Кіріспе
1796–1918 жылдар аралығында Ресейдің бір бөлігі
Ливония губернаторлығы, сондай-ақ Ливония губернаторлығы деп те аталады, Ресей империясының Балтық губернаторлықтарының бірі (губерния) және 1876 жылға дейін Балтық генерал-губернаторлығының құрамында болды. Ливония губернаторлығы солтүстікте Эстония губернаторлығымен, шығыста Санкт-Петербург және Псков губернаторлықтарымен, оңтүстікте Курляндия губернаторлығымен, ал батысында Рига шығанағымен шектесетін. 1897 жылы губернаторлықтың халқы 1 299 365 адамды құрады, ал ауданы – [ауданы көрсетілмеген]. Губернаторлықтың әкімшілік орталығы Балтық теңізіндегі Рига порты болды. Бұл аймақ қазіргі Латвияның Видземе аймағының көп бөлігімен және оңтүстік Эстониямен сәйкес келеді.
Тарих
1710 жылы Эстония және Ливония капитуляцияға бергеннен кейін, Ұлы Петр 1713 жылғы 28 шілдеде Рига губернаторлығын (Рижская губерния) құрды, оған Смоленск губерниясының Смоленск уезі, Дорогобуж уезі, Рославль уезі және Вязьма уезі де кірді. Смоленск провинциясы сол кездегі Смоленск губернаторлығының аумағынан құрылды. 1726 жылы реформаланғанда ол Смоленск губернаторлығына қосылды. Швеция 1721 жылы Нистад шарттысымен Швеция Ливониясын Ресейге ресми түрде өткізді. 1722 жылы Дорпат уезі Рига губернаторлығына қосылды. 1726 жылы Смоленск губернаторлығы бөлініп, қазіргі кезде бес провинциясы болды: Рига, Венден, Дорпат, Пернау және Осель. 1783 жылы Шлок уезі қосылды. 1783 жылғы 3 шілдеде Екатерина Ұлы Рига губернаторлығын Рига вице-корольдігіне қайта ұйымдастырды. Тек 1796 жылы Польшаның үшінші бөлінісінен кейін бұл аумақ Ливония губернаторлығы деп атала бастады. 19 ғасырдың соңына дейін губернаторлық Ресей заңдарымен басқарылмады, бірақ феодалдық Ландтаг (Видземес ландтаг) арқылы жергілікті неміс Балтық ақсүйектерімен дербес басқарылды. Неміс ақсүйектері өздерінің жеңілдіктерін сақтап, неміс тілін қолдануға талап етті. 1816 жылы Ливонияның крепостной шаруалары Александр I патшаның жарлығымен босатылды, бұл Ресейдің қалған бөлігі үшін жоспарлардың бастамасы болды. 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Ливония губернаторлығының солтүстік бөлігі Эстония губернаторлығымен біріктіріліп, Эстонияның жаңа автономиялық губернаторлығы құрылды. Тәуелсіз Эстония Республикасы (бұрынғы Эстонияның барлық автономиялық губернаторлығын қамтиды) 1918 жылғы 24 ақпанда астанасы Таллинде жарияланды, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскерлері басып алғанға бір күн бұрын. 1918 жылғы 3 наурыздағы Брест-Литовск шарттысы бойынша большевиктік Ресей Ливония губернаторлығынан бас тарды.
География
Облыс құрамында көбінесе тікбұрышты пішіндес, ұзындығы 246 верст (262 км) және ені 198 верст (211 км) болды. Оның шекаралары солтүстікте Эстония губерниясы, шығыста Пейпус көлі және оны Псков көлімен қосатын бұғаз, оңтүстікте Псков және Витебск губерниялары, батыста Курляндия губерниясы және батыста Рига шығанағы болды. Батыс шекарасының (теңіз жағалауының) ұзындығы 280 верст (299 км) құрады. Ливония провинциясының ауданы (Стрельбицкий бойынша) 41 325,4 шаршы верст (47 030,87 км2) шамасында болды.
