Төртінші Евангелияның үйлесімділігі: Татианның Диатессарон шығармасы
Diatessaron
Таттың Диатессарон жазбасы – ерте христиандық жаңа өсиеттердің үйлесімді нұсқасы. 2 ғ-да жасалған, төртінші Евангелияны біріктірген Сирия тіліндегі маңызды шығарма.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
2-ғасырдағы Татианның евангелистік гармониясы музыкалық интервал
2nd century gospel harmony by Tatian
the musical interval
Диатессарон (; б.з. 160–175 ж.) – ең белгілі ерте евангелистік гармония. Оны ассириялық ерте христиан жақтас және дервиш Татиан сирия тілінде жазған. Татиан Мәтін, Марқ, Лұқа және Жоханнан табылған барлық мәтіндік материалды біріктіріп, Исаның өмірі мен өлімі туралы біртұтас әңгіме құруға тырысқан. Алайда, көптеген кейінгі евангелистік гармония жасаушылардан өзгеше, Татиан төрт жеке канондық евангелиелерді растауға ұмтылмаған секілді; не олардың қазіргі күйінде әрқайсысы қарама-қайшылықсыз және қатесіз екенін көрсетуге тырысқан жоқ. Бұл мәтінді ерте сирия христиандары кеңінен пайдаланғанмен, түпнұсқасы бізге жеткен жоқ. Оны 1881 жылы Теодор Захн аудармалар мен түсіндірмелерден қайта құрастырған.
The Diatessaron (; c. 160–175 AD) is the most prominent early gospel harmony. It was created in the Syriac language by Tatian, an Assyrian early Christian apologist and ascetic. Tatian sought to combine all the textual material he found in the four gospels Matthew, Mark, Luke, and John into a single coherent narrative of Jesus's life and death. However, and in contradistinction to most later gospel harmonists, Tatian appears not to have been motivated by any aspiration to validate the four separate canonical gospel accounts; or to demonstrate that, as they stood, they could each be shown as being without inconsistency or error. Although widely used by early Syriac Christians, the original text has not survived. It was reconstructed in 1881 by Theodor Zahn from translations and commentaries.
Терминология
Диатессарон атауы латын тіліндегі diatessarōn ("төрт [ингредиенттен] жасалған") деген сөзден келген, ал ол өз кезегінде грек тіліндегі διὰ τεσσάρων (dia tessarōn) ("төрттен"; яғни διά, dia, "аралықтарымен" және tessarōn [τέσσαρες, tessares сөзінің жалғаулы түрі], "төрт") сөзінен туындаған. Бұл жақсы хабарлар жинағының сирия тіліндегі атауы 'ܐܘܢܓܠܝܘܢ ܕܡܚܠܛܐ' (Ewangeliyôn Damhalltê) – "Аралас Евангелие" деген мағынаны білдіреді.
The title Diatessaron comes from the Latin diatessarōn ("made of four [ingredients]"), derived in turn from Greek, διὰ τεσσάρων (dia tessarōn) ("out of four"; i. e., διά, dia, "at intervals of" and tessarōn [genitive of τέσσαρες, tessares], "four"). The Syriac name for this gospel harmony is 'ܐܘܢܓܠܝܘܢ ܕܡܚܠܛܐ' (Ewangeliyôn Damhalltê) meaning 'Gospel of the Mixed'.
