Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркі тайпасы
Turkic tribe
Онгуд (Оңгут немесе Өңгүт; моңғолша Онгуд, Онход; қытайша 汪古, Wanggu; көне түркі тілінен öng "шөл, қараусыз, адам қоныстанбаған; дала" және güt "топ белгісі") – кейіннен моңғолдануға ұшыраған түркі тайпасы. Көптеген онгудтар Шығыс шіркеуінің мүшелері болған. Олар Ордос жазығының солтүстік бөлігіндегі Қытай қабырғасының бойымен және солтүстік-шығысындағы аймақтарда қоныстанды. Олар Шаньсидің солтүстігіндегі Цзинь әулетінің (1115–1234) шекараларын қорғаушылар рөлін атқарды.
The Ongud (also spelled Ongut or Öngüt; Mongolian: Онгуд, Онход; Chinese: 汪古, Wanggu; from Old Turkic öng "desolate, uninhabited; desert" plus güt "class marker") were a Turkic tribe that later became Mongolized Many Ongud were members of the Church of the East. They lived in an area lining the Great Wall in the northern part of the Ordos Plateau and territories to the northeast of it. They acted as wardens of the marches for the Jin dynasty (1115–1234) to the north of Shanxi.
Тарих және шығу тегі
Онгудтардың ата-бабалары Шатуо түркілері болды, олар өз кезегінде Батыс Түрік қағанатының қалған екі тайпасынан тараған: атап айтқанда, Чую, Тюргешпен байланысты Суоге және Соғдиялық текті Анцин. VII ғасырда олар қазіргі Дзунгарияның шығысына, содан кейін Тан әулетінің билігіне көшіп барды. IX ғасырда Шатуолар Солтүстік Шанси және қазіргі Ішкі Моңғолияға тарады. 808 жылы 30 000 шатуо, Чжуе Цзиньчжун басшылығымен, тибеттіктерден Тан Қытайына дезертирлік жасады, ал тибеттіктер оларды қуғанда Чжуе Цзиньчжунды өлтіріп, жазалады. Ұйғырлар да Бешбалықта Шатуо мен тибеттердің одағына қарсы шайқасты. Шатуо түркілері Чжуэ Чисин (Ли Гучан) басшылығымен Тан әулетіне қызмет етіп, ұйғыр қағандығындағы өз текті түркі халқына қарсы соғысты. 839 жылы ұйғыр қағандығы (Хуйгу) генералы Джуэлуоу (掘羅勿) сол кездегі биліктегі Чжансин ханның билігіне қарсы көтерілгенде, ол Чжуе Чисиннен 300 жылқы беріп көмек сұрады. Олар бірлесіп Чжансин ханды жеңіп, ол кейін өзіне-өзі қол жұмсады, бұл ұйғыр қағандығының келесі кездегі құлауына себеп болды. Келесі жылдары ұйғыр қағандығының қалдықтары Тан шекарасына шабуыл жасауға тырысқанда, Шатуолар Танға адал басқа тайпалармен бірге ұйғыр қағандығына қарсы шабуылға белсенді қатысты. 843 жылы Чжуе Чисин, Хан қызметкері Ши Сюннің басшылығымен Туюхун, Тангут және Хан әскерлерімен бірге ұйғыр қағандығына қарсы шабуылға қатысып, Шаху тауында ұйғыр күштерін талқандады. Шатуо сардары Ли Кэён 10 000 шатуо атты әскерін жинап, Тан әулетіне одақтас болды. 923 жылы оның ұлы Ли Цуньсу Кейінгі Лян әулетін жеңіп, Кейінгі Тан әулетінің императоры болды. Ли әулеті құлатылғаннан кейін Шатуо сардарлары [Кейінгі Цзинь, Кейінгі Хань және Солтүстік Хань] құрды. 13 ғасырда Шатуоның бір бөлігі Моңғол империясына Онгуд тайпасы ретінде, ал екінші бөлігі Ақ Татарлар ретінде енген болуы мүмкін. Бірқатар авторлардың пікірінше, Онгудтар XIII ғасырда моңғолданып кеткен тайпа болған (Николай Аристов, Очир). Академиктер Борис Владимиров және Василий Бартольд Онгудтар этникалық жағынан Оңтүстік Моңғолдар болған деп есептеді. Моңғол жылнамашысы Санан Сетсеннің айтуынша, Шыңғыс хан тұсында Онгудтар Су Моңғолдарының бір бөлігі болған. Онгуд басшысы Ала Куш Тегин 1205 жылы Шыңғыс ханға шабуыл жасауды жоспарлаған Найманның жоспарын ашып, моңғолдармен одақтасты. 