Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Археологиялық артефакттарды олардың физикалық ерекшеліктері бойынша жіктеу
Classification of archaeological artifacts according to their physical characteristics
Археологияда типология – заттардың физикалық ерекшеліктеріне сәйкес жіктеудің нәтижесі. Жіктеудің нәтижелері, яғни топтар, сондай-ақ типтер деп аталады. Көптеген археологиялық типологиялар көшпелі артефакттарды типтерге жіктейді, бірақ ғимараттар, ескерткіштер, бекіністер немесе жолдар сияқты ірі құрылымдардың типологиясын жасау да мүмкін. Типология археологиялық деректердің көп көлемін басқаруға көмектеседі. Доран мен Ходсонның сөзімен айтқанда, "бұл сырттай қарағанда қарапайым тапсырма археологиялық зерттеулердің ең көп уақытты алатын және даулы аспектілерінің бірі болып шықты".
In archaeology, a typology is the result of the classification of things according to their physical characteristics. The products of the classification, i. e. the classes, are also called types. Most archaeological typologies organize portable artifacts into types, but typologies of larger structures, including buildings, field monuments, fortifications or roads, are equally possible. A typology helps to manage a large mass of archaeological data. According to Doran and Hodson, "this superficially straightforward task has proved one of the most time consuming and contentious aspects of archaeological research".
Философиялық негіздері
Типология Платонның метафизикасынан таныс әлемге қарайтын көзқарасқа негізделген, ол эссенциализм деп аталады. Эссенциализм – бұл әлемнің нақты, үзіліссіз және өзгермейтін "түрлерге" бөлінген деген идея. Бұл идея көптеген типологиялық құрылымдардың, әсіресе тас артефакттардың негізі болып табылады, ондағы негізгі формалар көбінесе жасаушының ұнататын "ой-үлгілері" немесе белгілердің жиынтығы ретінде қарастырылады. Артефакттың пішіні мен атрибуттарындағы өзгерістер үлгінің толыққанды жүзеге аспауының салдары ретінде қарастырылады және әдетте шикізаттың қасиеттеріне немесе жеке адамдардың техникалық шеберлігіне байланысты болады.
Typology is based on a view of the world familiar from Plato's metaphysics called essentialism. Essentialism is the idea that the world is divided into real, discontinuous and immutable "kinds". This idea is the basis for most typological constructions particularly of stone artefacts where essential forms are often thought of as "mental templates" or combinations of traits that are favoured by the maker. Variation in artifact form and attributes is seen as a consequence of the imperfect realization of the template and is usually attributed to differences in raw material properties or individuals' technical competences.
Тарих
Принциптер нақты айқындалмағанмен, негізгі типологиялық әдістерді қолдану ерте заманғы антикварлар еңбектерінде кейде кездеседі. 1530 жылдардың басында Джон Лиланд бірнеше әртүрлі жерлерде римдік кірпіштерді (бұрмаланған "британдық кірпіштер" деген атаумен) анықтап, оларды өлшемдері мен пішіні бойынша заманауи кірпіштерден ажыратты. Антикварлар 16 ғасырдың соңында аяқтары кесілген ортағасырлық монументальды мүсіндердің тура аяқтары бар мүсіндерге қарағанда көнерек екенін мойындауды бастады. 17 ғасырдың соңында Джон Обри ортағасырлық сәулет, қолжазба, қалқан пішіні және киім-кешектегі типологиялық ерекшеліктерге негізделген эволюциялық тізбектерді жасады, өзінің әдісін "салыстырмалы антиквариат" деп сипаттады. Ортағасырлық готикалық сәулеттің даму сызбасы 18 ғасырда, әсіресе Джеймс Бентамның 1771 жылғы "Эли соборының тарихы мен ескерткіштері" еңбегінде жетілдірілді және 1817 жылы Томас Рикман жариялаған стильдердің нақты тізбегімен аяқталды. Ричард Гоф өзінің "Ұлыбританиядағы зират ескерткіштері" (1786–99) еңбегінде ағылшын шіркеу ескерткіштерінің дамуын талдау үшін салыстырмалы және типологиялық әдістемені қолданды. 19 және 20 ғасырдың басында археологиялық типологиялар эмпирикалық байқау және интуицияның үйлесімі арқылы жасала берді. Эггерстің сөзіне сәйкес, көптеген археологтар Оскар Монтелиуске типологиялық әдісті алғаш рет қолданғаны үшін құрмет көрсетеді, бірақ Эггерстің пікірінше, оның Стокгольмдегі әріптесі Ханс Хильдебранд әдістеменің дамуына маңызды үлес қосты. Хильдебранд 1870 жылдары типологиялық әдісті қолдана отырып, фибулалардың дамуы туралы маңызды мақала жариялады, ал Монтелиус сол кезде халықаралық конгрестерге қатысып, осы әдіс туралы шағын мақалалар жариялады. Август Питт Риверс типологияның дамуына да маңызды үлес қосты. 