Кіріспе
Тіс аспаптары
Тіс бұрғысы немесе тіс қолөнері – қолмен ұсталатын, механикалық құрал, ол тіс процедураларын орындау үшін қолданылады, оның ішінде шірігенді алып тастау, пломбаларды жылтырату, косметикалық стоматология жасау және протездерді өзгерту сияқты шаралар кіреді. Қолөнерінің өзі айналма қозғалысын тудыратын және кесу құралына, әдетте тіс тістеуішке, қуат жеткізетін ішкі механикалық бөліктерден тұрады. Клиникалық жағдайда қолданылатын құралдың түрі тіс процедурасының талаптарына сәйкес өзгереді. Кейбір қолөнері құралдарына жарық көзі және салқындату суы шашырату жүйесі де орнатылуы мүмкін, бұл көрінуді, дәлдікті және процедураның жалпы сәттілігін арттырады. Тістеуіштер көбінесе вольфрам карбидінен немесе алмастан жасалады.
Жоғары жылдамдықты қолмен ұстайтын
Механизмдеріне қарай, қолға ұсталатын аспаптар ауа турбинасы немесе электрлік (жылдамдықты арттырушылар да бар) болып жіктеледі. Бірақ клиникалық жағдайда ауа турбинасы қолға ұсталатын аспаптарын көбінесе "жоғары жылдамдықты" деп атайды. Аспаптарда кескішті (бур немесе дұрыл) бекітуге арналған патрон немесе ұңғыма болады.
Салқындату
Жоғары жылдамдықпен үйкеліс кезінде дрельдің ішінде зор жылу пайда болады. Сондықтан жоғары жылдамдықты қолға ұсталатын аспаптарда тиімді сумен салқындату жүйесі болуы қажет. Стандарт бойынша 3-тен 5-ке дейінгі саңылаулар арқылы минутына 50 мл салқындату суы жеткізілуі керек.
Жарықтандыру
Қазіргі заманғы көптеген қолға ұсталатын аспаптарда кескіш ұшына жақын жарық орналасқан. Бұл жарық кесу бетіне бағытталып, операция кезінде көруге көмектеседі. Ескі аспаптар галогендік шамдар мен оптикалық талшықтардан тұратын жүйелерді пайдаланған, бірақ бұл әдістің бірнеше кемшіліктері бар: галогендік шамдар уақыт өте келе жарығы төмендейді және оларды жөндеу қымбат, ал оптикалық талшықтар түсірілгенде тез сынып, көп рет автоклавтаудан кейін тозып кетеді. Көптеген жетілдірілген аспаптарда қазір LED технологиясы қолданылады. LED-тер ұзақ қызмет етеді, күштірек жарық береді және аз жылу шығарады.
Электрлік қолмен ұстайтын құрал
Әуе турбинасымен жұмыс істейтін қолға ұсталатын аспаптар төмен серпіммен өте жоғары жылдамдыққа (250 000 мен 420 000 айналым арасында) жете алады, ал электрлік қолға ұсталатын аспаптар әдетте төмен жылдамдықпен (20-200 000 айналым) жоғары серпіммен жұмыс істейді. Кейбір электрлік қолға ұсталатын аспаптар, жылдамдықты арттыратын аспаптар деп аталады, олар айналу жылдамдығын арттыру үшін беріліс қатынастарын пайдаланады. Электрлік қолға ұсталатын аспапты кішкентай электр қозғалтқышы, сондай-ақ микромотор жетектейді. Аспапқа қуатты микромотор береді. Аспаптың ішінде ішкі берілістер бар, олар үйкеліспен бекітілген бұрғышты тұрақты жылдамдықпен, серпімге тәуелсіз айналуға мүмкіндік береді. Сондықтан қуат микромотор және ішкі берілістер арқылы қамтамасыз етіледі.
Жеңіл жүретін қолмен ұсталатын бөлшектер
Баяу жылдамдықты қол құралдары жоғары жылдамдықты электрлік немесе ауа турбиналы қол құралдарына қарағанда әлдеқайда төмен жылдамдықпен жұмыс істейді. Баяу жылдамдықты қол құралдарын әдетте ауа турбиналарының орнына роторлық қанатты қозғалтқыштар қозғалтады. Олар 600 мен 25 000 айналым/минут аралығында жұмыс істейді. Ішкі беріліс механизмі жылдамдықты арттыратын қол құралына өте ұқсас. Екі құралдың арасындағы басты айырмашылық – баяу жылдамдықты құралдарда ішкі беріліс болады және олар бекіткішті және үйкеліс тісті ұштарды қолдана алады.
