Кіріспе

Шахматтағы кіші бөлшектерді (бішкек немесе рыцарь) манараға айырбастау термині. Нақтырақ айтқанда, кіші бөлшектердің манараға айырбасталуы. Шахматта айырбастау – манараның бішкек немесе рыцарьға бағасының айырмашылығын білдіреді (яғни бішкек немесе рыцарь). Манараның кіші бөлшектерге қарағанда бағалырақ болуы себепті, кіші бөлшек үшін манараға ие болу көбінесе артықшылықты білдіреді. Кіші бөлшек үшін манараға ие болған ойыншы айырбастау бойынша басымдыққа ие, ал қарсыласы – кемшілікте болады. Егер ойыншы кіші бөлшек үшін манараны жеңіп алса, ол айырбастауды жеңген болады, ал қарсыласы айырбастауды жоғалтқан болады. Мұндай айырбастаулар көбінесе бірден-бірге жасалады, бірақ бұл міндетті емес. Айырбастаудан бас тарту көбінесе зиянды болғанымен, кейде оны әдейі жасауға болатын жағдайлар туындайды, мұндай жағдайда айырбастау құрбандығы жасалады. "Айырбастау" термині жалпы "айырбастау" немесе "бір айырбастау" терминдерінен өзгеше, ол кез келген фигуралардың айырбасталуын білдіреді; мысалы, "патшайымдарды айырбастау" дегеніміз – екі тараптың да патшайымдарын айырбастау. Кішігірім айырбастау – бішкекті рыцарьға айырбастау. Бұл термин сирек қолданылады.

Айырбастау құны

Алмасу құны (яғни, мұнара мен кішігірім фигура арасындағы айырмашылық) ондаған жылдар бойы қарастырылып келеді. Зигберт Тарраш оның құнын ойын соңында 1½ пешке тең деп көрсетті, бірақ ашылу кезеңінде немесе ойын ортасының басында емес. Бұл бүгінде кеңінен қабылданады, бірақ Джейкоб Саратт, Говард Стаунтон және Хосе Капабланка алмасудың құны екі пешке тең деп есептеді. Тигран Петросян бір пештің дұрыс бағасы екенін ойлады. Вильгельм Штайнциз мұнараның ат пен екі пештен сәл жақсырақ, ал піл мен екі пештен сәл нашар екенін айтты. Сесил Пурдидің пікірінше, құны тақтадағы пештердің жалпы санына байланысты. Себебі, көп пеш болғанда, мұнаралардың қимылдары шектеулі болады, себебі ашық сызықтар болмайды. Тақтада 14 немесе одан көп пеш болғанда алмасудың құны шамалы 1½ ұпайды құрайды. Тек он немесе одан аз пеш болғанда ғана алмасу 2 ұпайға тұрарлық болады. Пурди ашылу кезеңінде құндылықты 1½ ұпай деп атап, ойын соңында 2 ұпайға дейін көбейтіп көрсетті. Ойын ортасында бұл көрсеткіш 2 емес, 1½-ке жақын болады. Эдмар Меднис ойын соңында 1½ бағасын берді. Макс Эуэ ойын ортасында бағаны 1½ деп белгілеп, екі пеш алмасу үшін жеткілікті өтемақы екенін айтты. Ларри Кауфманның компьютерлік зерттеулері 1¾ пешке тең екенін көрсетсе, егер кішігірім фигурасы бар ойыншыға Ханс Берлинер қарсы болса, онда оның құны 1¼ пешке тең. Ханс Берлинер мұнара мен аттың айырмашылығын 1,9 пешке, ал мұнара мен пілдің айырмашылығын 1,77 пешке тең деп есептейді. Іс жүзінде, алмасудан айырылған үшін бір пеш жеткілікті өтемақы болуы мүмкін, ал екі пеш көбінесе жеткілікті болады.

