Кіріспе

1960 жылғы әскери одақ шарты

Америка Құрама Штаттары мен Жапония арасындағы Өзара Ынтымақтастық және Қауіпсіздік туралы шарт (日本国とアメリカ合衆国との間の相互協力及び安全保障条約), ағылшын тілінде АҚШ-Жапония қауіпсіздік шарты деп жиі аталады, ал жапон тілінде (安保条約) немесе жай ғана (安保) деп танылады. Бұл шарт Жапония аумағында АҚШ әскери базаларының болуына мүмкіндік береді және екі елді бір-бірін "Жапонияның басқаруындағы аумақтарда" шабуылға ұшыраған жағдайда қорғауға міндеттейді. Уақыт өте келе, ол Америка Құрама Штаттары мен Жапония арасындағы әскери одақтың құрылуына әкелді. Қазіргі шарт, 1960 жылдың 23 маусымында күшіне енді, 1951 жылы қол қойылған, Азиядағы Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған және 1945-1952 жылдар аралығындағы АҚШ-тың Жапонияны оккупациялауын тоқтатқан Сан-Франциско бейбіт шартымен бірге қол қойылған шарттың бұрынғы нұсқасын қайта қарады және алмастырды. 1960 жылы шартты қайта қарау Жапонияда қызу пікірталас тудырды, ал оның қабылдануына қарсы кеңінен тараған оппозиция үлкен Анпо наразылықтарына әкелді, бұл Жапония тарихындағы ең ірі халықтық наразылықтардың бірі болды. 1960 жылғы шарт екі ел арасындағы өзара қарым-қатынасты күшейту бағытында АҚШ-Жапония қауіпсіздік келісімін маңызды түрде өзгертті. 1951 жылғы бастапқы шартта АҚШ-қа Жапониямен алдын ала кеңеспей, Шығыс Азияда Жапонияда орналасқан күштерін пайдалануға рұқсат беретін ереже болды, Жапонияға шабуыл жасалған жағдайда Жапонияны қорғауға нақты уәде берілмеді және тіпті АҚШ әскерлеріне Жапонияның ішкі дауларына араласуға мүмкіндік беретін тармақ қамтылған еді. Бұл бөлімдер 1960 жылы жаңартылған шартта өзгертілді. Жаңартылған шарт өзара қорғану міндеттемелерін көрсететін және АҚШ-тан күштерін жұмылдыру алдында Жапонияны алдын ала хабардар етуді талап ететін баптарды қамтыды. Сонымен қатар, ол АҚШ-тың Жапонияның ішкі істеріне араласуына рұқсат беретін бапты жойды. Шарт екі ел арасындағы халықаралық түсіністікті одан әрі дамыту және экономикалық ынтымақтастықты жақсарту жөніндегі жалпы ережелерді де қамтыды. Бұл ережелер АҚШ-Жапония мәдени және білім беру алмасу конференциясы (CULCON), АҚШ-Жапония ғылыми ынтымақтастық комитеті және сауда және экономикалық мәселелер жөніндегі Америка Құрама Штаттары – Жапония бірлескен комитетінің құрылуына негіз болды, олардың барлығы әлі де қандай да бір нысанда жұмыс істеп келеді. АҚШ-Жапония қауіпсіздік шарты 1960 жылдан бері өзгертілмеген, сондықтан ол 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартынан бері екі үлкен держава арасындағы кез келген шарттан бастапқы түрінде ұзақ сақталған. Шарттың ең кем мерзімі 10 жылды құрады, бірақ тараптардың бірі оны тоқтату туралы бір жыл бұрын хабарламаса, ол мерзімі шексіз сақталатынын қарастырды.