Геологиялық құрылымы
Геологиялық тұрғыдан Ливон провинциясы мен арал Силур, Девон және қазіргі (дильлювий) кезеңдеріне жатады. Біріншісі губернацияның ең солтүстік бөлігінде және аралдарда таралған, доломиттерден, марлдардан, әктастардан және құмтастардан тұрады. Ливон губерниясының солтүстік бөлігінің ортасы Силур жүйесінің ортаңғы қабатына жатады. Ливонияның қалған бөлігінде әктастар, доломиттер, гипс қосылған балшықтар, марлдар, құмтастар мен құмдардың Девон жүйесі дильлювий шөгінділерінің астында таралған, ал соңғы тау жыныстары осы жүйенің төменгі қабатын құрайды және губернацияның орта бөлігінің көп бөлігін алып жатыр. Бұл құмтасты қабат үңгірлерімен ерекшеленеді. Девон жүйесінің ортаңғы қабаты, доломиттерден, әктастардан және гипс пен марльмен бірге балшықтан тұрады, Ливон провинциясының оңтүстік бөлігінде таралған. Зедде өзенінен Абзе және Огре арқылы Батыс Двинаға дейінгі аралықта құмтастар мен құмдар, жартылай балшық пен марл Девон жүйесінің жоғарғы қабатын құрайды, онда балықтардың қазба қалдықтары басым. Провинцияның жағалау құрылымдары мен оның бетін жабатын шашыраңқы тау жыныстары ең соңғы, яғни дильлювий жүйесіне жатады: біріншісінің астында кальцийлі туфтар, торфты марлдар және батпақты темір кендері жатыр; екіншісінде кристалл тау жыныстары (гнейс, граниттер мен сиениттер, диориттер және порфирлер) басым; Силур кезеңінің қазбалары сирек кездеседі.
Таулар
Ливон провинциясында Эстонияның жоталары 121 метрге дейін биіктікке жететін кең плато құрайды, оның ортасы Вирц-Эрв жазығында жоғалады, бірақ шеттері екі тармаққа бөлінеді: Ливон провинциясының батыс суайырығын құрайтын және Вирц-Эрв көлі мен Чуд көлі арасындағы суайырығы болып табылатын шығыс тармағы. Біріншісі 133 метрге жетеді, шығысқа қарай Аа өзеніне дейін, оңтүстікке қарай Лемсалға дейін созылады. Бұл жерде Лемсал платосы деп аталады; оның үстінде «Көк тау» (нем. Blauberg) орналасқан, ол бұрын қасиетті саналған және қазір де латыштар арасында ерекше құрметке ие. Екінші тармағын Эмбах өзені кесіп өтеді, оның оңтүстігінде Оденпе платосы жатыр. Арралға жақын жерде 30 метрлік плато террасасы батпақтардың арасынан Мунна Меги тауын (биіктігі 244 метрге дейін) дөңгелек конус пішіндес түрімен көтеріледі. Ливон провинциясының ең биік платосы Гангоф, Верро тауынан оңтүстікке қарай созылып, Мариенбург көліне дейін төмендейді, оның оңтүстік-батыс шоқтары Аа платосы немесе Пэбалгамен байланысады, Аа, Евст және Батыс Двина өзендері арасында. Гангоф платосының солтүстік бөлігінде Шығыс Еуропа жазығының ең биік нүктелерінің бірі – орманды Мунна Меги тауы (биіктігі 323 метр) орналасқан; оған жақын жерде Велла Меги (228 метр). Оңтүстік-шығысқа қарай Гангоф платосы Ібіліс тауы арқылы Псков және Витебск провинцияларына дейін жалғасады. Пиебалга биіктіктерінде жүздеген көлдер бар, олар өте көркем аймақты құрайды. Мұндағы ең биік нүкте – 312 метрлік Гайсинг Калнс тауы. Гауя өзеніне жақын Сігулда, Турайда, Кримулда және Сельбург маңындағы Батыс Двинаның жағалаулары әсіресе әдемі. Бұл аймақ көптеген қамалдардың қираған қалдықтарымен толы. Пиебалга биіктіктерінде Гауя өзенінің бастауы және оның көптеген салалары, сондай-ақ Батыс Двина орналасқан. Орманды, шабындықтармен жабылған, жартылай торфты батпақтар мен суға толы жазықтар Ливон провинциясында орналасқан: Пейпус көлінің жағалауында, Вирц-Эрва және Пернов көлдерінің айналасында, Рига шығанағының жағалауында, Пернава және Салис