Өзара алмасу құрбандығы

Бір ойыншы кішігірім фигураға мұнарасын беріп, айырбас құрбандығы жасайды. Ол көбінесе қарсыластың пешка құрылымын бұзу үшін қолданылады (Сицилия қорғанысының бірнеше түрінде қара c3-дегі салт аттыны мұнарамен алмастыру сияқты), күшті өрісте кішігірім фигураны орналастыру үшін (көбінесе қарсыластың патшасына қауіп тудырады), өз пешка құрылымын жақсарту үшін (мысалы, А. Юргис – Ботвинник, 1931 ж. партиясындағыдай, байланысқан өткен пешкалар жасау) немесе дамуға уақыт табу үшін қолданылады. Айырбас құрбандығы басқа құрбандықтардан өзгешелігі – ойынның ерте ортасынан ортасына дейінгі кезеңде тақтадағы фигуралар тығыз орналасқандықтан, мұнара белсенді салт атқа немесе жақсы епископқа қарағанда тиімді болмайды. Сондықтан мұндай айырбас құрбандықтары көбінесе 20-дан 30-ға дейін жасалады және кейінгі жүрістерде сирек кездеседі. Егер олар ойын соңында жасалса, әдетте өткен пешка жасау және оны жылдыру мақсатында болады. Бұл жағдайда фигуралардың салыстырмалы маңызы стандартталған шахмат фигураларының құндылық жүйесінен өзгеше болуы мүмкін және ойын барысында фигуралардың құндылығының өзгеруінен пайдалануға болады. Құрбандық өз кішігірім фигураларының ықпалын арттыру үшін, қарсыластың фигураларының қарсы тұруын жою үшін де қолданылуы мүмкін (мысалы, төмендегі Петросян – Спасский партиясында тіпті қос айырбас құрбандығы сәтті аяқталды). Бұл идеяның кең таралған мысалы – қарсыластың епископын жою, соның арқасында өз епископының сол түсті өрістерде қарсыласы болмағандықтан күші артады деп күтілуі. Мұндай құрбандықтар, маттық шабуылдарға немесе бастамашылықты алу үшін пешканы құрбан етуге қарағанда, көбінесе динамикалық ойынға және пешка құрылымы немесе фигуралардың орналасуы сияқты позициялық факторларға байланысты болады. Кейде айырбас ұзақ мерзімді позициялық мақсаттарға жету үшін құрбан етуге болады, бұл бұрынғы әлем чемпионы Тигран Петросян жиі көрсеткен.

Соколов пен Крамник

2004 жылы Иван Соколов пен әлем чемпионы Владимир Крамник арасындағы бұл ойында Ақ түс бір пішікпен алмасудан бас тартып, екі күшті байланысқан өтпелі қадам жасауға мүмкіндік алды. Ойын былай жалғасты:
33. Rxc7 Qxc7
34. Rxf6 Rxf6
35. Qxf6 Rf8
және Ақ түс 41-ші қадамда жеңіске жетті.

Решевский Перосианға қарсы

Тигран Петросян, 1963-1969 жылдар аралығында әлем чемпионы, осы мүмкіндікті ерекше шығармашылықпен пайдаланғанымен әйгілі болды. Бірде ол сүйікті фигурасы туралы сұраққа «Мұнара, себебі мен оны кішігірім фигураларға құрбан ете аламын!» деп жауап берді, тіпті әзілдеген де еді. 1953 жылы Цюрихте өткен үміткерлер турнирінде Решевский мен Петросян арасындағы ойында ол 25-ші жүрісте алмасуды құрбан етті, ал оның қарсыласы 30-шы жүрісте оған жауап ретінде алмасуды құрбан етті. Бұл ойын, әлдебір алмасу құрбандығының ең танымал және жиі оқытылатын мысалы болар. Бұл позицияда мұнаралардың пайдалана алатын ашық сызықтар жоқ. Қара 25...Re6 жүрісімен алмасуды құрбан етті. Мұнара e7-де болмағандықтан, қара жылқы d5-тегі күшті бекетке жете алады. Одан жылқы c3-дегі пішке шабуыл жасайды, ал ақ епископ b2-ден d2-ге жылжса ғана пайдалы болады. Сонымен қатар, ақ түсті алаңдарда қараның қорғанысын бұзу іс жүзінде мүмкін емес. Келесі жүрістер: 26. a4 Ne7! 27. Bxe6 fxe6 28. Qf1! Nd5 29. Rf3 Bd3 30. Rxd3 cxd3. Ойын 41-ші жүрісте тең аяқталды.