1211 жылы Шыңғыс хан Цзинь әулетіне шабуыл жасағанда, Ала Куш Тегин оны қолдады. Шыңғыс өз қызы Алакхай Бехиді Ала Куштың ұлдарының біріне үйлендірді. Алайда, саяси қарсыластары Ала Куш Тегинді өлтірді. Шыңғыс бүлікті басып, отбасын өзінің қорғауына алды, оның қызы де-факто билік құрды. Алакхай Беки Онгудты Гююк ханның (1246–1248) билігіне дейін бірнеше кәмелетке толмаған ханзадалардың регенті ретінде басқарды. Шыңғыс ханнан кейінгі көптеген танымал моңғолдар Онгуд ұрпағынан, соның ішінде белгілі саяхатшы, дипломат және Шығыс шіркеуінің монахы Раббан Бар Саума (1220–1294). Онгудтар Хубилайға адал одақтастар болды. Мысалы, Онгуд билеушісі Георгий Хубилайдың екі немересіне үйленді және Кайдуға қарсы күресті, оның қорғанышы Дува оны 1298 жылы тұтқынға алып, өлтірді. Бірқатар Онгудтар Иоанн Монтекорвино (1246–1328) арқылы католицизмге көшкен. 1221 жылдан кейін көптеген Онгудтар Хорезмге қоныс аударды, онда олар Алтын Орданың губернаторлары болды. Олар Арғын және Моғол тайпаларының құрамына кірді. Моңғолиядағы Онгудтар 15 ғасырда Тумедтің отогына айналды. Онгудтар біртіндеп тарихи жазбалардан жоғалып кетті және Юань кезеңінен кейін басқа түркі және моңғол тайпаларына сіңіп кеткен болуы мүмкін. Ішкі Моңғолия, Моңғолия және Батыс Қытай моңғолдары 16 ғасырдан бастап Тибет буддизміне көшті.
The ancestors of the Ongud were the Shatuo Turks, who, in turn, descended mainly from the two remnant tribes of Western Turkic Khaganate: namely, the Chuyue, the Türgesh associated Suoge, and the Anqing of Sogdian origins. In the seventh century they moved to east of modern Dzungaria, then under the rule of the Tang dynasty. By the ninth century, the Shatuo were scattered over north Shanxi and modern Inner Mongolia. In 808, 30,000 Shatuo under Zhuye Jinzhong defected from the Tibetans to Tang China and the Tibetans punished them by killing Zhuye Jinzhong as they were chasing them. The Uyghurs also fought against an alliance of Shatuo and Tibetans at Beshbalik. The Shatuo Turks under Zhuye Chixin (Li Guochang) served the Tang dynasty in fighting against their fellow Turkic people in the Uyghur Khaganate. In 839, when the Uyghur khaganate (Huigu) general Jueluowu (掘羅勿) rose against the rule of then reigning Zhangxin Khan, he elicited the help from Zhuye Chixin by giving Zhuye 300 horses, and together, they defeated Zhangxin Khan, who then committed suicide, precipitating the subsequent collapse of the Uyghur Khaganate. In the next few years, when Uyghur Khaganate remnants tried to raid Tang borders, the Shatuo participated extensively in counterattacking the Uyghur Khaganate with other tribes loyal to Tang. In 843, Zhuye Chixin, under the command of the Han Chinese officer Shi Xiong with Tuyuhun, Tangut and Han Chinese troops, participated in a raid against the Uyghur khaganate that led to the slaughter of Uyghur forces at Shahu mountain. A Shatuo warlord, Li Keyong, mobilized 10,000 Shatuo cavalrymen and served the Tang dynasty as an ally. In 923, his son Li Cunxu defeated the Later Liang dynasty and became emperor of the Later Tang dynasty. After the overthrow of the Li family, Shatuo commanders established the [Later Jin, the Later Han and the Northern Han. In the 13th century, a part of Shatuo probably included in the Mongol Empire as an Ongud tribe, another part as White Tatars. According to a number of authors, the Onguds were already Mongolized tribe in the 13th century (Nikolai