Кіріспе

Қади Байдави (Насыр әд-Дин әл-Байдави, сондай-ақ Байдави, Байзави және Бейзави деп те аталады; 1319 жылдың маусымында Тәбриз қаласында қайтыс болды) – парсы ғалымы, дін ғалымы, заңгер және Құранды түсіндіруші. Ол Сәлжұқтардан кейінгі және ерте Моңғол дәуірінде өмір сүрген. Оның еңбектеріне көптеген түсіндірмелер жазылған. Ол сонымен қатар бірнеше діни-теологиялық трактаттардың авторы болды. Ол Салғұрилер дәуірінде өмір сүрді. Иран аймағы сол кезде Салғұрлар Моңғолдармен жақсы қарым-қатынаста болғандықтан, қорғанышпен қамтамасыз етілген. Осы себепті бұл аймақ ғалымдар үшін қауіпсіз және басымдыққа ие болды. Ол сондай-ақ мұнда келген ғалымдардың білімінен де пайдаланды. Оның өмірі туралы толық мәліметтер "Әл Гаяһ әл Кусва" атты кітабында келтірілген. Байдавидің парсы тіліндегі жалғыз еңбегі – "Китаб Низам әл Таварих" Иранның этно-ұлттық тарихын көрсететін алғашқы тарихи кітап болып табылады.

Өмірбаян

Байдави Байда қаласының тумасы болды (оның нисбасы осы қаладан шыққан), ол Иранның оңтүстігіндегі Фарс аймағындағы шағын қала. 1148 жылдан бастап аймақты түркімен тегінен шыққан Салғұрилер бақылап отырды, олар 1282 жылы құлағанға дейін Селжұқтар, Хорезмшаһтар және моңғолдардың номиналдық вассалдары ретінде билік етті. Байдавидің туған күні белгісіз, алайда оның өміріндегі жетістіктерін ескере отырып, ол Салғұрид атабегі (әміршісі) Әбу Бәкір ибн Садтың билік кезінде дүниеге келген деген тұжырым жасауға болады. Осы кезеңде Фарста мәдениет гүлденді; Әбу Бәкір көптеген ауруханалар мен жоғары деңгейдегі діни орындар салуға бұйрық берді, олар көптеген ғалымдарды қызықтырды. Фарс халқының көпшілігі сияқты, Байдави Шафиғи мазхабының (мектебінің) сүнни мұсылманы болды. Байдавидің білімі туралы мәлімет жоқ. Тарихшы әл-Яфиидің сөзіне сүйенсек, Байдавиді оның әкесі Омар тәрбиелеген, ол Мужир ад-Дин Махмуд ибн Әби әл-Мүбарак әл-Бағдади аш-Шафиидің шәкірті болған, ол Муиин ад-Дин Әби Саид Мансур ибн Омар әл-Бағдадидің бұрынғы шәкірті болған, ал ол атақты парсы философы әл-Газалиден (1111 жылы қайтыс болған) білім алған.