Кіріспе

Психологияда орталықтандыру – жағдайдың бір маңызды жағына назар аудару және басқа, мүмкін маңызды жақтарын елемеу. Швейцариялық психолог Жан Пиаже өзінің танымдық даму сатысы теориясы арқылы таныстырған орталықтану – бұл көбінесе операцияалды кезеңде көрініс тапқан мінез-құлық. Пиаже эгоцентризм, операцияалды балалардың жүйелі емес ойлауына жауапты жалпы элемент, орталықтануға себепші болды деп мәлімдеді. Балаға екі стакан (А1 және А2) көрсетеді, олар бірдей биіктікке толы. Баладан екі стаканның құрамында бірдей мөлшерде сұйықтық бар ма деп сұралады, онда бала әрқашан солай деп келіседі. Содан кейін, тәжірибе жүргізуші сұйықтықты А2-ден төменгі және кеңірек P стаканына құяды. Баладан сұйықтық мөлшері әлі де бірдей ме деп сұрайды. Операцияалды кезеңде балалар мөлшердің бірдей емес екенін айтады, жоғары стакан немесе кеңірек стакан көбірек сұйықтық болады. Алайда бала нақты операциялық сатыға жеткеннен кейін, сұйықтық мөлшері әлі де бірдей деп қорытынды жасайды. Бұл жерде орталықтану баланың сұйықтықтың бір жағына, биіктігіне немесе еніне назар аударуымен көрінеді, сондықтан ол сақтап қала алмайды. Нақты операциялық кезеңде бала екі өлшем туралы бір мезгілде ойлана алады және бір өлшемдегі өзгеріс екінші өлшемдегі өзгерісті жоятынын мойындайды. Пиаже содан кейін балалардан тостағандарды толтыруға жеткілікті мөлшерде жұмыртқа алуды сұрады, ал балалар мұны істеуге тырысқанда, олардың жұмыртқалары тым көп немесе тым аз екенін білгенде таң қалды. Бұл жерде де бала әр қатардың ішіндегі сандарға емес, қатарлардың ұзындығына назар аударады. Балалар да осындай тапсырма арқылы салмақ пен ұзындықты сақтап қалуды көрсетті. Бұл жерде балаларға екі бірдей өлшемді "Плейдо" доптары көрсетілді. Эгоцентризм – адамның өз көзқарасын басқалардың көзқарасынан ажырата алмауын білдіреді, бірақ міндетті түрде өзімшілдікті немесе менмендікті білдірмейді. Балалардың өз ойын өз көзқарастарынан қарастырғандары – өзімшілдік. Мысалы, өзімшіл бала әкесінің туған күніне ойыншық көлік алғысы келеді. Бұл өзімшілдік емес, өйткені ол қызға сыйлық береді, бірақ бұл ананың машинаны ұнатпауы мүмкін екендігін ескермейтін әрекет болар еді. Бала анасы да дәл солай ойлайды деп ойлайды, сондықтан ойыншық машинаны сыйлық ретінде алуды ұнатады. Анимизм – өмірді физикалық заттарға жатқызу – эгоцентризмнен туындайды; балалар барлық нәрсе өздері сияқты жұмыс істейді деп санайды. Балалар өзімшіл болғанша, әр адамның жеке, субъективті тәжірибелері бар екенін түсінбейді. Моральдық ойлау тұрғысынан алғанда, кішкентай балалар ережені бір көзқараспен қарайды, ересектерден немесе билік тұлғаларынан берілген абсолюттік ретінде. Өзін-өзі бағалайтын балаға бәрі бір көзқараспен қарағандай, ақшаны сақтап қала алмайтын бала да мәселенің бір жағына ғана назар аударады. Мысалы, бір стаканнан суды қысқа, кеңірек стаканға құйғанда, бала бір таңғажайып өлшемге – биіктік айырмашылығына – орындылық жасайды. Бала бірден екі жақты қарастыра алмайды. Орталықтануды, негізінен, ғылыми ойлауды қамтитын нақты міндеттерде эгоцентризмнің бір түрі ретінде қарастыруға болады. Кең мағынада, табандылық – бұл мидың алдын ала жауаптарды тежеу немесе оның әдеттегі басқа мінез-құлыққа өтуіне мүмкіндік бермеуінен туындайтын функционалды емес мінез-құлықтардың кең ауқымын сипаттау үшін қолданылады. Бұл әлеуметтік және басқа да жағдайларда тапсырманы ауыстыруға және ауыстырып жұмыс істеуге кедергі келтіруді қамтиды. Табандылық пен орталықтану байланысты, орталықтану – бұл табандылықтың негізі, бірақ табандылықтың өзі жарақаттың белгісі болып саналады. Ересектерде табандылық мәселесі көбірек кездесетін болса, балалардың ойлау қабілетінің жетіспеушілігіне байланысты орталықтандыруды дамытудың ерекше жетістіктері арқылы оңай жеңуге болады.