1891 жылы Өнер қоғамындағы лекциясында Питт Риверс былай деді: "Егер, көптеген тарихи алдындағы заттардың жағдайындағыдай, мерзімін анықтау мүмкін болмаса, типтің тізбегіне жүгіну керек, мен оны "Типология" деп атаймын. Бұл қабылданған термин емес және мен оның өнер түрлерінің тізбегін зерттеуде бұрын қолданылғанын білмеймін. Бірақ менің ойымша, осы зерттеу саласына атау қажет, оны "Типология" термині береді". Тағы бір ерте мысал – Флиндерс Петридің 1899 жылы 900 ежелгі египеттік қабірде табылған заттарға (көбінесе қыш ыдыстар) арналған типологиясы. Бұл типология қабірлерді қолмен сериялаудың негізін құрады. Кейін Уильям Олбрайт Таяу Шығыстағы қазба жұмыстары үшін Левант керамикасының типологиясына негізделген мерзімдеудің жетекшісі болды.
Although the principles were not clearly articulated, the application of basic typological techniques can occasionally be found in the work of early modern antiquaries. As early as the 1530s, John Leland successfully identified Roman bricks (under the misleading designation "Briton brykes") at several different sites, distinguishing them from more modern bricks by size and shape. Antiquaries began to recognise in the late 16th century that medieval monumental effigies represented with their legs crossed were likely to be older than those with straight legs. In the late 17th century, John Aubrey worked out crude evolutionary sequences based on typological distinctions for medieval architecture, handwriting, shield shapes and costume, describing his technique as "comparative antiquitie". The outline of the development of medieval Gothic architecture was further refined in the 18th century, notably by James Bentham in his 1771 History and Antiquities of Ely Cathedral, and culminated in the clear sequence of styles published by Thomas Rickman in 1817. Richard Gough, in his Sepulchral Monuments in Great Britain (1786–99), used comparative and typological methodology to analyse the development of English church monuments. In the 19th and early 20th centuries archaeological typologies continued to be constructed using a combination of empirical observation and intuition. According to Eggers, most archaeologists give Oscar Montelius the credit for the first serious application of the typological method, but in Eggers' view, his contemporary colleague from Stockholm, Hans Hildebrand made important contributions to the development of the methodology as well. Hildebrand published a fundamental paper on the development of fibulae in the 1870s using the typological method, whereas Montelius at the same time went to international congresses and published smaller papers on this method. Augustus Pitt Rivers also made significant contributions to the development of typology. In his lecture to the Society of Arts in 1891 Pitt Rivers says, "When, as in the case of most prehistoric objects , the date cannot be given, then recourse must be had to the sequence of type, and that is what I term 'Typology.' It is not an accepted term, and I am not aware that it has been applied before to the study of sequence of the types of the arts. But it appears to me that a name is wanted for this branch of investigation, which the term 'Typology' supplies." Another early example is the typology published in 1899 by Flinders Petrie for the objects (mainly pottery) found in 900 prehistoric Egyptian graves. This typology formed the basis for his manual seriation of the graves. Later on William Albright became the leader of dating based on the typology of Levantine pottery for excavations in the Middle East.
Санаттық әдістемелер
Статистикалық әдістер мен сандық таксономияның 1960 жылдары дамуымен қатар, типтерді құру үшін математикалық әдістер (кластерлік талдау, бас компоненттер талдауы, сәйкестік талдауы және факторлық талдау сияқты) пайдаланыла бастады. Бұл әдістер нақты белгілердің арасындағы үйлесім дәрежесін сапалы түрде баяндауға мүмкіндік береді. Осы әдістер арқылы есептелген корреляциялық коэффициенттер археологтарға артефактілер арасындағы мағыналы және мағынасыз ұқсастықтарды ажыратуға көмектеседі. 1990 жылдары археологтар кладистикадан алынған филогенетикалық әдістерді қолдана бастады.