Өмірбаян

АҚШ-Жапонияның қауіпсіздік туралы алғашқы келісімі АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Жапонияны әскери оккупациядан босату шарты ретінде Жапонияға таңуға мәжбүр еткен болатын. Ол 1951 жылдың 8 қыркүйегінде Азиядағы Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған Сан-Франциско бейбітшілік шартымен бірге қол қойылды және 1952 жылдың 28 сәуірінде Жапония оккупациясының аяқталуымен бірге күшіне енді. Алғашқы қауіпсіздік келісімінде белгілі бір мерзім немесе оны жою жолдары көрсетілмеген, Жапониядағы АҚШ әскерлері "алыс Шығыста" жапон үкіметімен алдын ала кеңеспей кез келген мақсатта қолдануға құқылы болды, сондай-ақ АҚШ әскерлеріне Жапониядағы ішкі наразылықтарды басуға рұқсат беретін арнайы ереже болды. Ең қынжырлысы, келісімде үшінші тарап Жапонияға шабуыл жасаған жағдайда АҚШ-тың Жапонияны қорғауға міндеттемесі болмады. Жапон үкіметі 1952 жылдан бастап келісімді қайта қарауды ұсынып келді. Алайда, АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэрдің әкімшілігі Жапониядағы АҚШ-қа қарсы әскери базаларға қарсы қозғалыс күшейгенге дейін, 1955-1957 жылдардағы Сунагава күресі және 1957 жылғы Жирард оқиғасынан кейін Жапониядағы халықтың наразылығына дейін қайта қарау туралы ұсыныстарға қарсы тұрды, бұл қолданыстағы жағдайға наразылықты анық көрсетті. АҚШ қайта қарауға келісті, келіссөздер 1958 жылы басталды және жаңа келісімге Эйзенхауэр мен Киши 1960 жылдың 19 қаңтарында Вашингтондағы ресми шарада қол қойды. Жапондық көзқарас бойынша, жаңа келісім алғашқы келісімге қарағанда маңызды жақсарту болды, ол АҚШ-ты шабуыл жағдайында Жапонияны қорғауға міндеттеді, Жапониядағы АҚШ әскерлерін шетелге жібермес бұрын жапон үкіметімен алдын ала кеңесуді талап етті, ішкі тәртіпсіздіктерді басуға рұқсат беретін ережені алып тастады және бастапқы 10 жылдық мерзімді белгіледі, одан кейін тараптардың бірі бір жыл бұрын хабарласа, келісімді тоқтатуға болады. Жаңа келісім ескісінен артық болғандықтан, Киши оның салыстырмалы түрде жылдам ратификацияланатынын күтті. Осыған байланысты ол Эйзенхауэрді 1960 жылдың 19 маусымынан бастап Жапонияға сапарға шақырды, ішінара жаңа ратификацияланған келісімді тойлау үшін. Егер Эйзенхауэрдің сапары жоспарланғандай өткен болса, ол Жапонияға сапар шеккен алғашқы АҚШ президенті болар еді.

Шарттары

Келісімнің 1-бабында әрбір ел кез келген халықаралық дауды бейбіт жолмен шешуге ұмтылатыны белгіленді. Келісім сондай-ақ агрессияға қарсы күресте Біріккен Ұлттар Ұйымына басымдық берді. 2-бап екі елдің халықаралық қатынастар және экономика салаларындағы ынтымақтастығын арттыруға шақыруды көздейді. 1961 жылғы маусымда АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди мен Жапония премьер-министрі Хаято Икеда арасында өткен саммитте бұл қағида үш кабинеттік деңгейдегі консультативтік комитеттер құру арқылы іске асырылды: Мәдени және білім алмасу жөніндегі АҚШ-Жапония конференциясы (CULCON), ғылыми ынтымақтастық жөніндегі АҚШ-Жапония комитеті және сауда және экономикалық мәселелер жөніндегі бірлескен АҚШ-Жапония комитеті. Олардың барлығы әлі де қандай да бір нысанда жұмыс істеп келеді. 4-бапта АҚШ Жапонияда орналасқан әскерлерін қалай пайдаланатыны туралы Жапониямен кеңесетіні айтылған. 5-бап АҚШ-ты үшінші тарап шабуыл жасаған жағдайда Жапонияны қорғауға міндеттейді. 6-бап АҚШ-қа Жапонияда әскер орналастыру құқығын береді, бұл құқық егжей-тегжейлі "Әкімшілік келісім" арқылы жеке келісіледі. 10-бап келісімді алғашқы 10 жылдық мерзімнен кейін таратуға мүмкіндік береді, егер тараптардың бірі екіншісіне келісімді тоқтату ниеті туралы бір жыл бұрын хабарласа. Келісімге қосымша ресми хаттамада АҚШ күштерін Жапонияда қайта орналастырудағы немесе Жапониядағы базаларды өз қорғанысынан басқа жауынгерлік операциялар үшін пайдаланудағы маңызды өзгерістер туралы Жапония үкіметімен кеңесу қажеттігі көрсетілген. Сондай-ақ, АҚШ әскери қызметшілері Жапонияда жасаған қылмыстар бойынша екі елдің юрисдикция шектері де қарастырылды.

