Кіріспе

Қылмыскерлер арасында қолданылатын орыс тілінің жаргон тілі. Фенья немесе фен'ка – көшпелі саудагерлер арасында пайда болған және қазір Ресей қылмыстық әлемінде және бұрынғы Ресей түрмелерінің тұтқындары арасында қолданылатын орыс тілінің жаргон тілі. Қазіргі орыс тілінде ол блатный тілі (Lang ru) деп те аталады, мұнда "блатный" – "кәсіпқой қылмыскер" деген сленгтік сөз. Ол сондай-ақ "ұрлар әндерінде" (орысша: "блатная песня") кеңінен қолданылады.

Этимология

Бастапқыда бұл Офенья тілінің атауы еді (Ланг ру, бұрын "Суздаль диалектісі"). Бұл тіл Орта ғасырларда Ресейде қалыптасып, бастапқыда офениялар (саяхатшы саудагерлер) қолданған. Иконаларды қайта сатумен айналысқан "құдай тасушылар" жаңа түбірлер ойлап тауып, дәстүрлі орыс тілінің морфологиясын сақтай отырып, криптотіл жасады және осы тілді "басқалардың естімеуі үшін" пайдаланды.

Шолу

Феняның грамматикасы орыс тілінде; сөздік қоры уақыт өте келе өзгерген. Түпнұсқа феня грек және басқа да шетел тілдерінен алынған орыс тіліндегі сөздердің бұрылып айтылуынан құралған. Владимир Даль өзінің "Жанды Ұлы орыс тілінің түсіндірме сөздігінде" мынадай мысалдар келтіреді: "Ропа кимать, полумеркот, рыхло закурещат ворыханы". Нормативтік орысша: "Пора спать, полночь; скоро запоют петухи". Аударма: "Жатқанға уақыт болды, түн ортасы, жақын арада әтештер сайрайды". "Да позагорбил басве слемзить: астона басвинска ухалила дряботницей". Нормативтік орысша: "Да позабыл тебе сказать: жена твоя умерла весной". Аударма: "Ой, саған айтуды ұмытыппын: әйелің осы көктемде қайтыс болды". Қазіргі феняда әдеттегі орыс сөздері ерекше мағынада қолданылады, мысалы, шаблон shablon (шаблон) әскери немесе полиция бас киімдері үшін, педаль pedal''' (педаль) – ұялы телефон үшін (жақында пайда болған). Сөздік қоры уақыт өте келе өзгерді, сонымен қатар идиш тілінен алынған сөздер де көптеп енді. Кеңес Одағы кезінде феня жалпы орыс тіліне сіңіп, енді құпия деп есептелмейді, бірақ ол әлі де орыс қылмыстық мәдениетімен байланысы бар немесе түрмеде көп уақыт өткізген адамдармен байланысты. Бұл құбылыстың бірнеше түсіндірмелері бар. Біріншіден, қылмыскерлер емес, халықтың көп бөлігі ГУЛАГтан аман қалды және Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін, Хрущев отырар кезінде босатылды. Бұл ГУЛАГ тұтқындарының мәдениетінің күнделікті советтік өмірге енуіне әкелді, бұл екі тарап үшін де мәдени шок тудырды. Әсіресе, ГУЛАГтан саяси тұтқындар ретінде аман қалған жазушылар, ақындар мен журналистер босатылғаннан кейін өз шығармаларында феняны жиі қолдана бастады. Уақыт өте келе, қылмыскерлер мен қара нарық саудагерлері жұмысшы табының советтік мәдениетінде жасырын түрде құрметке ие болды. Бұл, мысалы, "блатная әндерге" әкелді. Дегенмен, "қарапайым" орыстардың көпшілігі феняны толық немесе жақсы түсінбейді, тіпті оны мойындауға да дайын емес. Қазіргі феня әлі де орыс мәдениетіне әртүрлі әсер етеді. Атап айтқанда, орыс комедиясының бір жанры бар, онда белгілі ертегілер, мысалы, Ромео мен Джульетта, Дж.Р.Р. Толкиннің "Сақиналардың иесі" немесе тіпті танымал ертегілер феня тілінде диалогтарды қайта жазу арқылы пародияланады. Кеңес Одағының ыдырауы және "Жаңа орыстардың" пайда болуы феняға жаңа өзгерістер енгізді, әсіресе, әдеттегі сөздерге жаңа мағыналар мен интонациялар берді. 2016 жылдың қаңтар айында Ресейдің түзеу жүйесі түрмелерде сөгіс пен феняны қолдануға тыйым салды. Бұл 2013 жылы ресейлік түзеу қызметкерлерінің феняны қолдануына тыйым салғаннан кейін болды.