өзендерінің алабында, сондай-ақ Аа және Батыс Двина өзендерінің төменгі ағысында. Бұл жазық солтүстікке қарай Эстонияға, оңтүстікке қарай Курляндия провинциясына өтеді. Рига шығанағының жағалауында құмды тосқаулар созылып жатыр, олардың ең үлкені Гутмансбах маңында 129 метрге жетеді. Провинцияның шығысындағы жазық жерлерде батпақтар көп. Вирц-Эрв жазығы, Вирц-Эрв көлі сияқты кеңейіп, солтүстікке қарай, Ливон провинциясының оңтүстігіне қарай тарай бастайды, жағалаудағы жазықтан жоғары көтеріліп, терраса тәрізді биіктіктерді өзінен бөліп тұратын кең плато. Провинцияның шығысы мен оңтүстік-шығысындағы толқынды төбелердің тереңдігінде негізгі өзендер мен ағындардың бастаулары орналасқан. Эстония провинциясымен және бір-бірімен байланысты болған Эстония провинциясының негізгі аралдары, Эзель және Мун, Эстония провинциясының жер бедеріне өте ұқсас: екеуінің де артынан жазық жота (нем. Landrücken) өтеді, екеуінің де солтүстік жағалауы тік жармен теңізге құлайды, Глинт (Glint) деп аталады. Мун аралы Эзель аралы сияқты көптеген кіші аралдармен қоршалған; соңғысының жанында ірілері де бар (Абро, Филзанд т.б.); Рига шығанағында Рюхну аралы орналасқан.
Су
Ливония провинциясы суға өте бай: батысында оны Рига шығанағы жуады, барлық жерде 325 өзен мол суарады; ал оның көлдері 1000-ға дейін жетеді. Олардың жартысынан астамы Венден округінде орналасқан. Шығыстағы кең жайылған Пейпус көлі Ливония провинциясын 110 верстке (117 км) дейін жуады; провинцияның орталығында Вирц-Ерваның үлкен ішкі алабы жатыр; одан кейін Бертнек, Любан, Мариенбург және тағы да басқалары ірі көлдер орналасқан. Осы көлдердің бәрі әзірге губернация үшін коммерциялық және өндірістік маңызы аз (балық аулаудан басқа), бірақ оларды су көлігінің толыққанды жүйесіне біріктіру жобалары бірнеше рет ұсынылған. Ливония губернациясының жағалау бойында Рига шығанағы ірі кемелерге қолжетімді екі портты құрайды, бірақ оларға кіруге кедергі келтіретін саңылаулар мен кеме жолының қисықтығы бар. Бұл порттар – Батыс Двина өзенінің сағасындағы Рига порты және сол аттас өзеннің сағасындағы Пернава порты. Ливония аралдарының жағалауындағы Балтық теңізі шағын порттарға толы, бірақ судың тереңдігі аздығы және көптеген рифтер мен саздардың болуы оларды қолайсыз етеді, Аренсбургтен басқа, ол ыңғайлырақ және жақсы тіреуге ие. Балтық теңізінде орналасқан және Ливония провинциясына жататын негізгі аралдар (Эзель, Мун) Эстония провинциясының жағалауынан үлкен боғаз – Моон Сундысымен, ал бір-бірінен Кіші Сундысымен бөлінеді. Ливония провинциясының өзендері Рига шығанағы мен Фин шығанағының бассейндеріне жатады. Біріншілеріне кеме жүзе алатын Пернава және оның салалары – Наваст, Холлист және Рейо; Салис өзені, Буртнек көлінің шығысы, оған Руйен және Зедде өзендері құяды; Рига шығанағына тікелей құятын және Нейбах каналы арқылы Салиспен байланысқан Свент-Уппе өзені жатады. Сонымен қатар, көптеген көлдер мен 20-30 км ұзындығындағы жағалау өзендері тікелей Рига шығанағына құяды. Ливон Аа өзені тек орман аймақтарын суға батырып, көктемде ғана провинцияның оңтүстік жартысын суарады. Батыс Двина өзені Ливония провинциясымен оң жағалауы бойында ғана 138 мильге (147 км) дейін шектеседі, Евстаның құйылысынан бастап Рига портының аузына дейін, оның екі жағалауы да провинция шегінде орналасқан. Одан Ұлы Эмбах өзені бастау алады, ол Виртц-Ерваны Пейпуспен байланыстырады; бұл бассейндегі кеме жүзе алатын жалғыз өзен.