Халықтың қарсылығы

1960 жылғы келісім 1951 жылғы бастапқы келісімнен айқын артық болғанымен, саяси спектрдің көптеген жапондықтары Жапония аумағында АҚШ әскери базаларының болуына наразылық білдіріп, келісімнен толығымен құтылуға үміттенді. 1959 жылы Қауіпсіздік шартының қайта қаралуына қарсылық көрсету үшін Халық кеңесі (安保条約改定阻止国民会議) құрылды. Ол қайта қаралып жатқан келісімді бекітуге қарсы әртүрлі азаматтық қозғалыстардың әрекеттерін үйлестіруді мақсат етті. 1959 жылғы наурызда Халық кеңесі 134 ұйымнан тұрды, ал 1960 жылғы наурызға қарай 1633 филиалдық ұйымға жетті. Мүшелік топтардың ішінде еңбек одақтары, фермерлер мен мұғалімдер одақтары, поэзия үйірмелері, театр труппалары, студенттік және әйелдер ұйымдары, аналар тобы, Жапон Социалистік партиясы мен Жапон Коммунистік партиясымен байланысты топтар, тіпті кейбір консервативті бизнес топтары да болды. Барлығы Халық кеңесі 1959 жылғы наурыздан 1960 жылғы шілдеге дейін бүкіл ел бойынша 27 жекелеген жаппай наразылық шараларын өткізді. Көшедегі халықтың қарсылығымен және Социалистік партияның Ұлттық диетадағы кедергісімен бетпе-бет келген премьер-министр Киши Айзенхауэрдің 19 маусымда Жапонияға келуіне дейін келісімді уақтылы қабылдауға үміттенді. Соңында, 1960 жылғы 19 мамырда, «19 мамыр оқиғасы» деп аталған оқиғада Киши келісім бойынша кезектен тыс дауыс беруді шақырып, күтпеген шешім қабылдады. Социалистік диета мүшелері дауыс беруді тоқтатуға тырысқанда, Киши 500 полицейді диетаға кіргізіп, оларды полицей күштерімен диета залынан шығарып тастады және өз партиясының мүшелері ғана қатысқанда келісімді күштеп қабылдады. Кишидің бұл әрекеттері демократияға қарсы болып бағаланды және саяси спектрдің барлық бөліктерінен кеңінен наразылық тудырды. Осыдан кейін келісімге қарсы наразылықтар күшті өсті, Сохё еңбек федерациясы миллиондаған еңбек одақ мүшелерінің қатысуымен бірқатар жалпыұлттық ереуілдер ұйымдастырды, бүкіл елдегі қалалар мен кенттерде үлкен шерулер өтті және ондаған мың наразылықшылар күнделікті Ұлттық диета төңірегіне жиналды. 10 маусымда, «Хагерти оқиғасы» деп аталған оқиғада, мыңдаған наразылықшылар Эйзенхауэрдің баспасөз хатшысы Джеймс Хагертидің көлігіне шабуыл жасап, оның дөңгелектерін тесіп, артқы фараларын сындырып, бір сағаттан астам уақыт бойы көлікті алға-артқа шайқады, содан кейін көліктегілерді АҚШ теңіз корпусының тікұшағы құтқарып алды. Соңында, 1960 жылғы 15 маусымда «Зенгакурен» жалпыұлттық студенттік федерациясының радикалды белсенділері диета кешеніне шабуыл жасауға тырысты, бұл полициямен қатысты қырғынға әкеп соқты, нәтижесінде Токио университетінің студенті Митико Канба қаза тапты. Эйзенхауэрдің сапарын өткізу үшін билікте қалуға тырысқан Киши, Айзенхауэрдің келуіне дейін көшелерді бақылауға алу үшін Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштерін және оның досы, якузамен байланысты оңшыл «фиксер» Ёсио Кодама ұсынған ондаған мың оңшыл қарақшыларды шақыруды жоспарлады. Алайда, оның кабинеті осы қатаң шаралардан бас тартты, содан кейін Эйзенхауэрдің қауіпсіздігіне кепілдік беруге болмайтынына опасызданып, оның сапарын тоқтатуға және кең таралған халықтық ашуды басу үшін премьер-министр лауазымынан кетуге мәжбүр болды.