Aristov, Ochir). Academicians Boris Vladimirtsov and Vasily Bartold believed that ethnically the Onguds were already the southern Mongols. According to the Mongolian chronicler Sanan Setsen, the Onguds at the time of Genghis Khan were part of the Su Mongols. The Ongud chief Ala Kush Tegin revealed the Naimans plan to attack Genghis Khan in 1205 and allied with the Mongols. When Genghis Khan invaded the Jin Dynasty in 1211, Ala Kush Tegin supported him. Genghis married his daughter Alakhai Bekhi to one of Ala Kush's sons. However, political opponents killed Ala Kush Tegin. Genghis put down the rebellion and took the family under his protection, with his daughter the de facto ruler. Alakhai Bekhi ruled the Ongud as regent for several underage princes until the reign of Güyük Khan (1246–48). Many famous post Genghis Mongols are of Ongud descent, including the well known traveler, diplomat, and monk of the Church of the East, Rabban Bar Sauma (1220–1294). The Ongud proved good allies to Kublai. For example, the Ongud ruler George married Kublai's two granddaughters and fought against Kaidu, whose protégé Duwa captured and killed him later in 1298. A number of Öngüd were said to have been converted to Catholicism by John of Montecorvino (1246–1328). After 1221 many Onguds were resettled in Khwarezm, where they served as governors for the Golden Horde. They formed part of the Argyns and the Mughal tribe. The Onguds in Mongolia became an otog of the Tumed in the 15th century. The Onguds gradually vanished from historical records and likely assimilated into other Turkic and Mongol tribes beginning in the post Yuan period. The Mongols of Inner Mongolia, Mongolia and western China eventually converted to Tibetan Buddhism from the 16th century onwards.
Өнер және сәулет
Гонконг университетінде Ф. А. Никсон, Қытайдың солтүстігінде жұмыс істейтін британдық пошта қызметкері 1920 жылдары жинаған, Онгуд аймағынан таралған 13 және 14 ғасырлардағы мыңға жуық бронзалық несториандық айқыштары сақталған. Олардың дизайны әр түрлі болғанымен, басым бөлігі – буддалық сәттілік символы – свастика бейнеленген төртбұрышты орталық панелі бар мальтий крестері. Онгуд ескерткіш кешенін түркі тайпалары 6-8 ғасырларда өздерінің ақсүйектері үшін салған. Ол 30-ға жуық адам бейнесі, бір арыстан, бір қой және Карнак немесе Эйвбериді еске түсіретін тізім бойынша орналасқан 550-ге жуық тік тастан тұрады. Сондай-ақ, 4 мүсінді тастан тұрғызылған үлкен қабір бар. Әрбір тастың алдыңғы жағы киіз үй қабырғалары сияқты торлы өрнекпен әсемделген, ал үстіне қарапайым фриз салынған.
The University of Hong Kong possesses a collection of around a thousand 13th and 14th century bronze Nestorian crosses from the Ongud region collected during the 1920s by F. A. Nixon, a British postal official working in northern China. Although their designs vary, Maltese crosses with a square central panel displaying a swastika, the Buddhist good luck symbol, predominate. The Ongud Monument Ensemble was constructed by the Turkic tribes during the 6th 8th centuries for their noblemen. This consists of over 30 man like figures, a lion and a sheep, and about 550 standing stones in alignments reminiscent of Carnac or Avebury. There is also a large tomb made of 4 sculptured slabs. Each slab has the front face decorated with a trellis pattern like the walls of a yurt, and a simple frieze on top.