайы шаралар қарастырылған. Диакондардың бірі «бас диакон» (Protodeacon, 1:19, 1:34) болып таңдалады және оған діни жолақтарды күту жүктеледі. 340 жылға қарай пайда бола бастаған қақпашылар мен әншілер жоқ. Сенім білдірушілерге көрсетілген құрмет өте айқын және ерте кезеңге қатысты. Бірақ ең бастысы – әйелдерге берілген орын ерекше. Бізде «жесірлерге басымдық беріледі» немесе діни қызметкерлер, олардың саны үш, диакониссалар, таза қыздар және шіркеудің қайырымдылығын алатын жесірлер бар; ал біріншілері өте үлкен беделге ие, бұл басқа жерде теңдессіз (апокрифтік және Монтанистік актілердің және Матайдың шейіт болуының бұрынғы түрінен басқа) және Лаодикия кеңесі ресми түрде айыптайды.

Зерттеулер

Сперри Уайт, Г. "Домминий заңы" (The Testamentum Domini) кітабы. Кембридж, 1991 жыл, Бірлескен литургиялық зерттеулер. (Ағылшын тілінен аударма) Post, P., "Литургияны сәулет ретінде қарастыру? "Testamentum Domini Jesu Christi" мен шығыс Иллириядағы шіркеулердің сәулеттері арасындағы қарым-қатынас туралы ескертулер", Bijdragen, 42,4 (1981), 392–420. Гайн, Б., "Әйет Басилге жатқызылған "Testamentum Domini" грек тілінде жарияланбаған фрагменттері", Augustinianum, 32,2 (1992), 261–277 [экзорцизм]. Sperry White, G., "Біздің Иеміздің өсиетінде періштелердің мадақтау бейнесі мен көктегі топография", Ecclesia orans, 19,2 (2002), 315–332. Крейдер, А., "Шіркеудегі әскери қызмет", "Діни этика журналы", 31,3 (2003), 415–442. Труп, Г., "Testamentum Domini" анафорасының арабша нұсқасы", К. Шартуни (ред.), Шығыс христиандығы: Керігма және тарих: Әке Мишель Хайекке арналған еңбектер жинағы (Париж, 2007), 247–256. Хронц, Т., Х. Бракман, "Грузин тіліне аударылған "Testamentum Domini" фрагменттері", Zeitschrift für antikes Christentum, 13,3 (2009), 395–402 [Шіркеу майы мен судың шипалық дұғасы].