Ратификациялау және қабылдау

Анти-шартқа қарсы қозғалыс үлкен қарқынға жеткеніне қарамастан, наразылықтар аталған шартты тоқтатуға жетпеді. Киши отставкаға мәжбүр болса да, Эйзенхауэрдің сапары күштен тоқтатылды, бірақ жапон заңнамасына сәйкес, шарт Төменгі палатадан қабылданғаннан кейін 30 күн өткен соң автоматты түрде бекітілді. Шарттың 8-бабында жаңа шарт жапон және американдық ресми тұлғалары Токиода ратификация құжаттарын алмасқаннан кейін дереу күшіне енетіні көрсетілген. Құжаттар 1960 жылдың 23 маусымында ресми түрде алмастырылды, сол сәттен бастап жаңа шарт күшіне еніп, ескі шарт тоқтап қалды. Сыртқы істер министрі Айичиро Фудзияманың мәлімдемесіне сәйкес, ресми ратификация құжаттарын Кишиге оның ресми резиденциясын қоршап тұрған наразылықшылардың назарынан жасыру үшін, оның қолтаңбасы үшін қант консервісінің қорабында жеткізуге тура келді. Дегенмен, шарт күшіне енгеннен кейін және Киши лауазымынан кеткен соң, шартқа қарсы наразылық қозғалысы күшін жоғалтып, тез суытылды.

Салдары

Антиамерикандық көзқарас пен Эйзенхауэр сапарының ұятты түрде күшін жою АҚШ-Жапония қарым-қатынасын Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бергі ең төменгі деңгейге түсірді. АҚШ-тың жаңа президенті Джон Ф. Кеннеди мансапты дипломат емес, Жапония сарапшысы және Гарвард университетінің профессоры Эдвин О. Рейшауэрді Жапониядағы елші етіп тағайындады, сондай-ақ Жапонияның жаңа премьер-министрі Хаято Икеданы өкілеттік мерзімінде АҚШ-қа сапар шеккен алғашқы шетелдік көшбасшы ретінде шақырды. 1961 жылғы маусымда өткен саммитте екі көшбасшы бұдан былай екі елдің одақтас ретінде АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынас сияқты жақын түрде кеңесетініне келісті. Икеда Жапонияға оралғаннан кейін саяси оппозицияға қатысты келісімді ұстанымға келді, Кишидің Жапон Конституциясының 9-бабын қайта қарау жоспарларын мерзімі белгісіз кешіктірді және ұлттың күшін даулы келісім мәселесінен аударып, қарқынды экономикалық өсуге бағытталған «Табыс еселеу жоспары»н жариялады. Түзету келісімін бекітудің қиын процесі мен оның қоздырған зорлық-зомбылық наразылықтары екі ел арасындағы құпия келісімдердің (密約, мицуяку) мәдениетіне әсер етті. Алдағы уақытта екі ел дауыс беру арқылы даулы мәселелерді шешуге тырыспай, Қауіпсіздік келісімінің ауқымын кеңейту үшін жасырын келіссөздер жүргізді. 1960 жылдары жасалған және ондаған жылдардан кейін ғана жарық көрген құпия келісімдер АҚШ-тың ядролық қару тасымалдайтын теңіз кемелеріне Жапония порттары арқылы «транзит» жасауға, ядролық қуатпен жұмыс істейтін АҚШ кемелеріне Жапония суларында радиоактивті қалдық суды шығаруға және АҚШ-қа 1972 жылы Жапонияға қайтарылғаннан кейін де Окинавадағы АҚШ базаларына ядролық қаруды орналастыруға мүмкіндік берді. 1960 жылдардың онжылдығында солшыл белсенділер 1970 жылы түзету келісімінің бастапқы 10 жылдық мерзімі аяқталар кезде Жапония үкіметін келісімді жоюға көндіру мүмкіндігін күтті. 1970 жылы Жапониядағы 1968-1969 жылдардағы студенттік тәртіпсіздіктерден кейін бірқатар студенттік ұйымдар, азаматтық ұйымдар және Вьетнам соғысына қарсы «Бэхэйрэн» ұйымы Қауіпсіздік келісіміне қарсы наразылық акцияларын өткізді. Алайда премьер-министр Эйсаку Сато (Кишидің кіші інісі) наразылықтарды толығымен елемеді және келісімнің автоматты түрде жаңаруына жол берді. Осы уақыттан бері екі тараптың бірі де келісімді жоюға тырысқан жоқ, ал АҚШ базалары Жапония аумағындағы тұрақты құрылым болып қала береді. 2010 жылдың мәліметтері бойынша, онда 44 850 американдық әскери қызметкері мен 44 289 олардың отбасы мүшелерін орналастыратын 85 нысан болды.