Пайдалану көрсеткіштері
Жалпы, тіс кариесін алып тастау сияқты операциялық процедураларға немесе эмальді немесе емдеу материалдарын жылтыратуға қолданылады. Акрил және металл материалдарын ауыздан тыс реттеу және жылтырату үшін көбінесе тік, төмен жылдамдықты қолмен ұсталатын құрал қолданылады.
Жылдамдықты төмендететін қолмен ұсталатын құрылғы
Төмендетілген жылдамдықпен жұмыс істеу үшін жасалған.
Пайдалану көрсеткіштері
Пайдаланудың негізгі көрсеткіштері эндодонттық каналдарды дайындау, имплантациялау және профилактиканы қамтиды.
Эндодонттық каналдарды дайындау
Эндодонттық каналдар баяу айналатын файлмен дайындалады. Пайдалану барысында эндодонттық файлдың сынбауын қамтамасыз ету үшін айналу моментін қатаң бақылау қажет. Имплантация Имплантация кезінде сүйек тініне жылумен зақым келтірмеу үшін жылдамдығын төмендететін қолға ұсталатын құрал қолданылады. Профилактика Жылдамдығын төмендететін қолға ұсталатын құралды пайдалану арқылы жасалатын профилактика, аз жылу өндіріледі және осылайша жылудың таралуы арқылы тілқабыққа зақымдану қаупі азаяды.
Тіс тістегі шұңқыр
Тіс тістейтін шұңқыр, немесе шұңқыр – қолға ұсталатын аспаптың ішінде қолданылатын кескіштің бір түрі. Шұңқырлар әдетте вольфрам карбидінен немесе алмастан жасалады. Шұңқырдың үш бөлігі бар: бас, мойын және сап. Кейбір шұңқырлардың (мысалы, вольфрам карбидінен жасалған шұңқырлардың) басында материалды алып тастайтын кескіштер болады. Бұл кескіштер шұңқырдың қасиеттерін өзгерту үшін әртүрлі бұрыштарда орналастырылуы мүмкін. Көбірек доғал бұрыштар теріс бұрыш жасайды, бұл шұңқырдың беріктігі мен қызмет ету мерзімін ұзартады. Аз доғал бұрыштар оң бұрыш жасайды, ол өткір кескішпен қамтамасыз етеді, бірақ тез тозады. Басқа, жиі қолданылатын шұңқырлардың бас жағы кескіштерге ұқсас кесу функциясын атқаратын ұсақ құммен жабылған (мысалы, жоғары жылдамдықты алмаз шұңқырлар). Алмаз шұңқырлар карбид шұңқырларға қарағанда жақсы басқаруға және сезімдік кері байланысқа мүмкіндік береді, себебі алмаздар карбид шұңқырлардың жеке кескіштерімен салыстырғанда тіспен үнемі жанасады. Шұңқырлардың пішіндері әртүрлі: дөңгелек, кері конус, тік жарық, конус тәрізді жарық және алмұрт пішіндес. Кесу тиімділігін арттыру үшін шұңқырлардың кескіштеріне қосымша кесулар енгізілді, бірақ жоғары жылдамдықты қол аспаптарының пайда болуымен олардың пайдасы азайды.
Сақтау
Құралды әр пайдаланғаннан кейін инфекцияның алдын алу үшін дезинфекциялау немесе стерильдеу қажет. Құрылғының механикалық құрылымына байланысты, оны спиртті дезинфекциялау құралымен өңдеуге болмайды, себебі ол майлау материалдарын жояды. Оның орнына, бұрғыны алып тастап, құралды сумен жуып, майлағаннан кейін автоклавта стерильдеу керек. АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасы бұрларды "бір рет қолданылатын құрылғылар" деп санайды, бірақ оларды дұрыс процедураларды орындау арқылы стерильдеуге болады.
