Кіріспе

Бич (Beitsch) – Польшаның оңтүстік-шығысындағы қала және муниципалитет, Кіші Польша воеводалығы, Горлице округінің құрамында. Ол Карпат тауларында, Ясиелско-Саноцкие төңірегінде, Ропа өзенінің жағасында орналасқан. Бай тарихының арқасында оны көбінесе "кішкентай Краков" немесе "Карпаттардың маржаны" деп атайды. Сақталған көптеген ортағасырлық қала қабырғалары мен ғимараттары Бич пен Шидлов қалаларына "Польшаның Каркассон" деген лақап атты. 16 ғасырдың ортасына қарай, қала Польшадағы ең ірі қалалардың біріне айналды. Корольдік қала болғандықтан, Бич 14 және 15 ғасырларда экономикалық және әлеуметтік өркендеуді басынан өткерді, бірақ 17 ғасырдан бастап оның маңызы біртіндеп төмендеді. Бүгінде бұл қалада көптеген тарихи ескерткіштер бар. Бұл атаудың бастапқы түрі Biejecz болғанын анықтауға болады, ол Biejek деген кішкентай есімнен туындаған, иелік белгісі (расталмаған, бірақ Biejecz және Biejków сөздерінен қайта құруға болады). Қаланың тарихы Bieniedzikt сөзінен шығуының ықтималдығын жоққа шығарады, сондықтан лингвистер оның түпкілікті көзі – Biezdziad немесе басқа көне славян аты, Bie-ден басталатындығын болжайды. 13 ғасырда атаудың номинативтік түрі көлбеу түрімен теңестірілді (мысалы, Biejczu орнында "Biejecz-де"), Biejcz сөзін тамыр өзгерісіз жасады (17 ғасырдың соңына дейін расталған) және содан кейін қазіргі Biecz сөзі пайда болды. Бұдан басқа, көптеген басқа теориялар бар, соның ішінде халық этимологиясы, атауды, мысалы, Птолемей есімдерінде айтқан Биесси тайпасымен, Бец есімді аңызға айналған қарақшымен, Бескид тауларымен және "қала" деген мағынаны білдіретін батыс және оңтүстік-батыс славян тілдерінің диалектісімен байланыстырады (мысалы, серб-хорват тілінде Beč/Беч, рома тілінде Bech және венгр тілінде Bécs). Қола дәуірінің соңы мен темір дәуірінің басында бұл аймақта Лузация мәдениеті өркендеген. 1961 жылы қамал аумағында жүргізілген археологиялық қазбалар кезінде қыш ыдыстардың сынықтары табылды. 2-5 ғасырларға жататын византиялық және римдік монеталардың табылуы, бұл аймақтың осы империялар үшін маңызды сауда жолының бір бөлігі болғанын көрсетеді.

Ерте орта ғасырлар

9 ғасырда қамал салынды, оның төңірегінде шағын елді мекен тез дамыды. Бұл ертедегі қамалды 13 ғасырда Казимир IV Ягеллон патша бұздырып, оның орнына әлдеқайда ірі құрылыс тұрғызды, қазір бұл аймақтағы сақталған үш қамалдың бірі. Бич алғаш рет шамамен 1012-1018 жылдар аралығында Мерзебургтың Тьетмар жазған шіркеу құжаттарында есіммен аталады. 1184 жылы Казимир II Краковтың Флориан қасиеттісіне жерді ондық ретінде берді. Қамал Польша шекарасына жақын орналасқандықтан стратегиялық маңызға ие әскери бекініс болды. Ол жау мемлекеттеріне шабуылдауға дайындық жасау орталығы және басқыншылыққа қарсы тұру үшін күштер жиналатын орын қызметін атқарды. Бұл бекініс сонымен қатар Шығыс-Батыс және Солтүстік-Оңтүстік сауда жолдарының тоғысында, Қызыл Рутения мен Венгрия арасындағы сауданың маңызды орталығы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейін Бич қаласы қайта құру және сақтау процесін бастады. Алғашқы жаңа ғимараттар білім беру саласына қатысты болды, олардың ішінде бірнеше жоғары мектептер мен кәсіптік училищалар салынды. 1949 жылы жаңа қоғамдық кітапхана, ал 1953 жылы аймақтық мұражай салынды. 1970 жылдары жаңа ғимараттардың қатарында қонақүйлер, мейрамханалар, кооперативтер, денсаулық сақтау орталығы және балабақша болды. 1980 жылдары 150 жеке тұрғын үй салынды. 1950–1953 жылдары қалалық әкімшілік ғимаратының қоңырау мұнарасы жөнделіп, нығайтылды, ал күмбезі мыс жамылғымен жабылды. Кейін қала сыртқы сграффитоны жөндеу және сақтауға зор қаржы жұмсады. Осы кезеңде Корпус Кристи шіркеуінде көптеген сақтау жобалары жүргізілді, мысалы, сыныптастар, алтарлар, мүсіндер және тағы басқалар қалпына келтірілді. 1992 жылы Корпус Кристи шіркеуінің қақпалары бұзылды. Бұл қақпалар Ренессанс дәуіріне дейін сақталған еді. 1955 жылы Адам Мицкевичтің қайтыс болғанына 100 жыл толуына орай қалалық әкімшілік ғимаратының қоңырау мұнарасына ескерткіш тақта орнатылды. 1970 жылдары қала әлемдік соғыстардың құрбандарына арналған ескерткіш салып, ашты. 1989 жылы Марцин Кромердің бюсті мен оған қоса ескерткіш, оның қайтыс болғанына 400 жыл толуына орай ашылды.