Шолу
Татианның үйлесімділігі мәтін жағынан жақын хабарларға жақын, бірақ барлық канондық материалды біріктіру үшін өзінің баяндау тізбегін жасады, ол синоптикалық тізбек пен Жақыптың тізбегінен өзгеше; сондай-ақ, ешбір бастау көзінде табылмайтын аралық кезеңдерді құрады. Бұл тізбек өзінің ішінде тұжырымды және дәйекті, бірақ міндетті түрде барлық немесе жеке канондық жақын хабарлармен сәйкес келе бермейді; және Татиан, көрінеді, осы принципті баяндаудың өзіне де қолданады. Егер жақын хабарлар оқиғаның немесе үйретілімнің егжей-тегжейлері бойынша өзгешеліктер көрсетсе, Диатессарон мұндай көрінетін қайшылықтарды бір немесе басқа баламалы сөздерді таңдап, басқа жақын хабарлардан дәйекті егжей-тегжейлерді қосу арқылы шешеді; әсіресе синоптиктердегі қайталанатын материалды жою арқылы. Сондықтан, Иерихо қаласындағы соқырларды емдеу туралы Диатессарон Марк 10:46 және одан кейінгілерде (Лұқа 18:36–37 сөздерімен толықтырылған) айтылғандай, Иса Иериходан шығарда Бартимей деген бір соқырды емдегенін баяндайды; осыған байланысты, Иса Иериходан шығарда емделген есімдері айтылмаған екі соқыр туралы (Маттай 20:29 және одан кейінгілерде) және алдыңғы күні Иерихоға кіргенде емделген есімдері айтылмаған бір соқыр туралы (Лұқа 18:35 және одан кейінгілерде) ешқандай жеке айтылымды қалдырмайды. Әйтпесе, Татиан Мәриям мен Лұқадағы санжыралардың екеуін де, сондай-ақ Лұқаның кіріспесін (Лұқа 1:1–4) толығымен жойды; ал Диатессаронның өзі оның жоюын қолдайтын ерте мәтіндік куә ретінде жиі келтіріледі. Көптеген ғалымдар Татиан бастапқыда Марк 16:9–20 ұзақ аяқталуын қосып, осылайша оның ең ерте куәгерлерінің бірі болғанына келіседі. Татиан жеке жазылған жақын хабарлардан алған мәтіндік материалға маңызды қосымшалар енгізбеді. Канондық жақын хабарлардағы 56 ғана аят Диатессаронмен сәйкес келмейді, олардың көпшілігі шежірелер мен Әйелдің күнәсі туралы айтылымда кездеседі. Соңғы жұмыс төрт жақын хабардың жиынтысынан шамамен 72 пайызын құрайды; Татианның пікірінше, жеке жақын хабарлардың шамамен төрттен бірі қайталанған. (McFall, 1994). Алғашқы шіркеуде жақын хабарлар бастапқыда тәуелсіз түрде таратылды, соның ішінде Мәриям ең танымал болды. Диатессарон – жақын хабарлардың II ғасырдың ортасы мен соңындағы беделін көрсететін маңызды дәлел. Татианның үйлесімділігін төрт жақын хабарға толықтыру мақсатымен жасады ма, әлде оларды алмастыру мақсатымен жасады ма, белгісіз; бірақ екі нәтиже де әртүрлі шіркеулерде орын алды. Диатессарон кейбір сирия тілінде сөйлейтін шіркеулерде II ғасырдың соңынан V ғасырға дейін жақын хабарлардың стандартты оқу мәтіні ретінде қабылданды, одан кейін Сириялық Синайлық жақын хабарлар сияқты төрт жеке жақын хабарға жол берді. Сонымен қатар, Латын Батысындағы шіркеулерде Диатессарон төрт жақын хабарға қосымша ретінде таратылды, әсіресе латын аудармасында.