Топырақ
Гүліш топырақ әдетте құм, саз, мергель және бордан тұрады және оны сирек құнарлы деп атауға болады, тек қара топырақ кейбір жерлерде ғана кездеседі; жазықтарда топырақ шабындықтар мен батпақты жерлерге, ал кейбір жерлерде торфты батпақтарға айналады. Көшпелі тастардың диаметрі 20 футқа (6,1 метр) жетеді; тастардың көпшілігі дөңгелек келген.
Орман
Пернов округі негізінен орманмен жабылған, сондай-ақ Фелин округінің іргелес бөлігіне де таралады. Орман Эстония губернаторлығымен шекарадан бастап, Пернов өзені алабы бойымен оңтүстікке қарай 400 (427 км) ұзындықта және Волмари округінде 70-90 миль енінде Рига шығанағының жағалауына дейін созылады. Олар Рига округінің де бір бөлігін және Венден округінің оңтүстік бөлігін Евста өзені алабы бойында 250 верст (267 км) ұзындығымен және 60 верстке (64 км) дейін енімен қамтиды. Озель аралында орманның ең аз бөлігі кездеседі. Ливония провинциясының басты орман түрлері – шырша мен қарағай (кеме орман сияқты үлкенге жетеді), қайың, алдыр, күл, емен және самырсын. Сақталған алып емендер бұл аймақта бұрын осы типтегі орман басым болғандығын көрсетеді; қазіргі кезде емен тоғайлары тек кейбір жерлерде ғана сақталған (ең жақсысы – Гохразен иелігінде). Қазіргі уақытта Ливония провинциясында орманды басқару және қорғау жұмыстары жүргізілуде, бірақ бұл өткен ғасырдың соңында басталды. Ұзақ жылдар бойы сақталған ормандық жеңілдіктер де белсенді түрде жойылуда. Орманды жасанды өсіру да дамып келеді. Мемлекеттік орман шаруашылығында орманды тиімді пайдалану ерекше көзге түседі, ол шамамен 210 мың десятина (2294 км²) аумақты алып жатыр.
Саздықтар
Ливон провинциясының жалпы аумағының үштен бірін аласа жатқан жерлер батпақтармен жабылған; олардың ішінде аласа жатқан шалғынды батпақтар (немісше: Wiesenmoor, эст. Soo, лит. Purr) тек жазда ғана жүріп өтуге қолайлы және Пейпус көлі мен Рига шығанағы, сондай-ақ Пернава, Эмбаху, Двина және басқа да өзендер бойымен созылып жатыр; сазды шалғынды жерлер (Sumpfwiesen) көбінесе провинцияның солтүстік бөлігінде өзендердің бағытымен орналасқан; мохты батпақтар (Hochmoor) (немісше, эст. Hochmoor, эст. Rabba, лит. Tirrul), іс жүзінде торфты батпақтар, негізінен Рига және Пернова округтерінде, сондай-ақ Пебалга жоталарының оңтүстік-батыс еңістерінде кездеседі; олар Пернова (Нетци Рабба, Лайсма Су және Маджамо Су) және Феллин (Пиндрина Су және Пендара Су) округтерінде көптеп таралған, ал Вендена және Аренсбург округтерінде сирек кездеседі. Осел аралында Ливон провинциясының қалған бөлігіне қарағанда батпақтар аз. Батпақтарды жыл сайын кептіру олардың аумағын қысқартады. Жалпы, көбінесе ашық және мохты батпақтар 360 мың десятина (3933 км²) немесе әкімшілік ауданының жалпы ауданының 1/10 бөлігін құрайды.