21 ғасыр

ХХІ ғасыр көптеген қалпына келтіру және сақтау жобаларымен ерекшеленді. 2000 жылы 15 ғасырдағы қоңырау мұнарасының жөндеу жұмыстары аяқталды. 14 ғасырдағы Корпус Кристи шіркеуі бірнеше маңызды қалпына келтіру жобаларының куәсі болды, оның ішінде 2004 жылы Авиллалық қасиетті Терезаның алтарын қалпына келтіру, 2002 жылы бас алтарды қалпына келтіру және 2005 жылы бірқатар маңызды құрылымдық тірек сәулелерін ауыстыру. 2001 жылдың наурыз айында Fundacja na Rzecz Szpitala Ubogich im. św. Jadwigi Królowej w Bieczu – Готикалық Кедейлер Ауруханасын сақтау науқаны аясында құрылды. Жөндеу және сақтау жұмыстары 2004 жылға дейін басталған еді. 2005 жылдың 21 сәуірінде қала әкімдігі hejnał ойнау дәстүрін қайта жаңартып, сол жылдың маусым айынан бастап hejnał қалалық әкімшілік ғимаратының қоңырау мұнарасынан ойнатыла бастады. Бич 2006 жылдың 20-21 мамырында өткен жетінші Малопольское мұра күніне (Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego) қатысқан қалалардың бірі болды. 2006 жылдың 8 маусымында Бич қаласының қасиетті қамқоршысы – Польша королевасы Ядвиганың қасиетті деректері арнайы көрмеге жеткізілді. Бұл қасиетті деректер королеваның, мүмкін, жүріп өткен қалалық және ауылдық жолдармен әкелінді. 2007 жылдың 1 шілдесінде Бич қаласы Магдебург құқығы бойынша құрылғанына 750 жыл толуын атап өтті. Мереке би өнерлері, музыкалық көрмелер, театрлық қойылымдар және тарихшылардың лекцияларымен белгіленді. 2008 жылдың 16 қазанында Бич айналма жолы ресми түрде ашылды.

Климат

Орташа жылдық температура шамамен 6 °C (43 °F). Шілдедегі орташа ең жоғары температура 17 °C (63 °F), ал қаңтардағы орташа ең төменгі температура 5 °C (23 °F). Аймаққа жылына ең көп дегенде жаңбыр жауады. Қыстағы мұз қатуы шамамен 100 күнге созылады және орташа қалыңдығы .

Аудандар

Бич муниципалитеті үш ресми бөлімге бөлінген, олар jednostki pomocnicze gminy (сөзбе-сөз: муниципалитеттің көмекші бөлімдері). Бұл бөлімдер біріншіден үшіншіге дейін нөмірленген. Әрбір бөлімнің басқару кеңесі бар, оның төрағасы сайланады. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, бөлімдердің төрағалары: Владыслав Лигнар, Рената Кудла және Иренеуш Заяц болды.

