Кіріспе
Психологияда орталықтандыру – жағдайдың бір маңызды жағына назар аудару және басқа, мүмкін маңызды жақтарын елемеу. Швейцариялық психолог Жан Пиаже өзінің танымдық даму сатысы теориясы арқылы таныстырған орталықтану – бұл көбінесе операцияалды кезеңде көрініс тапқан мінез-құлық. Пиаже эгоцентризм, операцияалды балалардың жүйелі емес ойлауына жауапты жалпы элемент, орталықтануға себепші болды деп мәлімдеді. Балаға екі стакан (А1 және А2) көрсетеді, олар бірдей биіктікке толы. Баладан екі стаканның құрамында бірдей мөлшерде сұйықтық бар ма деп сұралады, онда бала әрқашан солай деп келіседі. Содан кейін, тәжірибе жүргізуші сұйықтықты А2-ден төменгі және кеңірек P стаканына құяды. Баладан сұйықтық мөлшері әлі де бірдей ме деп сұрайды. Операцияалды кезеңде балалар мөлшердің бірдей емес екенін айтады, жоғары стакан немесе кеңірек стакан көбірек сұйықтық болады. Алайда бала нақты операциялық сатыға жеткеннен кейін, сұйықтық мөлшері әлі де бірдей деп қорытынды жасайды. Бұл жерде орталықтану баланың сұйықтықтың бір жағына, биіктігіне немесе еніне назар аударуымен көрінеді, сондықтан ол сақтап қала алмайды. Нақты операциялық кезеңде бала екі өлшем туралы бір мезгілде ойлана алады және бір өлшемдегі өзгеріс екінші өлшемдегі өзгерісті жоятынын мойындайды. Пиаже содан кейін балалардан тостағандарды толтыруға жеткілікті мөлшерде жұмыртқа алуды сұрады, ал балалар мұны істеуге тырысқанда, олардың жұмыртқалары тым көп немесе тым аз екенін білгенде таң қалды. Бұл жерде де бала әр қатардың ішіндегі сандарға емес, қатарлардың ұзындығына назар аударады. Балалар да осындай тапсырма арқылы салмақ пен ұзындықты сақтап қалуды көрсетті. Бұл жерде балаларға екі бірдей өлшемді "Плейдо" доптары көрсетілді. Эгоцентризм – адамның өз көзқарасын басқалардың көзқарасынан ажырата алмауын білдіреді, бірақ міндетті түрде өзімшілдікті немесе менмендікті білдірмейді. Балалардың өз ойын өз көзқарастарынан қарастырғандары – өзімшілдік. Мысалы, өзімшіл бала әкесінің туған күніне ойыншық көлік алғысы келеді. Бұл өзімшілдік емес, өйткені ол қызға сыйлық береді, бірақ бұл ананың машинаны ұнатпауы мүмкін екендігін ескермейтін әрекет болар еді. Бала анасы да дәл солай ойлайды деп ойлайды, сондықтан ойыншық машинаны сыйлық ретінде алуды ұнатады. Анимизм – өмірді физикалық заттарға жатқызу – эгоцентризмнен туындайды; балалар барлық нәрсе өздері сияқты жұмыс істейді деп санайды. Балалар өзімшіл болғанша, әр адамның жеке, субъективті тәжірибелері бар екенін түсінбейді. Моральдық ойлау тұрғысынан алғанда, кішкентай балалар ережені бір көзқараспен қарайды, ересектерден немесе билік тұлғаларынан берілген абсолюттік ретінде. Өзін-өзі бағалайтын балаға бәрі бір көзқараспен қарағандай, ақшаны сақтап қала алмайтын бала да мәселенің бір жағына ғана назар аударады. Мысалы, бір стаканнан суды қысқа, кеңірек стаканға құйғанда, бала бір таңғажайып өлшемге – биіктік айырмашылығына – орындылық жасайды. Бала бірден екі жақты қарастыра алмайды. Орталықтануды, негізінен, ғылыми ойлауды қамтитын нақты міндеттерде эгоцентризмнің бір түрі ретінде қарастыруға болады. Кең мағынада, табандылық – бұл мидың алдын ала жауаптарды тежеу немесе оның әдеттегі басқа мінез-құлыққа өтуіне мүмкіндік бермеуінен туындайтын функционалды емес мінез-құлықтардың кең ауқымын сипаттау үшін қолданылады. Бұл әлеуметтік және басқа да жағдайларда тапсырманы ауыстыруға және ауыстырып жұмыс істеуге кедергі келтіруді қамтиды. Табандылық пен орталықтану байланысты, орталықтану – бұл табандылықтың негізі, бірақ табандылықтың өзі жарақаттың белгісі болып саналады. Ересектерде табандылық мәселесі көбірек кездесетін болса, балалардың ойлау қабілетінің жетіспеушілігіне байланысты орталықтандыруды дамытудың ерекше жетістіктері арқылы оңай жеңуге болады.