Tatian's harmony follows the gospels closely in terms of text but, in order to fit all the canonical material in, he created his own narrative sequence, which is different from both the synoptic sequence and John's sequence; and occasionally creates intervening time periods that are found in none of the source accounts. This sequence is coherent and consistent within itself, but not necessarily consistent with that in all or any of the separate canonical gospels; and Tatian apparently applies the same principle in respect of the narrative itself. Where the gospels differ from one another in respect of the details of an event or teaching, the Diatessaron resolves such apparent contradictions by selecting one or another alternative wording and adding consistent details from the other gospels; while omitting apparent duplicate matter, especially across the synoptics. Hence, in respect of the healing of the blind at Jericho the Diatessaron reports only one blind man, Bartimeaus, healed by Jesus when leaving the city according to the account in Mark 10:46ff (expanded with phrases from Luke 18:36–37); consequently omitting any separate mention of two unnamed blind men healed by Jesus leaving Jericho (Matthew 20:29ff), and also the healing by Jesus entering Jericho the previous day of a single unnamed blind man (Luke 18:35ff). Otherwise, Tatian originally omitted altogether both of the different genealogies in Matthew and Luke, as well as Luke's introduction (Luke 1:1–4); with the Diatessaron itself often cited as an early textual witness in support of its omission. Most scholars agree that Tatian did, from the beginning, include the longer ending of Mark (Mark 16: 9–20), and correspondingly is amongst the earliest witnesses to this inclusion. Tatian added no significant wording to the textual material he took from the separate gospels. Only 56 verses in the canonical Gospels do not have a counterpart in the Diatessaron, mostly the genealogies and the Pericope Adulterae. The final work is about 72 per cent the length of the four gospels put together; around a quarter of the text of the separate gospels being adjudged by Tatian to be duplicated. (McFall, 1994). In the early Church, the gospels at first circulated independently, with Matthew the most popular. The Diatessaron is notable evidence for the authority already enjoyed by the gospels by the mid to late 2nd century. Within twenty years after Tatian's harmony was written, Irenaeus was expressly arguing for the authoritative character of the Four Gospels. It is unclear whether Tatian intended the Diatessaron to supplement or replace the four separate gospels; but both outcomes came to pass in different churches. The Diatessaron became adopted as the standard lectionary text of the gospels in some Syriac speaking churches from the late 2nd to the 5th century, until it gave way to the four separate Gospels such as the Syriac Sinaitic gospels, At the same time, in the churches of the Latin west, the Diatessaron circulated as a supplement to the four gospels, especially in the Latin translation.
Рецензиялар мен аудармалар
Диатессаронның бірнеше нұсқасы қазірге дейін сақталған. Ең ерте нұсқа, шығыс рецензиялар тобына жататын, 4-ші ғасырдың теологы Ефрем Сириялықтың Татиан еңбегіне жасаған түсіндірмесінде сақталған. Түсіндірме өзі екі нұсқада сақталған: екі данасы бар армян аудармасы және Ефремнің түпнұсқа сирия тіліндегі мәтінінің 5-ші ғасырдың соңы немесе 6-шы ғасырдың басына жататын көшірмесі, оны Луи Лелоир өңдеген (Париж, 1966). Көптеген басқа аудармалар жасалған, кейде мәтінге маңызды өзгерістер енгізілген. Араб, латын, көне грузин, көне жоғарғы неміс, орта жоғарғы неміс, орта ағылшын, орта голланд және көне итальян тілдеріне аудармалар бар. Диатессароннан кейбір оқулар алынған парсы тіліндегі үйлесім де бар. Сондай-ақ, Диатессароннан алынған мәтіндер парфян тілінде де кездеседі. Араб тіліне аударма 11-ші ғасырдың басында Ибн әл-Тейиб түпнұсқа сирия тілінен жасаған.
A number of recensions of the Diatessaron are extant. The earliest, part of the eastern family of recensions, is preserved in 4th century theologian Ephrem the Syrian's Commentary on Tatian's work, which itself is preserved in two versions: an Armenian translation preserved in two copies, and a copy of Ephrem's original Syriac text dated to the late 5th or early 6th century, which has been edited by Louis Leloir (Paris, 1966). Many other translations have been made, sometimes including substantial revisions to the text. There are translations into Arabic, Latin, Old Georgian, Old High German, Middle High German, Middle English, Middle Dutch and Old Italian. There is a Persian harmony that seems to have borrowed some readings from the Diatessaron. There are also Parthian texts with borrowings from the Diatessaron. The Arabic translation was made by Ibn al Tayyib in the early 11th century from the original Syriac.