Көршіліктер

Бейчтің ресми бөліністерінен басқа, әрқайсысының өзіндік тарихы мен ерекшелігі бар бірнеше аудандары бар. Оларға мыналар жатады:
Miasto: қала қабырғаларының қалдықтарымен қоршалған қаланың ескі бөліктері. Podwale: қала қабырғаларының қалдықтарына тікелей іргелес орналасқан тарихи ғимараттар. Атауының мағынасы сөзбе-сөз "қабырғалардың астында" дегенді білдіреді. Załawie: Ропа өзенінің жағасындағы қала бөлігі. Бұл аудан Корчина ауылымен шектеседі. Belna Dolna: 2-ауданның ішінде Ропа өзенінің жағалауындағы қала бөлігі. Belna Górna: 2-ауданға кіретін және Belna Górna көшесі бойында орналасқан аудан. Przedmieście Dolne: Przedmieście Dolne көшесі және ішінара Казимир Ұлы көшесі бойындағы елді мекен. Kurpiel: сондай-ақ Przedmieście Górne деп те аталады, ол Przedmieście Górne көшесі бойындағы қала бөлігі. Osiedle Górne: Tysiąclecia көшесі, Skłodowska көшесі, królowa Jadwiga көшесі және Słoneczny көшесі бойындағы елді мекен. Nęckówka: Osiedle Górne-ден кейін орналасқан елді мекен. Бұл аймақ сирек қоныстанған, көбінесе орман, бау-бақша және егістік жерлерден тұрады. Wapniska: ks. Ян Бохниевич көшесінің жоғарғы бөлігіндегі қала бөлігі. Harta: Harta көшесі бойындағы қала бөлігі.

Ескерткіштер

Өзінің ұзақ тарихының арқасында, Biecz қаласында көптеген мәдени және тарихи маңызы бар ескерткіштер мен ғимараттар сақталған. Олардың ең маңыздыларының қатарында XIV ғасырда салынған Корпус Кристи шіркеуі, XV ғасырдағы қалалық әкімшілік ғимаратының қоңырау мұнарасы және XIV ғасырдағы Киелі Рух ауруханасы бар.

Қалалық әкімдік

Бастапқыда готикалық стильде салынған қалалық әкімшілік ғимараты 16 ғасырда қайта жаңартылып, Бич округінің әкімшілік орталығы қызметін атқарды. Польшаның бірінші бөлінісінен кейін округ таратылып, ғимараттың әкімшілікке бөлінген бөліктері қолданыстан шықты. 19 ғасырда ғимараттың шығыс қанаты бұзылды. Осы іргетастар 1958 жылы базар алаңындағы археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылды. Бүгінде бұл іргетастар еске алу тақталарымен белгіленген. Ескі қоңырау мұнарасы 1569 жылдың 8 мамырында күйреп түсті. 1569 жылдан 1580 жылға дейін Марцин Кромердің қаржылық көмегімен қайта салынды. Мұнара қаланың ең биік құрылысы болып табылады. Қабырғалары рустикалық әсерін тудыратын граффито техникасымен жабынған. Ішінде Марцин Кромер мен Адам Мицкевичтің гербтері сияқты көптеген елтаңбалар мен гербтер ілулі тұр. Шығыс қабырғасында 16 ғасырға тән 24 сағаттық сағат тақтасы бейнеленген. Мұндай сағаттар сирек кездеседі, себебі 17 ғасырда 12 сағаттық сағаттарға көшу орын алды. Қоңырау мұнарасының әсем шатыры 1903 жылдың 12 мамырындағы қаланың ірі өрті кезінде өртенді. Жаңарту жұмыстары барысында шатыр ағаш жалатымен қайта жаңартылып, 1998 жылы мыспен қапталды. Тарихи мәліметтерге сәйкес, қала қақпалары ашылғанда таңертең, түстен кейін және кешкі уақытта осы мұнарадан трубашы "хейнал" әуені орындаған. Бұл дәстүр ескі қоңырау мұнарасының құлауымен тоқтатылды, нәтижесінде қала трубашысы қаза тапты. 2005 жылы бұл дәстүр қайта жаңғыртылды және бүгінде "хейнал" әуені күн сайын түскі уақытта орындалады. Мұнараның ең төменгі қабаттарында "Турм" деп аталатын түрме орналасқан. Түрмеге қамаулылар қабырғаларға ежелгі күнтізбелер мен басқа да жазуларды ойып салған, олар бүгінге дейін сақталған. Қазіргі уақытта түрмелерде түрме жасушаларының және орта ғасырлық азаптау құралдарына арналған көрмелер ұйымдастырылған.

