Кіріспе

Италиялық кардинал

Федерико Борромео (Federico Borromeo; 18 тамыз 1564 – 21 қыркүйек 1631) – итальяндық кардинал және Милан архиепископы, Италиядағы Контрреформацияның көрнекті қайраткері. Федерико 1630 жылғы оба жұқпалы ауру кезіндегі батыр болды, оның туралы Алессандро Манцонидің «Құдалар» тарихи романында айтылған. Ол өнерді ынталы түрде қолдады және Еуропадағы алғашқы тегін қоғамдық кітапханалардың бірі – Biblioteca Ambrosiana-ны құрды. 1618 жылы ол өзінің мол картиналар жинағын сыйға беріп, сурет галереясын ашты. Оның негізінен латын тілінде жарық көрген 100-ден астам еңбегі бар. Олар оның шіркеу археологиясы, қасиетті сурет және коллекция жинау саласына деген қызығушылығын көрсетеді.

Ерте өмір

Федерико Борромео Миланда Арона графы Джулио Чезаре Борромео мен Маргарита Тривульционың екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Отбасы әлеуметтік және діни салаларда ықпалды болды, ал Федерико – Миланның бұрынғы архиепископы және Контрреформация кезіндегі маңызды тұлға болған Әулие Карл Борромеоның туысы еді. Ол Болоньяда кардинал Габриеле Палеоттимен оқыды және 1580 жылы, 16 жасында иезуит болуға ниеттенді. Оның туысы Карл Борромео оны осы ойдан қайтарды және оны Павиядағы Борромео колледжіне жіберді, онда ол бес жыл бойы білім алды. 1585 жылдың мамыр айында Павия университетінде теология ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Туысы Карлдың қайтысынан кейін ол жоғары білім алу үшін Римге жіберілді, онда Филипп Нери, Жозеф Каласанц, Цезарь Барониус және Роберт Беллармин оған зор әсер етті. Федерико Борромео 1587 жылдың 18 желтоқсанында, небәрі 23 жасында Папа Сикст V-тің бұйрығымен кардинал атағын алды.

Милан архиепискобы

24 сәуірде 1595 жылы Папа VIII Климент Федериконы Милан архиепископы етіп тағайындады және 11 маусымда 1595 жылы Римде епископқа виконттеді. Ол аға кузенінің үлгісімен рухани қызметкерлердің тәртібін нығайтып, өз қаражатымен шіркеулер мен колледждер құрды және Трент соборы белгілеген реформаланған принциптерді барлық жерде қолданды. Ол провинциялық кеңес пен 14 епархиялық синод өткізді және епархияның приходтарына үнемі сапар шекті. Оның басшылығымен қала үш онжылдықтан астам рухани жаңару мен маңызды мәдени гүлденуді бастан өткерді. Борромео классикалық және шығыс ғылымдарының білгірі болды. Ол арқылы 1600-1606 жылдары Милан Палатин мектебінде латын тілінен профессорлыққа Эриций Путеан тағайындалды. 1609 жылы ол тұрақты зерттеу орындары бар католиктік оқу орталығы – Амброзиана кітапханасын құрды. Протестанттардың теология және Киелі кітапты зерттеудегі қарсылығына қарсы қару ретінде құрылған кітапхана жұртшылыққа ашық болды. Борромео заманында Амброзианада сондай-ақ өнер академиясы болды (1620 жылы ресми түрде құрылған, бірақ шамамен 1613 жылдан бері жұмыс істеп келеді). Студенттердің жасы жиырма төрттен аспауы керек еді, ал ұстаздар өз өнерінде сардар, сонымен қатар оны талқылауға және үйретуге қабілетті болуы керек еді. Алғашқылардың қатарында суретші Джованни Баттиста Креспи, «Черано» атымен танымал, мүсінші Андреа Биффи және архитекторлар Карло Буцци мен Фабио Мангоне болды. Кардинал Борромео өзінің суреттері мен суреттерінен тұратын жинағын кітапханаға да сыйлады. Бұл жинақта Пинакотекада қойылған 184 картина бар. Пинакотека Амброзиана Италиядағы ең танымал өнер коллекцияларының бірі болып табылады, оның ішінде Леонардоның «Музыкант портреті», Караваджоның «Жеміс себеті», Рафаэльдің «Афина мектебіне» дайындық эскизі, Тицианның «Патшалардың табынуы», Боттичеллидің «Мадонна дель Падильоне» және Борромеоның өмір бойы досы Ян Брюгель салған гүлдердің көптеген суреттері бар. Амброзиана Оксфордтағы Бодлеан кітапханасынан кейін Еуропадағы алғашқы нағыз қоғамдық кітапхана болды. Кітапханаға тек колледж мүшелері ғана емес, сонымен қатар Милан тұрғындары мен онда оқуға келген барлық шетелдіктер де кіре алатын болды. Кардинал Борромео жеке қаражатымен бүкіл Италия мен Еуропаға 30 000 кітап пен 15 000 қолжазба сатып алу үшін ғалымдарды жіберді. Жаңа кітапхана үшін грек қолжазбаларын табу үшін ол Жерорта теңізі бойынша өкілдерін жіберді, олардың көпшілігі Корфу, Хиос, Фессалия және Венециядан келді. Ол білімді еврей дінін қабылдаған Доменико Геролимитанодан еврейше жазылған қолжазбаларды алды. Кардиналдың кітапханашысы және Амброзиананың бірінші префекті Антонио Ольгиатиді Оңтүстік Германияда, Оңтүстік Нидерландыда және Францияда латын қолжазбаларын сатып алуға жіберді. Франческо Бернардино Феррари, кейіннен Ольгиатидің префекті болып тағайындалған, сол миссиямен Испания арқылы өтті. Ірі сатып алынған кітапханалардың ішінде Боббио бенедиктиндік монастырының қолжазбалары (1606) және Падуалық Винченцо Пинеллидің кітапханасы бар, оның 800-ден астам қолжазбалары Миланға жіберілгенде 70 жәшікті толтырды және атақты «Илиаданы» қамтыды. Кітапханаға баспа машинасы және классикалық тілдерді оқыту мектебі қосылды. Өнерді қолдаушы Федерико Аронада әйгілі Санкт-Карл Борромеоның мүсінін орнатты, Варезедегі Сакро Монте құрылысына (қазіргі таңда Дүниежүзілік мұра) қолдау көрсетті және өзі жерленген Милан соборының безендірілуіне қатысты. Борромео сондай-ақ әйгілі дәрігер Людовико Сетталаның ұлы Манфредо Сетталаның (1600-1680) меценаты болды, ол Миландағы Виа Пантанодағы отбасы сарайында өзінің табиғи және ғылыми қызығушылықтар мұражайын құрастырып жатқан еді. Манфредоның 1680 жылы қайтыс болғаннан кейін мұражай бірнеше ұрпақ бойы Сеттала отбасында қалды, ақырында 1751 жылы Амброзиана кітапханасына өтті. Ол 1627-1628 жылдардағы үлкен ашаршылық кезінде Миланның кедейлерін азықтандыруға салған еңбегімен ерекше көзге түсті. Ол 1630 жылы Ұлы оба кезінде Милан архиепископы болды. Қала ішінде әрбір тоғыз пастордың сегізі обадан қайтыс болды, ал Федерико Борромео өзінің отбасының барлық мүшелерін жоғалтты. Дегенмен ол Сент-Чарльздың үлгісімен, қаладан кетіп, елдегі меншікті жерлерінің бірінде қауіпсіздікке тығылудан бас тартты. Оның орнына ол діни қызметкерлерге бұйрық беруді жалғастырды, жеке лазареттерге барып, Рипамонтидің сөзімен айтқанда, «індетті іздеді және оның ортасында өмір сүрді». Федерико Борромео сегіз Папа сайлауына қатысты. 1623 жылдың тамызында өткен Папа сайлауында ол 18 дауыс алды, бірақ испандық тарап оған қарсы болды. Ол 21 қыркүйекте 1631 жылы 67 жасында Миланда қайтыс болды.