With the development of statistical techniques and numerical taxonomy in the 1960s, mathematical methods (including cluster analysis, principal components analysis, correspondence analysis and factor analysis) have been used to build typologies. These techniques provide a qualitative way to articulate the degrees of consistency among particular attributes. Correlation coefficients created by these methods help archaeologists discern between meaningful and useless similarities between artefacts. During the 1990s archaeologists began to use phylogenetic methods borrowed from cladistics.
Морфологиялық/тасушылық типология
Типологияның бір түрі сипаттамалық немесе морфологиялық тәсілге негізделген. Ол заттың физикалық қасиеттері мен сыртқы белгілеріне сүйенеді. Морфологиялық және сипаттамалық типологияның мысалдары ретінде заттарды олардың салмағы, биіктігі, түсі, материалы немесе жеке адам шешкен кез келген белгісі бойынша жіктеуді атауға болады.
One class of typology consists of a descriptive or morphological approach. It is based on the physical characteristics and the external features of an artifact. Some examples of morphological and descriptive typologies would be categorizing artifacts distinctively on their weight, height, color, material, or whichever class the individual decides upon.
Ұшақ нүктесінің типтері
Морфологиялық/сипаттамалық типологияның мысалы археологтың бір жерді қазып, ондаған-ондаған американдық жергілікті халықтың жебе ұштарын тапқан кезде туындайды. Археолог бөлшектерді морфологиялық/сипаттамалық топтарға бөлу арқылы жіктелуін нақтылайды. Оқ ұштары салмағы, биіктігі, түсі, материалы, немесе археолог қалай қаласа, солай жіктелуі мүмкін. Интернетте қолжетімді алғашқы ұлттық типологиялық базалардың бірі табылған жебе ұшы заттарының аймақ, штат немесе бүкіл ел бойынша елу штат арасында қалай жіктелетінін көрсетеді. Осы мысалда жебе ұштары пішіні бойынша жіктеледі. Санаттар: тік жал, сапталған, ланцет тәрізді және басқа да жебе ұштарынан тұрады. Әрбір санат одан әрі тармақталған топтарға бөлінуі мүмкін.
An example of morphological/descriptive typology consists of when an archaeologist excavates a site and finds dozens upon dozens of Native American arrowheads. The archaeologist narrows down their classification by organizing the pieces into morphological/descriptive groups. So, the projectile points could be sorted by weight, height, color, material, or however the archaeologists prefers. One of the first national typology bases available on the web exhibits how the arrowhead artifacts found are classified among the fifty states by region, state, or nationwide. In this particular example, the arrowheads are classified by their shape. The categories consist of: notched, stemmed, lanceolate, and other projectile points. Each category may also be narrowed down into subsequent ones.
Хронологиялық типологиясы
Бұл тип археологиялық артефактілерді формасы бойынша тізбектей реттеуден тұрады. Онда аймақтың қазіргі өркениетін/оқиғаларын көрсететін артефакттың уақыттағы орнын анықтайтын, күндерді немесе шартты күндерді жинау қарастырылады.
This type consists of sequential ordering of archaeological artifacts merely based on form. It involves collecting dates or relative dates that establishes the position in time the artifact lies in to reflect the civilization/events of a current region.
Функционалдық типология
Осы сияқты типологияға жіктелген артефакттар олардың сыртқы түріне немесе жасалған кезеңіне емес, атқаратын қызметіне қарай сараланады. Кейде артефакттар олардың функционалдық мақсатына байланысты орыннан алынбайды, ал бөлшектерін қалпына келтіру басқа заттарға қарағанда қиынға түсуі мүмкін.
Artifacts organized into this kind of typology are sorted by the use they serve rather than the looks they have or the chronological sequence they possess. In some cases, the artifacts may not be removed because of the functional purpose they exhibit, and the restoration of the pieces can be more difficult than other types of objects.
Стильдік типтану
Классификацияның осы түрі артефакт туралы ақпаратты нысанның өзі арқылы көрсетеді. Стильдік типологияны нақты стильдерді жіктеумен шатастырмау керек, себебі ол артефакттарды тек сыртқы түріне қарай ұйымдастыруды білдіреді. Осы типология артефакт арқылы жеткізілген ақпаратты ескереді. Мысалы, керамика стильдік типологияға жатады, өйткені артефакттар көркемдік даму туралы мәлімет береді.
