Кіріспе

II ғасырдағы сириялық христиан жазушысы және теологы Татиан Адиабендік, немесе сириялық Татиан, немесе ассириялық Татиан (Татиан; Татианос; б.ж. 120 – б.ж. 180 шамасында) – ассириялық христиан жазушысы және теологы. Татианның ең әсерлі еңбегі – төрт Евангелияның Бібліялық қайта жазылуы, немесе "үйлесімділігі" болып табылатын Диатессарон. Бұл еңбек Сирия тілінде сөйлейтін шіркеулерде V ғасырға дейін төрт Евангелияның стандартты мәтіні болды, содан кейін Пешитта нұсқасындағы жеке-жеке төрт Евангелияға жол берді.

Өмір

Татианның туған күні мен туған жері туралы оның «Грекиялықтарға арналған сөз» еңбегінде айтқандарынан басқа мәлімет жоқ (Никейлік Әкелер, II. 81–82): ол «ассириялықтар елінде» дүниеге келген. Ғалымдардың пікірінше, ол шамамен 185 жылы, мүмкін Адиабенеде қайтыс болған. Ол Римге сапар шекті, онда алғаш рет христиандықпен танысты. Римде ұзақ тұрған кезінде, оның өзінің айтуынша, түрлі діндерге деген наразылығы діни мәселелерді терең ойлауға жетеледі. Ол Ескі Жазба арқылы түрлі діндердің ақылға сыймайтындығына көз жеткізді. Ол христиан дінін қабылдап, Юстин Шәһідтің шәкірті болды. Осы кезеңде христиан философтары грек софистерімен бәсекелесті. Юстин сияқты, Татиан да Римде христиан мектебін ашты. Юстин 165 жылы қайтыс болғаннан кейін Татианның өмірі туралы мәліметтер белгілі бір дәрежеде қараңғы. Ириней (Haer., I., xxviii. 1, Никейлік Әкелер, I. 353) Юстин қайтыс болғаннан кейін Татианның энкратиттік (тақуалық) көзқарастары және гностик көшбасшысы Валентиннің ізбасары болғандықтан шіркеуден қуылғанын айтады. Евсевий Татианның энкратиттік сектаны құрғаны туралы сенімге сілтеме жасайды. Татиан Римді қалдырып, Грекияға немесе Александрияға біраз уақытқа барып, онда Александриялық Климентке сабақ берген болуы мүмкін. Эпифаний Татианның Месопотамияда мектеп ашқанын, оның ықпалы Ассириядағы Антиохияға жеткенін, сондай-ақ Киликияда және әсіресе Писидияда сезілгенін хабарлайды. Ассириялық шіркеудің ерте дамуы Татианның өмірдегі ұстанымын түсіндіреді. Мысалы, Афрахаттың айтуынша, крещениеден өткен адам бойдақ болуға уәде беретін ант қабылдауы керек. Бұл Татианның көзқарастары Ассирияда қаншалықты мықты орныққан екенін көрсетеді және Татиан Эвфрат маңындағы елдердің миссионері болған деген болжамды қолдайды.