Татианның гармониясы
Татиан – Римдегі Юстин Мартирдің шәкірті болған ассириялық. Юстин өзінің жазбаларында, апостолдардың естеліктері (немесе өмірбаяндары), яғни Ізгі хабарлар, әр жексенбіде оқылатынын айтады. Юстин синоптикалық Ізгі хабарлардан үзінді келтіргенде, оларды үйлесімді түрде келтіруге бейімділік танытады, ал Гельмут Кёстер және басқалар Юстинның Мәтін, Луқа және Марк ішіндегі грек тіліндегі үйлесімді мәтінге ие болғанына келіседі. Егер осылай болса, Татианның өзінің баяндамалық тізбегін анықтауда осы бұрынғы автордан қаншалықты көп нәрсе алғаны белгісіз. Сондай-ақ, Татианның «Диатессарон» деп аталатын кітабына енген сириялық Ізгі хабар мәтіндерін бұрынғы аудармадан алғаны ма, әлде өзі аударғандығы да белгісіз. «Диатессарон» еврей жазбаларынан келтірілген цитаталар, түпнұсқа Ізгі хабар авторлары қолданған грек тіліндегі Септуагинтадан гөрі, сириялық Пешитта Ескі өсиетімен сәйкес келеді. Көпшілік пікір Пешитта Ескі өсиеті «Диатессароннан» бұрын пайда болды және ол еврей Киелі кітаптарының тәуелсіз аудармасы екендігіне келіседі. Бұл ғылыми мәселелерді шешу өте қиын болды, себебі сирия немесе грек тілдеріндегі «Диатессаронның» толық нұсқасы табылған жоқ; ал араб және латын тілдерінде сақталған ортағасырлық аудармалар, Евангелиелердің жеке мәтіндерінің кейінірек канондық нұсқаларына сәйкес келу үшін көптеген түзетулер енгізілген мәтіндерге сүйенді. Татианның түпнұсқа құрамын жазғанда қандай тіл қолданғаны – сириялық па, грек тілінде жазғандығы – ғалымдар арасында әлі де күмәндік тудырады.
Tatian was an Assyrian who was a pupil of Justin Martyr in Rome, where, Justin says, the apomnemoneumata (recollections or memoirs) of the Apostles, the gospels, were read every Sunday. When Justin quotes the synoptic Gospels, he tends to do so in a harmonised form, and Helmut Koester and others conclude that Justin must have possessed a Greek harmony text of Matthew, Luke and Mark. If so, it is unclear how much Tatian may have borrowed from this previous author in determining his own narrative sequence of Gospel elements. It is equally unclear whether Tatian took the Syriac Gospel texts composited into his Diatessaron from a previous translation, or whether the translation was his own. Where the Diatessaron records Gospel quotations from the Jewish Scriptures, the text appears to agree with that found in the Syriac Peshitta Old Testament rather than that found in the Greek Septuagint—as used by the original Gospel authors. The majority consensus is that the Peshitta Old Testament preceded the Diatessaron, and represents an independent translation from the Hebrew Bible. Resolution of these scholarly questions remained very difficult so long as no complete version of the Diatessaron in Syriac or Greek had been recovered; while the medieval translations that had survived—in Arabic and Latin—both relied on texts that had been heavily corrected to conform better with later canonical versions of the separate Gospel texts. There is scholarly uncertainty about what language Tatian used for its original composition, whether Syriac or Greek.