Заң
Соттар Livländisches Hofgericht (Livonian Court of Appeal, жоғарғы сот), Landgericht (Апелляциялық соттар), Ordnungsgericht (Бірінші сатыдағы соттар) дворяндар үшін, округтік сот (Kreisgericht) шаруалар үшін, volost соты (Gemeindegericht) және сот жүйесінің ең төменгі деңгейі ретінде шаруалар үшін приходтық сот (Kirchspielgericht) құралған.
Демография
Халықтың көп бөлігі бұрынғы жер иелерінің шаруаларынан құралды, олар негізінен егіншілік және мал шаруашылығымен айналысты. 1804 жылға дейін олар толығымен жер иесінің қалауына бағынышты болды, сол жылдан бастап оларға жеке құқықтар берілді, ал 1819 жылы жеке бастылықтан босатылды; шаруа жерін пайдалану құқығы оларға 1849 жылы берілді. Осы кезден бастап, еңбек ақысы төленбейтін жұмыс (корве) жалдама ақымен алмастырыла бастады және шаруаларға жерді меншікке алуға көмектесетін жергілікті шаруа банкі құрылды.
Ресей империясының халық санағы (1897)
1897 жылғы Ресей империясының санағына сәйкес Ливония губернаторлығының халқы 1 299 365 адамды құрады, оның ішінде 629 992 ер адам және 669 373 әйел адам болды. Халықтың ең көп бөлігі латыш тілін ана тілі деп көрсетті, сонымен қатар эстон, неміс және орыс тілдерінде сөйлейтін елеулі азшылықтар да болды. Ливония губернаторлығының 1897 жылғы тілдік құрамыДінЕркекӘйелБарлығы% лютеран 489 237 541 779 1 031 016 79.35 Православие 98 676 89 064 187 740 14.45 Рим-католик 17 390 13 149 30 539 2.35 Иудаизм 15 186 14 497 29 683 2.28 Ескі наным 7 553 9 224 16 777 1.29 Реформат 698 859 1 557 0.12 Баптист 481 605 1 086 0.08 Мұсылман 506 30 536 0.04 Англикан 126 85 211 0.02 Караит 32 56 58 0.00 Армян апостол 39 8 47 0.00 Меннонит 6 9 15 0.00 Армян католиктері 3 3 6 0.00 Басқа христиан діні 36 35 71 0.01 Басқа христиан емес діні 23 0 23 0.00 Барлығы 629 992 669 373 1 299 365 100.00
Климат
Ливон провинциясының климаты, мұздауы жиі болатын Балтық теңізінің солтүстік жағалауына жақын орналасқандықтан, күткеннен де континенттік сипатқа ие болды. Климатқа кең батпақтар мен орман да зор әсер етті. Көктемгі температура ең үлкен және ең күрт ауытқуларға ұшырады; Ливон провинциясының климаты жалпы тұрақсыз болды, ал басты себебі – сирек дауылға айналатын, бірақ дерлік үнемі соғатын жел болатын. Басымдық оңтүстік-батыс желдерге тиесілі болды. Жаңбыр мөлшері, таралуы және түрі жағынан қолайлы болды; кенеттен болатын жаңбырлар сирек кездесетін; қар жамылғысы көбінесе терең болды, жағалау жолағында және батпақты аймақтарда, жазықтарда жиі қалың тұман пайда болатын. +Орташа температура (°C) Қала/ай Қаңтар Сәуір Шілде Қазан Жылдық орташа Рига −5.1 4.7 17.9 6.6 6.0 Юрьев −6.7 3.2 17.1 4.7 4.4 Рига және Юрьев Ливон провинциясының оңтүстігі мен солтүстігінің төменгі бөліктерінің климатын көрсетеді. Провинцияның солтүстік-шығыс бөлігіндегі климат жоталарда суық, ал аралдарда (мысалы, Sõrve Lighthouse, 58°N, қаңтарда −2.1 °C) әлдеқайда жылы болды. Жылдық жауын-шашын 500 мм-ден асты, провинцияның оңтүстігі мен батысында солтүстік және шығысқа қарағанда әлдеқайда көп; шілде ең жаңбырлы ай болды, бірақ келесі үш ай да жаңбырлы болды және сол айларда жиі ұзақ жаңбырлы күндер тіркелді. Жалпы алғанда, Ливон провинциясы жауын-шашынның артық болуынан зардап шекті.