Жазбалар

Оның "Орацио ад Грекос" (Гректерге арналған үндеу) пұтқа табынуды құндысыз деп айыптайды және христиандықтың ұғымдылығы мен ежелгілігін мақтайды. Евсевий сияқты Татиан да Мұсаның ежелгілігі және еврей заңдарының тарихы туралы талқылағандығы үшін мақталыпты. Оның тағы бір маңызды еңбегі – "Диатессарон", ол Жаңа өсиеттегі төрт Ізгі хабарды біріктіріп, Исаның өмірін толық баяндайды. Сириялық Ефрем оны Evangelion da Mehallete ("Аралас Ізгі хабар") деп атады, және ол 3-ші және 4-ші ғасырларда Ассирияда қолданылған жалғыз Ізгі хабар мәтіні болды. 5-ші ғасырдың ортасында Диатессаронды қолданған Ассирия шіркеулерінде оны төрт түпнұсқа Ізгі хабар алмастырды. Эдесса епископы Раббула діни қызметкерлерге әрбір шіркеуде жеке Ізгі хабар кітабының (Evangelion da Mepharreshe) болуын міндеттеді, ал Кипр епископы Феодорит өзінің диоцезіндегі шіркеулерден Диатессаронның екі жүзден астам данасын алып тастады. Оның бұйрығының нәтижесінде 411 және 435 жылдары аралығында Синай Синаитінің Ізгі хабар қолжазбасы жасалды. Диатессаронның бірнеше нұсқасы бүгінге дейін сақталған. Ең ертесі, шығыс рецензиялар тобының бір бөлігі, Ефремнің Татианның еңбегіне жасаған түсіндірмесінде сақталған, ол өзі екі нұсқада сақталған: әрмен тіліне аудармасы екі данада, және Луи Лелуар редакциялаған (Париж, 1966) Ефремнің 5-ші/6-шы ғасырлардағы түпнұсқа Сирия тіліндегі мәтіні. Басқа аудармаларға араб, парсы және көне грузин тілдеріне жасалған аудармалар кіреді. 1933 жылы Дура-Европос қираған жерлерінде табылған құмарлық туралы әңгіменің фрагменті бұрын Диатессароннан деп есептелген, бірақ соңғы ғылыми пікірлер оны Татианның еңбегімен тікелей байланыстырмайды. Батыс рецензиялар отбасының ең ерте мүшесі – 545 жылы Капуа епискобы Виктордың өтінішімен жазылған латындық Фулденсис кодексі. Мәтін Vulgate-ге тәуелді болғанымен, тараулардың реті Татианның реттеуіне ұқсас. Татианның ықпалы Киелі кітаптың Көне латын аудармасы, Новатианның сақталған жазбалары және Рим Антифониясы сияқты латын қолжазбаларында одан да ертерек байқалады. Фулденсис кодексінен кейін Батыс отбасының мүшелері жасырын өмір сүрген сияқты, ғасырлар бойы Ежелгі жоғары неміс тіліне аударма (шамамен 830), голланд тіліне аударма (шамамен 1280), 13-шы ғасырдың венециялық қолжазбасы және 1400 жылға дейін Сэмюэль Пеписке тиесілі болған орта ағылшын қолжазбасы арқылы көрінеді. "Құтқарушының іліміне сәйкес кемелдік туралы" атты жоғалған жазбасында Татиан некені жанды өткінден бұл дүниемен байланыстырудың символы ретінде қарастырады және некенің "жасалуын" шайтанға жатқызады. Ол ескі және жаңа адам арасындағы айырмашылықты көрсетеді: ескі адам – заң, жаңа адам – Ізгі хабар. Татианның басқа жоғалған жазбаларына "Гректерге арналған үндеуден" (Oratio ad Graecos) бұрын жазылған, адамның және жануарлардың табиғатын салыстыратын еңбек, және Жазбалардағы түсініксіз сөздерді жинақтауға бағытталған "Проблематон библион" кіреді.