Орталықтан ажырату

Балалар, әдетте, сұйықтықтарды сақтау қабілетін шамамен 7 жасында дамытады. Осылай істегенде, олар нақты операциялар кезеңіне енеді. Орталықтанудан арылудың үш негізгі түрі бар. Біріншіден, бала теңдік аргументін қолдануы мүмкін – ештеңе қосылмаған немесе алынбаған, сондықтан бәрі бірдей болуы керек. Екіншіден, бала бір стақанның биіктігі мен екінші стақанның енінің өзара теңесетінін айта отырып, компенсация аргументін қолдануы мүмкін. Үшіншіден, кері ойлау мүмкін, онда бала олар әлі де бірдей деп ойлауы мүмкін, себебі кең стақаннан суды биік стақанға қайта құйып, екі бірдей стақан жасауға болады. Бұл аргументтердің негізінде логикалық операциялар – кері қайта айналатын ой-әрекеттер жатыр. Бұл ой-әрекеттер болғандықтан, бала олар туралы айтқан өзгерістерді істеуге немесе көруге міндетті емес. Мұны бала біріншіде бір стақан биік болғандықтан көбірек дейді, содан кейін ені көбірек болғандықтан екіншісі көбірек дейді, ал соңында шатасып қалады. Бала өзі бұл ішкі қайшылықты шешкенде, мәселенің бірнеше жағын ескере отырып, орталықтанудан арылып, нақты операциялар кезеңіне көтеріледі. Көп тапсырмалылық, танымдық икемділік және назарды ауыстыру арқылы көрінетін, бірнеше маңызды объектілер немесе жағдайлар арасында назарды ауыстыру үшін орталықтану қажет. Сонымен қатар, балалардың жеке әріптерден асып, сөздер мен мағыналарды түсінуі үшін оқу және математика дағдыларында орталықтану маңызды.

Басқа зерттеулер

Жоғарыда көрсетілгендей, Пиажетті ең қызықтырған сандық түсінудің аспектісі баланың қабылдаудағы өзгерістерге қарамастан санды сақтау қабілеті болды. Кейінгі зерттеулер Пиажедің консервацияны толық түсіну – нақты операциялық кезеңнің жетістігі деген пікірін жоққа шығармады. Дегенмен, соңғы жұмыстар оның зерттеулерінде назардан тыс қалған, ертерек, толық емес түсінік формалары болуы мүмкін екенін ұсынады. Зерттеушілер консервация тапсырмаларын әртүрлі жолдармен жеңілдетті. Мысалы, олар балаға «бірдей» немесе «көп» туралы сұрақтарға жауап берудің орнына жеуге немесе ішуге конфеталарды немесе шырынды таңдауға рұқсат беру арқылы әдеттегі сөздік талаптарды азайтты. Немесе олар тапсырманы жалғасып жатқан ойынның ішіне енгізу арқылы сұрақтарға қойылған контексті табиғирақ және танысрақ етті. Мұндай өзгерістер сақталмау қатесін толық жоймаса да, 4 және 5 жастағы балалардың нәтижелерін жақсартады. Шындығында, қарапайым жағдайларда тіпті 3 жасар балалар да санның өзгермейтіні туралы білімді көрсете алады. Рошель Гелманның зерттеуі жақсы мысал келтіреді. Оның зерттеуінде 3 жасар қатысушылар алдымен ойын ойнады, онда бірнеше тәжірибелер барысында үш ойыншық егеуқұйрығы бар табақ «жеңімпаз», ал екі ойыншық егеуқұйрығы бар табақ «жеңілген» екенін білді. Содан кейін, маңызды сынақ кезінде үш егеуқұйрықты табақ жасырын түрде өзгертілді. Кейбір жағдайларда қатардың ұзындығы өзгертілді, ал басқа жағдайларда бір егеуқұйрық алынып тасталды. Балалар қатардың ұзындығының өзгеруіне немқұрайлы қарады және табақты «жеңімпаз» деп санауын жалғастырды. Дегенмен, санның нақты өзгеруіне мүлдем басқаша жауап берді, іздеу мінез-құлқы мен түсіндіруге бағытталған әртүрлі әрекеттерге әкелді. Осылайша балалар, кем дегенде осы жағдайда, сан өзгермеуі керек екенін көрсетті. Алайда, консервация тапсырмаларында ертерек біліктілік көрсеткен зерттеулер де сынға ұшырағанын атап өту керек. Атап айтқанда, бұл сын-тегеуріндер ертерек біліктілік зерттеулеріндегі әдістемелік өзгерістер кіші балаларды төменгі деңгейдегі механизмдерге байланысты сақтауға бейімдеуі мүмкін екенін көрсетеді. Сондықтан балалардың осы тапсырмаларды орындауы шындықты сақтаудың танымдық механизмдеріне қарағанда, қабылдау механизмдеріне және инварианттылықты түсінуіне байланысты болуы мүмкін. Осылайша, балалар дисплейдегі өзгерістерде ақпаратты сақтаудың орнына ақпаратты жоюды немесе қосуды ажыратуға сезімтал болуы мүмкін.