Riga and Yuriyev characterized the climate of the lower parts of the south and north of the Livonian province. The climate in the northeastern part of the province was colder on the uplands and much warmer on the islands (e. g. Sõrve Lighthouse, at 58°N, January −2.1 °C). Precipitation was more than 500 mm a year, much more in the south and west of the province than in the north and east; July was the rainiest month, but the next three months were also quite rainy, and there were often long rainy days in those months. On the whole, the Livonian province suffered from an excess of rain.
Экономика
Провинция экономикасы кеме жасау, теңіз тасымалы және балық аулау есебінен қалыптасқан. Халықтың бір бөлігі Рухну Руно және Шварбе түбегінде итшабақ аулаумен шұғылданады. Провинцияда түлкі аулау, құс шаруашылығы, сауда және өнеркәсіп сияқты кішігірім салалар да бар.
Табиғи байлық
Минералдық байлықтар, негізінен саз, гипс, торф және Рига күкірт бұлақтарының жанында кездесетін батпақты темір кендері. Ливония провинциясының флорасы, әсіресе жаз айларында Феллин және Венден маңында өте бай. Ливония провинциясының аралдары ішінде Осел аралы өсімдік әлемінің көптігімен ерекше көзге түседі.
Жабайы жануарлар
Саздықтар кептірілгеннен, жер өңдеу кеңейіп, орман азайғаннан кейін, Ливония провинциясындағы жабайы жануарлардың саны күрт азайды және кейбір түрлер, мысалы, жабайы шошқа толығымен жойылып кетті. Көбінесе кездесетін жануарлар: аю, қасқыр, бұғы, түлкі, мысық және қоян. Жергілікті құстардың ішінде: бүркіт, сұңқар, қызылқарға, қарға, шошқа, сырғақ, торғай, көгершін, қарақас, қызылқанат және басқалары бар. Эзель аралында лелектер кездеседі.
Пресс
24 газет және мерзімдік басылымдар жарық көреді (12-сі Ригада, 10-ы Юрьевте, 2-сі Перновта), оның ішінде эстон және латыш тілдерінде бірнеше газет-журналдар шығарылады.
Денсаулық сақтау
1890 жылы провинцияда 262 дәрігер болды, оның ішінде 218 жеке практика жасайтын дәрігер және 3 әйел; 104 дәріхана (оның ішінде ауылдық 43); барлық округтік қалаларда 20-дан 60 төсекке дейінгі ауруханалар бар. Ригада түрме ауруханасынан басқа 882 төсек-орынға арналған 2 аурухана бар. Юрьев университетінің медицина факультетінде және Рига маңындағы Ротенберг дачасында 362 төсектік психиатриялық аурухана бар. Ригада (1200 адамға арналған 8) және барлық округтік қалаларда (барлығы 7) қайырымдылық үйлері құрылды.
Порттар
Губернаторлық аймақта кеме жүретін шығанақтар мен портер болды: Даугава өзенінің құятын жерінде Рига порты, Пярну өзенінің құятын жерінде Пярну порты, ал Саарема аралында Курессаре, Сёрве, Мустла және Маас портері.
Темір жолдар
Губернацияның солтүстік бөлігінде, қазіргі оңтүстік Эстония аумағында, кең еңісті темір жолды Эстония князьдығындағы Таллинн-Нарва темір жолымен байланыстыратын Тапа-Тарту темір жолы, сондай-ақ Тарту-Валга темір жолы және Валга-Петсери темір жолының бір бөлігі болып табылатын Рига-Псков темір жолы болды. Оңтүстік Эстониядағы тар еңісті темір жол желілері: Валга-Рухья-Пярну, Мыйзаküла-Вильянди тар еңісті тармағы және Эстония провинциясымен байланысатын Таллинн-Вильянди желісі.
Пошталық инфрақұрылым
Ливониядағы пошта байланысы 17 ғасырдың ортасынан бастап Ливония рыцарлары, ал 19 ғасырдан бастап губернаторлық үкімет тарапынан ұйымдастырылды. Губернаторлық аймағында төрт пошта бағыты өтіп, олардың бойымен пошта станцияларының желісі құрылды.