Теология

Татианның теологиясының бастауы – қатаң монотеизм, ол адамгершілік өмірдің көзіне айналады. Бастапқыда адам жаны бір Құдайға иман келтірген, бірақ күнәға батып, одан айырылған. Нәтижесінде, шайтанның билігі астында адам баласы көп құдайлылықтың қорқынышты қателігіне түсіп қалды. Монотеистік иман арқылы жан дүние материалдық әлемнен және шайтанның билігінен босатылып, Құдаймен бірігеді. Құдай – рух (пневма), бірақ физикалық немесе стоиктердің пневмасы емес; ол жаратылыс алдында жалғыз болды, бірақ өзінің ішінде бүкіл жаратылыстың мүмкіндігін қамтыды. Кейбір ғалымдар Татианның жаратылыс теологиясын “ex nihilo” (ештеңеден жарату) ілімінің бастауы деп санайды. Жарату құралы – “dynamis logike” (“сөзбен білдірілген күш”). Алғашқыда Құдайдан Логос (Сөз) шықты, ол жаратылыстың бастауында туды және материяны жарату арқылы әлемді өндірді. Жаратылыс пневма хиликон, яғни “дүние рухымен” сіңген, ол періштелерге, жұлдыздарға, адамдарға, жануарларға және өсімдіктерге ортақ. Бұл дүние рухы құдайлық пневмадан төмен, және адамда психика немесе “жан” болып табылады, сондықтан материалдық жағынан және жанынан адам жануарлардан ерекшеленбейді; бірақ сонымен бірге ол құдайлық рухпен ерекше байланысқа шақырылады, ол оны жануарлардан жоғары көтереді. Осы рух – адамдағы Құдайдың бейнесі, және осы арқасында адамның мәңгілігіне қол жеткізіледі. Рухтардың бірінші туған ұлы (шайтанмен теңестірілген) құлап, басқаларын да құлатты, осылайша шайтандар пайда болды. Рухтардың құлауына олардың адамды Құдайдан бөліп, оларға қызмет етуі үшін құштарлығы себеп болды. Адам да осы құлауға қатысып, бақытты мекенінен айырылып, жаны құдайлық рухтан тасталып, материяға батып, онда тек Құдай туралы әлсіз естеліктер ғана сақталды. Адам ерік-жігері арқылы құласа, солайша ерік-жігері арқылы қайта Құдайға бет бұра алады. Киелі Рух тура жолмен жүретіндердің жандарын біріктіреді; пайғамбарлар арқылы оларға Құдайға ұқсамай қалғандықтарын еске салады. Татиан Исаның есімін атамаса да, оның құтқару туралы ілімі оның Христологиясында толыққанды аяқталады.

