Кіріспе
Мәдениетке байланысты психикалық аурулар
the 1970s rock band Piblokto! Piblokto, also known as pibloktoq and Arctic hysteria, is a condition most commonly appearing in Inughuit (Northwest Greenlandic Inuit) societies living within the Arctic Circle. Piblokto is a culture specific hysterical reaction in Inuit, especially women, who may perform irrational or dangerous acts, followed by amnesia for the event. Piblokto may be linked to repression of the personality of Inuit women. The condition appears most commonly in winter. It is considered to be a form of a culture bound syndrome, although more recent studies (see Skepticism section) question whether it exists at all. Piblokto is also part of the glossary of cultural bound syndromes found in the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM IV).
1970 жылдардың рок тобы – Piblokto! Пиблокто, сондай-ақ пиблокток және Арктикалық истерия деп те аталады, Арктика шеңберінде тұратын инугхуит (Солтүстік-Батыс Гренландия инуиттері) қоғамдарында ең көп кездесетін жағдай. Пиблокто – инуиттерде, әсіресе әйелдерде кездесетін, ақылға сыймас немесе қауіпті әрекеттерге алып келіп, кейін оқиға туралы есте сақтамаушылықпен аяқталатын мәдениетке тән истерикалық реакция. Пиблокто инуит әйелдерінің жеке басын жасырумен байланысты болуы мүмкін. Бұл жағдай көбінесе қыс мезгілінде пайда болады. Ол мәдениетке байланысты синдромның бір түрі саналады, алайда соңғы зерттеулер (Скептицизм бөлімін қараңыз) оның болуын күмәндандырады. Пиблокто Психикалық бұзылыстардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында (DSM IV) мәдениетке байланысты синдромдар тізіміне енген.
the 1970s rock band Piblokto! Piblokto, also known as pibloktoq and Arctic hysteria, is a condition most commonly appearing in Inughuit (Northwest Greenlandic Inuit) societies living within the Arctic Circle. Piblokto is a culture specific hysterical reaction in Inuit, especially women, who may perform irrational or dangerous acts, followed by amnesia for the event. Piblokto may be linked to repression of the personality of Inuit women. The condition appears most commonly in winter. It is considered to be a form of a culture bound syndrome, although more recent studies (see Skepticism section) question whether it exists at all. Piblokto is also part of the glossary of cultural bound syndromes found in the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM IV).
Тарих
Пиблокто алғаш рет 1892 жылы тіркелді, ал еуропалық зерттеушілердің есептерінде бұл құбылыс барлық Арктикалық аймақтарда жиі кездесетін жағдай ретінде сипатталған. Зерттеушілер бұл құбылысты алғаш рет жазбаға түсірген. Олардың ішінде адмирал Роберт Пирри Гренландияға жасаған экспедициясы барысында бұл ауруды егжей-тегжейлі зерттеді. Пирри мен оның серіктері инуит әйелдерінің көрсеткен әрекеттерін қызықты деп тапты, содан кейін әйелдердің күйеулерін жұмыстық міндеттерге жіберді де, қалған әйелдермен жыныстық қатынасқа түсті. Пиблокто тек жергілікті халыққа ғана тән емес; 1800 жылдары теңізде қалып қойған теңізшілерде де осыған ұқсас белгілер байқалғаны туралы мәліметтер бар. Бұл ауру Батыс елдерімен қарым-қатынас орнатудан бұрын да болған, қазір де кездеседі. Дегенмен, төменде талқыланғандай, көптеген ғалымдар мәдениетке байланысты аурулардың көбінесе отаршылдық кездесулердің салдары болуы мүмкін деп санайды. Ал медициналық антропология мен мәдениеттер аралық психиатриядағы пиблокто туралы қазіргі талқылаулар оны мәдениетке байланысты синдромдардың сенімсіздігінің мысалы ретінде қарастырады.
Шығу тегі
Пиблокто көбінесе Гренландияның солтүстік полярлық аймақтарындағы ингуит мәдениетінде кездеседі, бірақ оған ғана тән емес. 1800 жылдары Арктика аймақтарында қаңғып қалған еуропалық теңізшілерде де осыған ұқсас белгілер байқалған. Инугхиттер арасында бұл жағдай ерекше жағдай ретінде қарастырылмайды. Қазіргі уақытта осы ауру туралы жергілікті түсініктер хабарланбаған. Бұл жағдай көбінесе инугхит әйелдерінде кездеседі. Пиблокто Арктиканың ұзақ қара түндері кезінде жиірек орын алады.