In psychology, centration is the tendency to focus on one salient aspect of a situation and neglect other, possibly relevant aspects. Introduced by the Swiss psychologist Jean Piaget through his cognitive developmental stage theory, centration is a behaviour often demonstrated in the preoperational stage. Piaget claimed that egocentrism, a common element responsible for preoperational children's unsystematic thinking, was causal to centration. the child is shown two glasses, A1 and A2, that are filled to the same height. The child is asked if the two glasses contain the same amount of liquid, in which the child almost always agrees that they do. Next, the experimenter pours the liquid from A2 to glass P, which is lower and wider. The child is then asked if the amount of liquid is still the same. At the preoperational stage, children will respond that the amount is not the same, with either the taller glass or the wider glass containing more liquid. Once the child has reached the concrete operational stage, however, the child will conclude the amount of liquid is still the same. Here, centration is demonstrated in the fact that the child pays attention to one aspect of the liquid, either the height or the width, and is unable to conserve because of it. With achievement of the concrete operational stage, the child is able to reason about the two dimensions simultaneously and recognize that a change in one dimension cancels out a change in the other. Piaget then asked the children to take just enough eggs to fill the cups, and when the children attempted to do so, they were surprised to find that they had too many or too few eggs. Again, centration is present here, where the child pays attention to the length of the rows and not the numbers within each row. Children demonstrated conservation of weight and length through a similar task. In this one, children were shown two balls of Playdoh that were equal in size. Egocentrism, then, refers to the inability to distinguish one's own perspective from that of others, but does not necessarily imply selfishness or conceit. In speech, children are egocentric when they consider matters only from their own perspective. For example, a young egocentric boy might want to buy his mother a toy car for her birthday. This would not be a selfish act, as he would be getting her a present, but it would be an action that did not take into account the fact that the mother might not like the car. The child would assume that his mother would be thinking the same thing as himself, and would therefore love to receive a toy car as a gift. Animism – the attribution of life to physical objects – also stems from egocentrism; children assumed that everything functions just as they do. As long as children are egocentric, they fail to realize the extent to which each person has private, subjective experiences. In terms of moral reasoning, young children regard rules from one perspective, as absolutes handed down from adults or authority figures. Just as the egocentric child views things from a single perspective, the child who fails to conserves focuses on only one aspect of the problem. For example, when water is poured from one glass into a shorter, broader one, the child ‘centers’ on a single striking dimension – the difference in height. The child cannot ‘decenter’ and consider two aspects of the situation at once. Centration, essentially, can be seen as a form of egocentrism in specific tasks involving scientific reasoning. In a broader sense, perseveration is used to describe a wide range of functionless behaviours that arise from a failure of the brain to either inhibit prepotent responses or to allow its usual progress to a different behavior. This includes impairment in set shifting and task switching in social and other contexts. Perseveration and centration are connected, in that centration is a basis for perseveration, but perseveration itself is seen to be a symptom of injury. Where perseveration is more of an issue when seen in adults, centration is a deficit in children's thinking that can be overcome more easily, through typical developmental gains.
Орталықтан ажырату
Балалар, әдетте, сұйықтықтарды сақтау қабілетін шамамен 7 жасында дамытады. Осылай істегенде, олар нақты операциялар кезеңіне енеді. Орталықтанудан арылудың үш негізгі түрі бар. Біріншіден, бала теңдік аргументін қолдануы мүмкін – ештеңе қосылмаған немесе алынбаған, сондықтан бәрі бірдей болуы керек. Екіншіден, бала бір стақанның биіктігі мен екінші стақанның енінің өзара теңесетінін айта отырып, компенсация аргументін қолдануы мүмкін. Үшіншіден, кері ойлау мүмкін, онда бала олар әлі де бірдей деп ойлауы мүмкін, себебі кең стақаннан суды биік стақанға қайта құйып, екі бірдей стақан жасауға болады. Бұл аргументтердің негізінде логикалық операциялар – кері қайта айналатын ой-әрекеттер жатыр. Бұл ой-әрекеттер болғандықтан, бала олар туралы айтқан өзгерістерді істеуге немесе көруге міндетті емес. Мұны бала біріншіде бір стақан биік болғандықтан көбірек дейді, содан кейін ені көбірек болғандықтан екіншісі көбірек дейді, ал соңында шатасып қалады. Бала өзі бұл ішкі қайшылықты шешкенде, мәселенің бірнеше жағын ескере отырып, орталықтанудан арылып, нақты операциялар кезеңіне көтеріледі. Көп тапсырмалылық, танымдық икемділік және назарды ауыстыру арқылы көрінетін, бірнеше маңызды объектілер немесе жағдайлар арасында назарды ауыстыру үшін орталықтану қажет. Сонымен қатар, балалардың жеке әріптерден асып, сөздер мен мағыналарды түсінуі үшін оқу және математика дағдыларында орталықтану маңызды.
Басқа зерттеулер
Жоғарыда көрсетілгендей, Пиажетті ең қызықтырған сандық түсінудің аспектісі баланың қабылдаудағы өзгерістерге қарамастан санды сақтау қабілеті болды. Кейінгі зерттеулер Пиажедің консервацияны толық түсіну – нақты операциялық кезеңнің жетістігі деген пікірін жоққа шығармады. Дегенмен, соңғы жұмыстар оның зерттеулерінде назардан тыс қалған, ертерек, толық емес түсінік формалары болуы мүмкін екенін ұсынады. Зерттеушілер консервация тапсырмаларын әртүрлі жолдармен жеңілдетті. Мысалы, олар балаға «бірдей» немесе «көп» туралы сұрақтарға жауап берудің орнына жеуге немесе ішуге конфеталарды немесе шырынды таңдауға рұқсат беру арқылы әдеттегі сөздік талаптарды азайтты. Немесе олар тапсырманы жалғасып жатқан ойынның ішіне енгізу арқылы сұрақтарға қойылған контексті табиғирақ және танысрақ етті. Мұндай өзгерістер сақталмау қатесін толық жоймаса да, 4 және 5 жастағы балалардың нәтижелерін жақсартады. Шындығында, қарапайым жағдайларда тіпті 3 жасар балалар да санның өзгермейтіні туралы білімді көрсете алады. Рошель Гелманның зерттеуі жақсы мысал келтіреді. Оның зерттеуінде 3 жасар қатысушылар алдымен ойын ойнады, онда бірнеше тәжірибелер барысында үш ойыншық егеуқұйрығы бар табақ «жеңімпаз», ал екі ойыншық егеуқұйрығы бар табақ «жеңілген» екенін білді. Содан кейін, маңызды сынақ кезінде үш егеуқұйрықты табақ жасырын түрде өзгертілді. Кейбір жағдайларда қатардың ұзындығы өзгертілді, ал басқа жағдайларда бір егеуқұйрық алынып тасталды. Балалар қатардың ұзындығының өзгеруіне немқұрайлы қарады және табақты «жеңімпаз» деп санауын жалғастырды. Дегенмен, санның нақты өзгеруіне мүлдем басқаша жауап берді, іздеу мінез-құлқы мен түсіндіруге бағытталған әртүрлі әрекеттерге әкелді. Осылайша балалар, кем дегенде осы жағдайда, сан өзгермеуі керек екенін көрсетті. Алайда, консервация тапсырмаларында ертерек біліктілік көрсеткен зерттеулер де сынға ұшырағанын атап өту керек. Атап айтқанда, бұл сын-тегеуріндер ертерек біліктілік зерттеулеріндегі әдістемелік өзгерістер кіші балаларды төменгі деңгейдегі механизмдерге байланысты сақтауға бейімдеуі мүмкін екенін көрсетеді. Сондықтан балалардың осы тапсырмаларды орындауы шындықты сақтаудың танымдық механизмдеріне қарағанда, қабылдау механизмдеріне және инварианттылықты түсінуіне байланысты болуы мүмкін. Осылайша, балалар дисплейдегі өзгерістерде ақпаратты сақтаудың орнына ақпаратты жоюды немесе қосуды ажыратуға сезімтал болуы мүмкін.