Киелі Рух ауруханасы

Киелі Рух ауруханасы (Польша: Szpital św. Ducha) – Польшадағы сақталған ең көне аурухана. Католик шіркеуі алғаш рет 8 ғасырда Батыс Еуропада ауруханалар ашуды бастады. Польшадағы алғашқы ауруханалар 13 ғасырда құрылды, оларды түрлі діни ордендер басқарды. Әр аурухананың өз шіркеуі мен қауымдық үйі болды. 14 ғасырдың соңына қарай Биеч қаласының халқы 3000-нан асып, қоғамдық денсаулық сақтау қызметіне мұқтаждық туды. 25 шілде 1395 жылы королева Ядвига аурухана салуға бұйрық берген, құрылыс кезеңінде салық жеңілдіктерін қарастырған және екі феодтық жер, фольварк, 3 балық шаруашылығы және қала қабырғаларының жанындағы қала алаңы аурухана құрылысына бөлінгендігі туралы патшалық жарлыққа қол қойды. Королева аурухана құрылысына бөлген қаржы елдегі ең ірі қаржы көлемінің бірі болды. 18 ғасырда ауруханаға тиісті шіркеу бұзылып, 19 ғасырда аурухана жөнделді. Аурухана 1950 жылға дейін кедейлерге қызмет көрсетті, содан кейін ұлдарға арналған пансиондық мектепке айналдырылды. Жаңа мектеп ғимараты салынғаннан кейін аурухана тасталып, құлауға бет бұрды. Ғимараттарды қалпына келтіру жұмыстары 1980 жылдары басталды, бірақ Польшадағы саяси өзгерістер салдарынан тоқтап қалды. 1991-1997 жылдар аралығындағы қиын экономикалық жағдайларға байланысты қазіргі таңда тек қабырғалары мен шатырлары сақталған. Аурухана қаланың шығыс бөлігінде орналасқан, екі қабаттан тұрады. Шығыс және батыс қабырғалары қараңғы, күйдірілген кірпіштерден жасалған ою-өрнектермен әсемделген. Шығыс қабырғасында екі кіреберіс бар, ал батыс қабырғасында бір тас кіреберіс бар, ол кейіннен қабырғамен жабылып қойылған. Тас кіреберістің үстінде 1487 жылғы Польшаның гербі бейнеленген тас мүсіні орналасқан, ол 17 ғасырда үшінші қамалдың қалдықтарынан осы жерге көшірілген болуы мүмкін.

Кромер әулеті

Кромер үйі (полякша: Dom Kromera) – 16 ғасырда салынған, бірақ ешқашан Марцин Кромерге тиесілі болмаған ғимарат. 1519 жылы, Кромер дүниеге келгеннен кейін жеті жыл өткен соң салынған бұл үй бай Ходоровтар отбасының меншігінде болған. Бүгінде ғимаратта мәдениет мұражайы орналасқан, онда маңызды халықтық өнер туындылары, көркем суреттер мен монеталар қойылған. Ең көне экспонаттардың ішінде балқылар мен оларға байланысты неолит дәуірінің артефакттары, сондай-ақ римдік және византиялық монеталар, ортағасырлық керамика және қару-жарақ бар. Басқа экспонаттар тарихи қару-жарақ пен қала тұрғындарының тарих бойындағы күнделікті өмірін көрсетеді.

Қалқа

Тарих барысында Бичте үш бөлек қамал болған. Қазіргі уақытта олардың біреуінің ғана қираған қалдықтары сақталған. Қалған екі қамалдың бірі францискан шіркеуі орналасқан жерде, ал екіншісі ауруханаға тиесілі жерде салынған. Жақын маңдағы Górze Zamkowej (сөзбе-сөз – Қамал тауы) орналасқан готикалық патшалық қамалдың тек іргетастары ғана қалды. Бұл қамал ерте ортағасырлық бекіністің (қорғанның) іргетасына салынған. 13 ғасырда салынған қамал нығайтылған тастан тұрғызылып, Польша патшалары мен князьдерінің әскери штабы ретінде пайдаланылған. Бүкіл төбе тікбұрышты қорғаныс қабырғасымен қоршалған. Солтүстік қақпасын мұнара, көпір және қақпалар күзеткен. Оңтүстік қабырғасын Ропа өзені қорғаған. 15 ғасырдың екінші жартысынан бастап қамалдың қорғаныс маңызы азайды. 1475 жылы патша Казимир IV Ягеллон қамалдың бұзылуын бұйырды. Үлкен тас сынықтары мен қираған жерлері 19 ғасырдың соңына дейін айналасындағы ауылдарда шашырап жатты. Бүгінде қамалдың іргетасы ғана көрініп тұр, ол болашақ ұрпақ үшін сақталған.

Көлік, білім және экономика

3 автобус аялдамасы және бір теміржол станциясы бар. 4 мектеп бар. Басты өнеркәсіп салалары – сауда, қызмет көрсету және туризм. Бір кинотеатр бар.