Тарих
Инд өркениеті 7000 ж.б.д. мерзіміне дейін тіс емшілігінің қолданылғанына дәлелдер берді. Осы тіс емшілігінің ең алғашқы түрі, мүмкін, тәжірибелі әшекейшілер қолданған бұрғылау құралдарымен тіс ауруларын емдеуді қамтыды. Бұл ежелгі тіс емшілігі әдістерінің сенімді және тиімді екені көрсетілді. 3,5 мм тереңдігіндегі және концентрлі ойықтары бар қуыстар бұрғылау құралын пайдаланғанын көрсетеді. Тістердің жасы 9000 жылға жуық деп есептеледі. Кейінірек механикалық қол бұрғылары қолданылды. Көптеген қол бұрғылары сияқты, олар да өте баяу болды, айналу жылдамдығы 15 айналымға дейін жетті. 1864 жылы британдық тіс дәрігері Джордж Феллоус Харрингтон Erado деп аталған сағаттық механизммен жұмыс істейтін тіс бұрғысын ойлап тапты. Бұл құрылғы бұрынғы бұрғылардан әлдеқайда жылдам болды, бірақ сонымен қатар өте шулы еді. 1868 жылы американдық тіс дәрігері Джордж Ф. Грин педальмен басқарылатын ұрғышпен жұмыс істейтін пневматикалық тіс бұрғысын ойлап тапты. Джеймс Б. Моррисон 1871 жылы педальмен басқарылатын бұрғылау құралын жасады. Алғашқы электрлік тіс бұрғысы 1875 жылы Гринмен патенттелді, бұл тіс емшілігінде революция жасады. 1914 жылға қарай электрлік тіс бұрғылары минутына 3000 айналымға жете алды. 1950-1960 жылдары ауа турбиналық бұрғыны дамытуды қамтитын, дамудың екінші күшті толқыны болды.
Қарсы бұрыш
Қазіргі заманғы тіс бұрғысы – ауа турбинасы (немесе ауа роторы) қарсы бұрышты қолға ұстағыш, онда ротациялық құралдың білігі бұрышта орналасқан, бұл тіс емдеуі үшін ауыздың нашар қол жетімді жерлеріне жетуге мүмкіндік береді. Қарсы бұрышты Джон Патрик Уолш (кейіннен рыцарь атағы берілді) және Доминион физикалық зертханасының (DPL) Веллингтон қаласындағы қызметкерлері ойлап тапты. Қолға ұстағышқа уақытша патент алу үшін алғашқы ресми өтінім 1949 жылдың қазан айында берілді. Бұл қолға ұстағыш қысылған ауамен жұмыс істеді. Патент қараша айында Джон Патрик Уолшке берілді, ол коммерциялық типтегі кішкентай ауа ұнтағын тік ұнтақ ретінде қолданғаннан кейін қарсы бұрышты ауа турбинасы қолға ұстағышын ойлап тапты. Оны Америкада доктор Джон Борден жетілдірді және алғаш рет 1957 жылы DENTSPLY компаниясы Borden Airotor ретінде коммерциялық өндіріске алып, таратып берді. Көп ұзамай Borden Airotor-ды KaVo Dental сияқты басқа компаниялар да өндірді, олар 1959 жылы алғашқысын жасады. Қазіргі үлгілер 800,000 айналымға дейін жұмыс істей алады; алайда, ең көп қолданылатыны – дәлдік жұмыстары үшін 400,000 айналымды "жоғары жылдамдықты" қолға ұстағыш, ол микромотормен басқарылатын жылдамдықпен жұмыс істейтін "төмен жылдамдықты" қолға ұстағышпен толықтырылады, ол жоғары жылдамдықты қолға ұстағыштан артық күш талап ететін жұмыстар үшін серпім (максимум 40,000 айналымға дейін) тудырады.
Баламалар
1990 жылдардан бастап дәстүрлі айналмалы тіс бұрғыларына бірнеше баламалар әзірленді. Оларға тіс лазерлік жүйелер, ауа абразиясы құрылғылары (шағын абразивті бөлшектерді қысыммен жіберілген ауамен біріктіретін құрылғылар, іс жүзінде миниатюралық құм тастағыштар) және озон немесе күміс диамин фториді (SDF) көмегімен жүргізілетін тіс емдері жатады.