Тарихнама

Жаңа мәсіхшілік ілімді философиямен байланыстырған Юстиннен айырмашылығы, Татиан өзінің таныс болған философиялық әдебиет түрлерін қабылдамай, одан гөрі қауіпсіз әдеби жанрға – тарих жазуға бет бұрады. Ол өзінің трактатын былай деп қорытындылайды: «Мен даналардың трактаттарын, олардың хронологияларын (χρόνοι) және олардың мұрағаттарын (ναγραφαί) қысқаша, бірақ барлық қатаңдығымен талдадым деп санаймын, олардың әрқайсысын жеке-жеке» (Татиан, «Орацио ад Грекос» 41.2.3). Татиан христиан лексиконында алғаш рет ναγραφή, жылнамалар немесе құжаттамалық хронологияға дауыс береді. Татиан гректердің тарихнаманы египеттіктерден үйренгенін айтады («Орацио ад Грекос» 1.1), олар хронологияның нақты әдістеріне ие болған (38.1). Сириялықтар үшін гректер шебер әдебиетшілер, нашар философтар, бірақ олар ешқашан жақсы тарихшы бола алмайды, себебі «бір-бірімен байланыспаған хронологиясы барлар үшін тарихтың шындығын айту мүмкін емес» (31.4). Гректер тілді әсемдеушілер және, жалпы алғанда, өндірістік және көркемдік техникаларға қатысты олар шығармашыл немесе жаңашыл емес, шебер еліктеушілер: «еліктеулерді өнертабыстар деп атауды тоқтатыңыз» («Орацио ад Грекос» 1.1). Содан кейін ол гректер басқа мәдениеттерден өздері қол жеткізген барлық пәндерді қабылдағанын айтады: түс арқылы болжау, жұлдыздармен болжау, құстардың ұшуын бақылау, құрбандық шалу өнері, астрономия, сиқыршылық, геометрия, әліпби, поэзия, ән салу, құпиялар, бейнелеу өнері, аграфикалық жазбалар, музыкалық аспаптар жасау және металлургия (1.1.2). Ол әр жағдайда гректердің өнер туралы білімі қай ұлттан шыққандығын нақтылайды. Алайда гректердің өнертабыс қабілетін мойындамаса да, Татиан өзін ешқашан аты аталмаған Фукидид үлгісіндегі сақтық тарихшы деп атайды. Ол өзін «барлық қатаңдықпен <сен үшін>» («Орацио» 41.2.13) Фукидид қағидасы бойынша құжаттаманы зерттеуші ретінде таныстырады. Сонымен қатар, ол тарихшының қолынан келетін жылнамалар мен құжаттарды және оның тікелей біліміне жатпайтын нәрселерді ажыратады («Орацио ад Грекос» 20.2), бұл Фукидидтің тағы бір қағидасы. Ол грек тарихшыларының мифологиялық «археологияны» қабылдамайтынын ескереді, бұл мифологиямен ежелгі этнографтар мен тарихшылар (Тит Ливий) белгілі фактілер мен әр қаланың немесе этностың аңыздық шығу тегі арасындағы қараңғы жолды жауып тастады. Тарихты қатаң зерттейтін тағы бір ерекшелік – бұл әр түрлі құжаттар мен көздерді саралап, жерлер мен қалаларды жеке тексеру: «Олай болса, мен осылардың бәрін басқа біреуден үйренгендіктен емес, көптеген елдерді аралап, сіздердің ілімдеріңіздің мұғалімі болғаным үшін және көптеген өнерлер мен түсініктерді зерттегенім үшін және соңында мен Рим қаласына әкелген мүсіндердің әртүрлілігін мұқият зерттедім. Өйткені мен өз ілімдерімді, қарапайым адамдар сияқты, өзіме жат пікірлермен растауға тырыспаймын, бірақ «Мен өзім түсінген барлық нәрселер туралы анаграфтар құрастырмақпын» (τὴν ἀναγραφὴν συντάσσσειν βούλομαι) («Орацио ад Грекос» 35.1). Сондықтан Татиан ұсынатын нәрсе – философия, теология немесе кейбір ашылған мәтіндердің түсіндірмесі емес, абайлап зерттеу арқылы анықталатын тарихи шындық. Ол мифологияны да жасамайды, өйткені мифологтарды тұтастай алғанда күмән келтіргенде, ол сыншы тарихшылармен келісетін аргументтерді қолданады: грек теологиясы – мифология, әдеби ойлап табу, шындық мазмұны жоқ. «Мифология» деген сөз алғаш рет христиан лексикасында («Орацио ад Грекос» 40.1) кездеседі; ол гректер жасаған Мұса философиясының жалғандығын білдіреді. Олардың поэзиясы қорқынышты, бірақ, дегенмен, абсолютті түрде жалған емес, өйткені «құдайлар» бар және әрекет етеді: олар – «шайтандар», олар адам мінез-құлқының ауытқуына әсер етеді және бүкіл грек παιδεία-ның бүлдіруші және зұлым мәдениетін басқарады. Демек, грек теологиясы praeparatio evangelica ретінде емес, degradatio mosaica ретінде, яғни Киелі кітап жазбаларының имитациялық бұзылуы ретінде қарастырылады (40.1). Нәтижесінде ол бірнеше тезистерді қолдайды, олардың бастысы – Мұса адамзаттың барлық заң шығарушылары мен жазушыларынан жасы үлкен (31; 36.2 40.1); құдайлардың көпшілігі жоқ, бірақ жаратылыс монархиясы («Орацио ад Грекос» 29.2); әлемдердің көпшілігі жоқ, бірақ бір ғана соңғы сот бар, ол әмбебап болуы керек («Орацио ад Грекос» 6.1). Стерлинг оны «апологетикалық тарихнама» деп атаған.