Диатессаронның сириялық тіліндегі қолданылуы
Диатессарон кемінде Сирия шіркеуінің бір бөлімінде екі ғасырға жуық уақыт бойы стандартты Евангелие мәтіні ретінде қолданылды, сондай-ақ сириялық жазушылар оны тікелей келтірген немесе сілтеме жасаған. Сириялық Ефрем оған түсініктеме жазған. Оның сирия тіліндегі түпнұсқасы 1957 жылы ғана табылды, ол кезде 1957 жылы сер Честер Битти сатып алған қолжазба (қазіргі Честер Битти сириялық қолжазбасы 709, Дублин) Ефремнің түсініктемесінің мәтінін қамтыды. Бұл қолжазба Мысырдың Вади-Натрун аймағындағы Деир-эс-Суриани копт монастырының кітапханасында 1952 жылы тізімделген сирия тіліндегі жазбалар жинағының шамамен жартысын құрады. Кейіннен Честер Битти кітапханасы тағы 42 бетті тауып сатып алды, сондықтан қазір сирия тіліндегі түсініктеменің шамамен сексен пайызы қолжетімді (Маккарти 1994). Ефрем Диатессаронның барлық бөлімдеріне түсініктеме бермеді, сондай-ақ ол түсініктеме берген бөлімдердің бәрін толық келтірмейді; бірақ ол келтірген сөз тіркестері үшін түсініктеме Татианның түпнұсқасына алғаш рет сенімді куәлік етеді; сонымен қатар, оның мазмұны мен реттілігін растайды. 423 жылы Сирияның жоғарғы ағысындағы Евфрат өзенінің жанындағы Кирр қаласының епископы Теодорет Татианды дінге қарсы деп санағандықтан, Диатессаронның екі жүзден астам данасын іздеп тауып, оларды "жинап алып, сақтап қойды және олардың орнына төрт Евангелист жазған Ізгі хабарды енгізді".
The Diatessaron was used as the standard Gospel text in the liturgy of at least some sections of the Syrian Church for possibly up to two centuries and was quoted or alluded to by Syrian writers. Ephrem the Syrian wrote a commentary on it, the Syriac original of which was rediscovered only in 1957, when a manuscript acquired by Sir Chester Beatty in 1957 (now Chester Beatty Syriac MS 709, Dublin) turned out to contain the text of Ephrem's commentary. The manuscript constituted approximately half of the leaves of a volume of Syriac writings that had been catalogued in 1952 in the library of the Coptic monastery of Deir es Suriani in Wadi Natrun, Egypt. Subsequently, the Chester Beatty library was able to track down and buy a further 42 leaves, so that now approximately eighty per cent of the Syriac commentary is available (McCarthy 1994). Ephrem did not comment on all passages in the Diatessaron, and nor does he always quote commentated passages in full; but for those phrases that he does quote, the commentary provides for the first time a dependable witness to Tatian's original; and also confirms its content and their sequence. Theodoret, bishop of Cyrrhus on the Euphrates in upper Syria in 423, suspecting Tatian of having been a heretic, sought out and found more than two hundred copies of the Diatessaron, which he "collected and put away, and introduced instead of them the Gospels of the four evangelists".
Диатессароннан алынған халық ауызшадағы гармониялар
Ешбір христиан дәстүрі, сирия тіліндегі кейбір жазбалардан басқа, литургиясында біркелкі евангелие мәтінін қабылдаған емес. Дегенмен, көптеген дәстүрлерде, кейінгі христиан ұрпақтары үшін өз заманының тіліне жақын тілдерде Ізгі хабардың аудармаларын жасау жиі кездесетін жағдай болды. Көбінесе мұндай аудармалар Татианның «Диатессарон» кітабын үлгі етіп жасалса, кейде тәуелсіз түрде құрастырылды. Сондықтан Сирия тіліндегі «Диатессароннан» XI ғасырғы араб гармониясы (ағылшын тіліндегі «Диатессаронның» жарияланған нұсқаларының бастауы) және XIII ғасырғы парсы гармониясы туындады. Араб гармониясы Татианның ретін дәл сақтайды, бірақ көбінесе стандартты сириялық Пешитта Ізгі хабарларына түзетулер енгізілген бастапқы мәтінді пайдаланады; ал парсы гармониясы реті жағынан айқын өзгеше, бірақ сириялық мәтінді Ефремнің түсіндірмесіндегіге жақын аударады. Татианның сирия мәтінінің Vetus Latina нұсқасы II ғасырдың соңынан бастап Батыста тараған сияқты; Луканың канондық Ізгі хабарына сәйкес реттелген, сондай-ақ қосымша канондық мәтіндерді (мысалы, Pericope Adulterae) және Еврейлердің Ізгі хабарынан канондық емес материалдарды