This type of classification displays information about the artifact via the object's display. Stylistic typology is not to be confused with classification of certain styles, for that would just entail organizing artifacts based on how they look. This type of typology accounts for information told through the artifact. Pottery is an example of a stylistic typology because the artifacts provide information on artistic evolution.
Керамика
Керамика жасаған мәдениеттер үшін археологтар керамиканың "типтерін" анықтауға көп уақыт жұмсайды. Әр тип – керамиканың бір тобын (толық ыдыстар немесе қыш сынықтары) басқа топтардан ажырататын қасиеттердің жиынтығы, сондықтан әр тип бір уақытта және бір жерде жасалған. Идеалды жағдайда, типтерді анықтау үшін қолданылатын қасиеттерді қанағаттандыратын көзбен көруге болады және қыш сынықтарының кішкентай бөліктерінде табылады, соның арқасында сынықтарды типтерге бөлу жылдам және оңай болады. Қыш сынықтарын типтеріне қарай сұрыптау арқылы археологтар сынықтардың сериясын (жер бетінде жатқандарын қоса) қарастырып, керамиканың қашан және қайда жасалғанын жылдам анықтай алады. Осыған байланысты, олар тарихи алдындағы қоныстың қашан пайдаланылғанын, сауда жасалған заттардың бар-жоғын және т.б. бағалай алады. Керамика типтеріне берілген атаулар кездейсоқ болып табылады. АҚШ-та кең таралған практика – екі бөліктен тұратын атау, бірінші бөлігі кездейсоқ географиялық сілтеме, ал екінші бөлігі керамиканың ең айқын дизайндық ерекшеліктерінің қысқаша сипаттамасын береді. Мысалы, "Flagstaff Black on white" типі алғаш рет Флагстафф, Аризона аймағынан алынған коллекция негізінде анықталды, ал оның басты дизайндық ерекшелігі – ақ фонға қара бояудың қолданылуы. Археолог емес адамдар керамикалық типологияның шектеулерін білуі керек. Мұндай типологиялардың барлығы абстракция болып табылады және көркемдік дәстүрдегі барлық өзгерістерді толық сипаттай алмайды. Нақты мәселелер бойынша мамандар арасындағы келіспеушіліктер жиі кездеседі. Керамика дизайнындағы өзгерістер бірден болмайды, ал археологиялық типологиялар дизайнның эволюциясының үздіксіз процесін кездейсоқ (бірақ өте пайдалы) бірліктерге бөлуге бейім. Көптеген археологиялық жастар шамамен анықталады.
For cultures that produced pottery, archaeologists invariably spend a great deal of time defining ceramic "types." Each type is a series of attributes which distinguishes one group of pottery (whether whole vessels or potsherds) from all other groups of pottery, such that each type was produced in a single time and place. Ideally, the attributes used to identify types are ones that are identifiable with the naked eye, and are found on small fragments of pottery, so that the sorting of potsherds into types is quick and straightforward. By sorting potsherds in terms of types, archaeologists can examine a series of potsherds (including those lying on a site surface) and quickly suggest when and where the pottery was made. By extension, they can estimate when a prehistoric site was used, whether there are any traded pieces, and so on. The names assigned to the ceramic types are arbitrary. In United States, the common practice is a two part name, the first part being an arbitrary geographic reference and the second part providing a brief description of the pottery's most obvious design attributes. Thus, for example, the type "Flagstaff Black on white" was first defined using a collection from the vicinity of Flagstaff, Arizona, and its primary design attribute is the use of black paint on a white background. Non archaeologists should be aware of the limitations of ceramic typology. All such typologies are abstractions, and fail to describe all of the variability in an artistic tradition. Professional disagreement over specifics is common. Changes in ceramic design did not happen overnight, and archaeological typologies tend to break continua of design evolution into arbitrary (but highly useful) units. Most archaeological dates are approximate.
Өнер
ХХ ғасырдың ортасында неміс фотографтары Бернд және Хилла Бехер типологияны өнер деңгейіне көтеріп, су мұнаралары, жұмысшылар үйлері және өнеркәсіптік ландшафттар сияқты көптеген ұқсас архитектуралық элементтерді фотоға түсірді.
In the middle of the twentieth century, German photographers Bernd and Hilla Becher raised typology to an art form by photographing countless similar architectural features including water towers, workers' houses and industrial landscapes.