Шығармалары

Федерико Борромео – өте көп еңбек еткен жазушы, сондықтан ол XVII ғасырдың бірінші жартысындағы Джузеппе Рипамонтимен қатар ең маңызды миландық жазушы саналады. Ол негізінен латын тілінде жазылған, түрлі діни мәселелерді талқылайтын 71 басылған және 46 қолжазба кітап жазды. Оның ең белгілі еңбектері: Meditamenta litteraria (1619), De gratia principum (1625), De suis studiis commentarius (1627), De ecstaticis mulieribus et illusis (1616), De acquirendo contemplationis habitu, De assidua oratione, De naturali ecstasi (1617), De vita Catharinae Senensis monacae conversae (1618, Сиеналық Сор Катерина Ваннини туралы), Tractatus habiti ad sacras virgines (1620–1623), De cognitionibus quas habent daemones (1624) және De linguis, nominibus et numero angelorum (1628).

Мұра

Федерико Борромео Алессандро Манцонидің 1827 жылғы "Күйеуге шығар" романында кейіпкер ретінде көрінеді. Ол 1630 жылғы оба кезінде Милан халқына өзімшілдіксіз қызмет еткен, білімді гуманист және Мәсіхтің қасиетті қызметшісі ретінде сипатталады; романда ол испан тілінен Federigo Borromeo деп аталады. 1865 жылы Милан тұрғындары Амброзиана кітапханасының қақпасының жанына оның мрамордан жасалған мүсінін орнатты. Ескерткішті Костанцо Корти жасаған. Ол Сан-Сеполькро алаңында, Амброзиананың бұрынғы басты фасадының алдында тұр, қазіргі уақытта оның артқы фасады болып табылады. Мүсіннің тұғырының бір жағында Манцонидің "Күйеуге шығар" ромасынан алынған мына сөздер жазылған: "Ол әр дәуірде сирек кездесетін, ерекше дарын, байлықтың мүмкіндіктері, жоғары лауазымдардың артықшылықтары мен табанды ерік-жігерді жоғары және жақсы нәрселерді іздеу мен іске асыру үшін пайдаланған адамдардың бірі болды". Екінші жағында: "Ол Амброзиана кітапханасының жобасын ойлап тапты, оны көп шығынмен салып, 1609 жылы белсенділік пен сақтықпен ұйымдастырды" делінген. Федерико Борромеоның қызметінде болған кезде Аквилино Коппини 1607 жылы Клаудио Монтеверди және басқалардың туындыларына негізделген, оның өзі дайындаған контрафакт мәтіндері бар қасиетті мадригалдар жинағын жариялады. Борромео Коппинидің контрафакт жинақтарының алғашқысына арналған. Федериконы қасиеттілікке жатқызуға жасалған тыраштандығы оның қайтысынан кейін көп ұзамай басталды, ал оның ісін қолдайтын құжаттар 1690 жылдарға дейін жиналып жатты, бірақ испан тәжінің қарсылығына байланысты шіркеу билігі бұл процесті институционалдық деңгейге жеткізбеді.