Симптомдары
Пиблокто – төрт фазадан тұратын кенеттен болатын диссоциативтік эпизод: әлеуметтік оқшалану, қозғырғыштық, конвульсиялар мен салқындық және қалпына келу. Вэнь Шын Цэн өзінің "Мәдени психиатрия нұсқаулығы" кітабында Фолкстің мысалын былай келтіреді: А ханым – 30 жастағы әйел, соңғы 3 жылдан бері (анасы қайтыс болғаннан бастап) "ерекше тәжірибелер" ұстап тұрады. Үш жыл бұрын, қыс мезгілінде, алғашқы эпизоды кезінде, ол өте агрессивті болып, өзіне зиян келтіруге тырысты. Шабуыл шамамен 15 минутқа созылды және кейін ол оқиғаны есімдемеді. Екі жыл бұрын екінші эпизод болды, ол жарты сағатқа созылды, осы уақытта ол үйінен қарға қашып, киімдерін жыртып тастады.
Mrs. A is a 30 year old woman who has had periodic episodes of "strange experiences" in the past 3 years (since her mother's death). Three years ago, in the winter, during her first episode, she was acutely assaultive and tried to harm herself. The attack lasted about 15 min and she remembered nothing about it afterward. Two years ago, she had her second attack, which lasted about half an hour, during which time she ran from her home into the snow, tearing off her clothing.
Себептер
Пиблоктоның себебі белгісіз болса да, батыс ғалымдары бұл ауруды күн сәулесінің жетіспеуіне, қатал суыққа және аймақтағы көптеген ауылдардың шұғыласыз болуына байланысты деп санайды. Бұл мәдениетте кездесетін бұл бұзылудың себебі олардың мәдени тобының оқшаулануы болуы мүмкін. Бұл мәдениетке тән синдром А витаминінің уыттануымен (А гипервитаминозымен) байланысты болуы мүмкін. Ингуиттердің немесе эскимостардың дәстүрлі тамақтануы арктикалық балықтар мен сүтқоректілердің бауырларын, бүйректерін және майларын тұтыну арқылы А витаминінің мол көзі болып табылады және бұл себеп немесе себепші фактор болуы мүмкін. Бұл фактор еркектерде, әйелдерде, ересектерде, балаларда және иттерде байқалған уытты әсерінен туындайды. Адамдардың ағзаларын жеуі, әсіресе кейбір арктикалық сүтқоректілердің, мысалы, ақ аю мен сақалды теңіз түлкісінің бауырларын, онда витамин адам үшін уытты деңгейде жиналады, көптеген адамдар үшін өлімге әкелуі мүмкін. Ингуиттердің дәстүрі бойынша, бұл ауру зұлым рухтардың тірі жанды иеленуінен пайда болады. Шаманизм мен анимизм ингуиттердің дәстүрлі сенімдерінде басым орынды иеленеді, ал ангакук (емші) табиғаттан тыс күштермен делдалдық жасайды. Ангакуиттер рухтармен байланысу және сенім арқылы емдеу үшін трансқа түсу күйін қолданады. Ингуиттер арасында трансқа түскен адамдарға құрметпен қарау қажет деген пікір бар, себебі осының нәтижесінде жаңа "аян" пайда болуы мүмкін. Пиблоктоны емдеу әдетте эпизодтың араласусыз ағынына беруді қамтиды. Пиблокто басқа да жағдайлармен (соның ішінде эпилепсиямен) шатастырылуы мүмкін, онда араласпау салдарынан зардап шеккен адамға зиян келтіруі мүмкін, бірақ көптеген жағдайларда бұл ауру қауіпсіз болып саналады.
Скептицизм
Пиблоктоның тарихи жазбаларда және ресми медициналық канондарда орын болғанымен, Арктика зерттеушілері мен Арктика тұрғындарының көпшілігі оның болуын шүбәмен қарайды. Олардың пікірінше, бұл құбылыс инуиттердің өзінен гөрі, ертедегі еуропалық саяхатшылардың тәжірибесі мен мінез-құлқына байланысты болуы мүмкін. 2001 жылы жарық көрген «Muskox land: Ellesmere Island in the Age of Contact» кітабында Дик пиблоктоны «бір құбылыс емес» деп сипаттайды, оның инуиттердің арасындағы еуропалық саяхатшыларға реакциясынан туындағанын айтады. Қысқасы, пиблоктоны ерекше мәдени құбылыс ретінде қарастырудың орнына, кейбір сыншы ғалымдар оны колониялық зорлық-зомбылықтың, оның ішінде зорлаудың салдарынан туған жарақаттың көрінісі деп түсіндіреді. Мысалы, трансмәдениеттік психиатрия ғалымы Лоренс Кирмайер былай деп жазады: