Кіріспе
Қылмыскерлер арасында қолданылатын орыс тілінің жаргон тілі. Фенья немесе фен'ка – көшпелі саудагерлер арасында пайда болған және қазір Ресей қылмыстық әлемінде және бұрынғы Ресей түрмелерінің тұтқындары арасында қолданылатын орыс тілінің жаргон тілі. Қазіргі орыс тілінде ол блатный тілі (Lang ru) деп те аталады, мұнда "блатный" – "кәсіпқой қылмыскер" деген сленгтік сөз. Ол сондай-ақ "ұрлар әндерінде" (орысша: "блатная песня") кеңінен қолданылады.
Fenya or fen'ka is a Russian cant language originated among the travelling peddlers and currently used in the Russian criminal underworld and among former detainees of Russian penal establishments ("prison slang"). In modern Russian language it is also referred to as blatnoy language (Lang ru), where "blatnoy" is a slang expression for "professional criminal". It is also widely used in "thieves' songs" (Russian: "blatnaya pesnya").
Этимология
Бастапқыда бұл Офенья тілінің атауы еді (Ланг ру, бұрын "Суздаль диалектісі"). Бұл тіл Орта ғасырларда Ресейде қалыптасып, бастапқыда офениялар (саяхатшы саудагерлер) қолданған. Иконаларды қайта сатумен айналысқан "құдай тасушылар" жаңа түбірлер ойлап тауып, дәстүрлі орыс тілінің морфологиясын сақтай отырып, криптотіл жасады және осы тілді "басқалардың естімеуі үшін" пайдаланды.
Шолу
Феняның грамматикасы орыс тілінде; сөздік қоры уақыт өте келе өзгерген. Түпнұсқа феня грек және басқа да шетел тілдерінен алынған орыс тіліндегі сөздердің бұрылып айтылуынан құралған. Владимир Даль өзінің "Жанды Ұлы орыс тілінің түсіндірме сөздігінде" мынадай мысалдар келтіреді: "Ропа кимать, полумеркот, рыхло закурещат ворыханы". Нормативтік орысша: "Пора спать, полночь; скоро запоют петухи". Аударма: "Жатқанға уақыт болды, түн ортасы, жақын арада әтештер сайрайды". "Да позагорбил басве слемзить: астона басвинска ухалила дряботницей". Нормативтік орысша: "Да позабыл тебе сказать: жена твоя умерла весной". Аударма: "Ой, саған айтуды ұмытыппын: әйелің осы көктемде қайтыс болды". Қазіргі феняда әдеттегі орыс сөздері ерекше мағынада қолданылады, мысалы, шаблон shablon (шаблон) әскери немесе полиция бас киімдері үшін, педаль pedal''' (педаль) – ұялы телефон үшін (жақында пайда болған). Сөздік қоры уақыт өте келе өзгерді, сонымен қатар идиш тілінен алынған сөздер де көптеп енді. Кеңес Одағы кезінде феня жалпы орыс тіліне сіңіп, енді құпия деп есептелмейді, бірақ ол әлі де орыс қылмыстық мәдениетімен байланысы бар немесе түрмеде көп уақыт өткізген адамдармен байланысты. Бұл құбылыстың бірнеше түсіндірмелері бар. Біріншіден, қылмыскерлер емес, халықтың көп бөлігі ГУЛАГтан аман қалды және Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін, Хрущев отырар кезінде босатылды. Бұл ГУЛАГ тұтқындарының мәдениетінің күнделікті советтік өмірге енуіне әкелді, бұл екі тарап үшін де мәдени шок тудырды. Әсіресе, ГУЛАГтан саяси тұтқындар ретінде аман қалған жазушылар, ақындар мен журналистер босатылғаннан кейін өз шығармаларында феняны жиі қолдана бастады. Уақыт өте келе, қылмыскерлер мен қара нарық саудагерлері жұмысшы табының советтік мәдениетінде жасырын түрде құрметке ие болды. Бұл, мысалы, "блатная әндерге" әкелді. Дегенмен, "қарапайым" орыстардың көпшілігі феняны толық немесе жақсы түсінбейді, тіпті оны мойындауға да дайын емес. Қазіргі феня әлі де орыс мәдениетіне әртүрлі әсер етеді. Атап айтқанда, орыс комедиясының бір жанры бар, онда белгілі ертегілер, мысалы, Ромео мен Джульетта, Дж.Р.Р. Толкиннің "Сақиналардың иесі" немесе тіпті танымал ертегілер феня тілінде диалогтарды қайта жазу арқылы пародияланады. Кеңес Одағының ыдырауы және "Жаңа орыстардың" пайда болуы феняға жаңа өзгерістер енгізді, әсіресе, әдеттегі сөздерге жаңа мағыналар мен интонациялар берді. 2016 жылдың қаңтар айында Ресейдің түзеу жүйесі түрмелерде сөгіс пен феняны қолдануға тыйым салды. Бұл 2013 жылы ресейлік түзеу қызметкерлерінің феняны қолдануына тыйым салғаннан кейін болды.
"Ропа кимать, полумеркот, рыхло закурещат ворыханы." Normative Russian: "Пора спать, полночь; скоро запоют петухи." Translation: "It's time to go to bed, it's midnight, soon the roosters will be crowing." "Да позагорбил басве слемзить: астона басвинска ухалила дряботницей." Normative Russian: "Да позабыл тебе сказать: жена твоя померла весною." Translation: "Oh, I forgot to tell you: your wife died this spring." Modern fenya included usual Russian words in unusual meanings, like шаблон shablon (template) for military or police headwear, педаль pedal''' (pedal) for mobile phone (recent addition). The vocabulary changed over time, with notable infusion of words of Yiddish origin. During the times of the Soviet Union fenya penetrated into common spoken Russian and can no longer be considered cryptic, although it is still commonly associated with those who have connections to the Russian criminal culture or who have spent a significant amount of time incarcerated. A number of explanations for this phenomenon are suggested. For one, a significant part of the population, not necessarily criminals, survived the Gulag and were released after the death of Joseph Stalin and during the Khrushchev thaw. This resulted in the merger of the culture of Gulag prisoners into everyday Soviet life, which resulted a culture shock on both sides. Particularly members of the intelligentsia, including writers, poets, and journalists who had survived the Gulag as political prisoners, began to regularly use fenya in their writings after their release. Over time, criminals and black marketeers were covertly admired in working class Soviet culture. This resulted, for example, in "blatnaya songs". Few "common" Russians, however, possess a complete or even complex understanding of fenya and fewer still for various reasons will admit to it. Modern Fenya still influences Russian culture in different ways. In particular, a whole genre of Russian comedy exists, in which a well known tale, such as Romeo and Juliet, J. R. R. Tolkien's The Lord of the Rings, or even a popular fairy tale is satirized by rewriting the dialogue in fenya. The dissolution of the Soviet Union and the appearance of "New Russians" introduced new changes into fenya'', notably assigning new meanings and accents to common words. In January 2016, the use of both profanity and fenya by prisoners was banned by the Russian penal system. This followed a 2013 ban on the use of fenya by Russian corrections officers.