Каспаров пен Широв

1994 жылы әлем чемпионы Гарри Каспаров пен Алексей Широв арасындағы ойында Ақ 17-қадаммен таза алмасуды (мүлік үшін епископ) құрбан етті: 17. Rxb7!!. Бұл құрбандыққа өтемақы ретінде ақтардың епископы басым болған ақ түсті алаңдарда қаралар әлсіз қалды. Алмасу құрбандығы қараны сондай-ақ ... және оның қалған епископынан айырды. Ойын барысында көптеген мықты ойыншылар ақтардың өтемақысы жеткілікті ме деп күмәнданды. Қара 28-қадамда алмасуды қайтарды, бұл теңдікке алып келді, бірақ ақтарда күшті бастамашылық болды. Қара 28-қадамды дұрыс ойнамады, содан кейін ақтар теңдікке мәжбүрлей алатын еді, бірақ нақты артықшылыққа ие болмас еді. Ақтар ойынды 38-қадамда жеңіп алды.

Кішігірім айырбастау

Кішігірім алмасу – қарсыластың бишопын ойыншының рыцаріне (немесе, жақында, күштісін әлсізіне) айырбастау. Бобби Фишер бұл терминді қолданған, бірақ ол сирек қолданылады. Көптеген шахмат позицияларында бишоп рыцарьдан сәл құндырақ, өйткені оның қозғалыс ауқымы кеңірек. Шахмат ойыны дамыған сайын, пиондар алмасуға бейім, бұл рыцарьға қолдау көрсету нүктелерін жойып, бишопқа жол ашады. Бұл, әдетте, уақыт өте келе бишоптың басымдығын арттырады. Жалпы алғанда, бишоптардың құндылығы жоғарырақ, ал рыцарьдардың құндылығы жабық позицияларда жоғарырақ. Гипермодернизм мектебі бишопқа қарағанда рыцарьды артық көреді. Қазіргі теория бойынша, бұл позицияға байланысты, бірақ бишоптың жақсырақ болатын позициялар рыцарьдың жақсырақ болатын позициялардан көп. Рыцарь бишоптан құндырақ болатын жағдайлар жиі кездеседі, сондықтан бұл алмасу әр мүмкіндікті пайдаланып жасалмайды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы классиктердің көптегені екі бишоптың, мұнара мен рыцарьға тең екенін айтқан. Бүгінгі таңда екі бишоптың құндылығын төмен бағаламау керек, бірақ мұнара мен рыцарь әлі де басым. Екі белсенді бишоп көбінесе пионға немесе тіпті орта ойындағы позицияға алмасу үшін жеткілікті өтемақы болып табылады. Көптеген совет теоретиктері мұнараның бишоптармен жақсы ынтымақтастығын ескере отырып, белсенді позицияларда мұнара мен екі бишоптың екі мұнара мен рыцарьдан артық екенін сендірді. Қазіргі консенсус бойынша, екі бишопқа ие жақ мұнара мен рыцарьға қарсы тұрғанда кемінде бір пионға ие болуы керек, тіпті сонда да екі бишопқа ие жақ нашаррақ болады. Вильгельм Штейниц екі бишоп пен екі пионның мұнара мен рыцарьға қарсы артық екенін есептеді. Әдетте, мұнара мен бишоп ойын соңында мұнара мен рыцарьдан жақсы жұмыс істейді. Жозе Рауль Капабланканың айтуынша, патшайым мен рыцарь ойын соңында патшайым мен бишоптан жақсы жұмыс істейді. Жақында Джон Уотсон осы ойын соңындағы зерттеуінен патшайым мен рыцарьға қарсы патшайым мен бишоптың аяқталуының ерекше көп бөлігі тең болатынын және ең шешуші ойындардың жеңімпаз жақтың бір немесе бірнеше айқын артықшылықтарымен сипатталатынын айтты (мысалы, рыцарьға қарсы бишоп болуы немесе екі жағында да пиондары бар позицияда бишоп болуы, әсіресе рыцарьдың табиғи бекінісі болмаса). Уотсонның айтуынша, осы ойын соңындағы позициялар "өте өзгермелі, және көбінесе жеңіске жететін жақ – бастапқыда материалды жеңіп алуға немесе қарсыластың патшасына шабуыл жасауға қабілетті жақ". Глен Флир осы бағалаумен келіседі. Ол Капабланканың мәлімдемесін растайтын ойын соңының мысалын таба алмады. Патшайым мен бишопқа қарсы патшайым мен рыцарь арасындағы ойын соңының статистикасы шамамен тең. Көптеген шешуші ойындар орта ойындағы маңызды артықшылықтардың нәтижесінде жеңілді және тек шектеулі сандағы позициялар бірінің екіншісіне қарағанда табиғи басымдығын көрсетеді.