қамтыған. Латын шіркеуінің литургиялық Ізгі хабары ретінде «Вулгата» қабылдана бастағанда, латын тіліндегі «Диатессарон» «Вулгата» оқуларына сәйкес келу үшін үнемі өзгертілді. Петерсеннің пікірінше, диссертация докторлық диссертация ретінде қабылданбауы керек еді, себебі «бұл кітапты бұзған логикалық қателіктерге толы аргументтер, тұрақсыз стандарттар, филологиялық қателер және әдістемелік кемшіліктер бар. [ ] қателер соншалықты көп және маңызды, осы том ғылымға ешқандай үлес қоса алмайды. Онда айтылған шындық басқа жерде де, әлдеқайда анық әрі нақты айтылған. Жаңа деп айтылғаны көбінесе қате, филологиялық, логикалық және әдістемелік қателермен, сондай-ақ тарихи жағдайға (ғылым шегінде де, мәтіндердің таралу тарихында да) сезімталдықсыздықпен ауырады. Бұл кітапты оқыған адам қорқыныш пен үмітсіздікке толады. Магистрлік диссертация деңгейіне жетпейтін жұмыстың докторлық диссертация ретінде бекітілуі таңғажайып; оның қалай басылып шығарылғаны түсініксіз. Болашақта білімі жоқ және күдіксіз адамдар оны жоқ нәрсені «дәлелдеу» үшін сілтеме жасайтын болса, қандай зиян келтіретінін ойлағанда, қорқуға болады». Ян Юстеннің Шеджингердің еңбегіне жасаған шолуы да айыптаушы. Оның пікірінше, «Шедингердің зерттеуі әлі де сенімсіз болып қалады, сонымен қатар аргументтердің егжей-тегжейлілігінде де, соңғы қорытындыларында да».
No Christian tradition, other than some Syriac ones, has ever adopted a harmonized Gospel text for use in its liturgy. However, in many traditions, it was not unusual for subsequent Christian generations to seek to provide paraphrased Gospel versions in language closer to the vernacular of their own day. Frequently such versions have been constructed as Gospel harmonies, sometimes taking Tatian's Diatessaron as an exemplar; other times proceeding independently. Hence from the Syriac Diatessaron text was derived an 11th century Arabic harmony (the source for the published versions of the Diatessaron in English); and a 13th century Persian harmony. The Arabic harmony preserves Tatian's sequence exactly, but uses a source text corrected in most places to that of the standard Syriac Peshitta Gospels; the Persian harmony differs greatly in sequence, but translates a Syriac text that is rather closer to that in Ephrem's commentary. A Vetus Latina version of Tatian's Syriac text appears to have circulated in the West from the late 2nd century; with a sequence adjusted to conform more closely to that of the canonical Gospel of Luke; and also including additional canonical text (such as the Pericope Adulterae), and possibly non canonical matter from the Gospel of the Hebrews. With the gradual adoption of the Vulgate as the liturgical Gospel text of the Latin Church, the Latin Diatessaron was increasingly modified to conform to Vulgate readings. Petersen thinks the dissertation should never have been accepted for a doctoral degree, in view of "the illogical arguments, inconsistent standards, philological errors, and methodological blunders that mar this book. [ ] the errors are so frequent and so fundamental that this volume can contribute nothing to scholarship. What it says that is true has already been said elsewhere, with greater clarity and perspective. What it says that is new is almost always wrong, plagued [ ] with philological, logical, and methodological errors, and a gross insensitivity to things historical (both within the discipline, as well as the transmission history of texts). Reading this book fills one with dismay and despair. It is shocking that a work which does not rise to the level of a master's thesis should be approved as a doctoral dissertation; how it found its way into print is unfathomable. One shudders to think of the damage it will do when, in the future, it is cited by the ignorant and the unsuspecting as "demonstrating" what it has not." Jan Joosten's review of Shedinger's work is also condemnatory. In his judgment "Shedinger's study remains unconvincing, not only in the final conclusions but also in the details of the argument."