Окинавадағы қарсылық

АҚШ әскери қатысуын жалғастыру туралы пікірталастың орталық мәселесі – Жапонияның Окинава префектурасындағы әскерлердің тығыз шоғырлануы. АҚШ әскери базалары Окинаваның шамамен бес бөлігінің бірін алып жатыр және Жапониядағы АҚШ күштерінің 75 пайызына жуығында орналасқан. Базалармен байланысты шиеленістер, даулар мен экологиялық проблемалар көптеген окинавалықтарды олардың сезіміне жеткізді: қауіпсіздік келісімі АҚШ пен Жапонияға жалпы алғанда пайдалы болғанымен, олар салдардың үлкен бөлігін көтереді. Көптеген окинавалықтар үшін маңызды мәселе – Жапониядағы АҚШ күштерінің тудырған шуы мен қоршаған ортаның ластануы. Окинавадағы тұрғын үйлердің үстінен ұшып өтетін американдық әскери ұшақтарының күшті шуына ұзақ уақыт бойы ұшырау жүрек ауруларына, ұйқы бұзылыстарына және балалардың танымдық дағдыларына зиян келтіруі анықталды. 2009 жылы Окинава тұрғындары Кадена әуе базасына және Футенма әскери-теңіз базасына қарсы шуға байланысты сотқа жүгінді, нәтижесінде тұрғындарға тиісінше 57 миллион доллар және 1,3 миллион доллар өтемақы төленді. АҚШ базаларынан улы химиялық заттардың ағуы, кемітілген уран оқтарымен жаттығулар жүргізу, база құрылысы мен кеңейту Окинаваның су қорын ластады және Окинаваның бұрын таза болған коралл рифтеріне зиян келтірді, осылайша балық аулау және туризм үшін олардың экономикалық құндылығын төмендетті. Дегенмен, Окинавадағы ең күшті қарсылық АҚШ әскери қызметшілері мен олардың тәуелділері жасаған қылмыстық әрекеттерден туындады, соңғы мысал – 1995 жылы екі теңізші және бір санитардың 12 жасар окинавалық қызды ұрлап, зорлауы. 2008 жылдың басында АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс Жапониядағы американдық әскерлерге қатысты қылмыстарға байланысты кешірім сұрады, оның ішінде Окинавадағы теңізшінің 14 жасар қызды зорлауы да болды. АҚШ әскері сондай-ақ жергілікті тұрғындардың наразылығын басу үшін әскери қызметшілер мен олардың отбасыларына 24 сағаттық уақытша коменданттық сағат енгізді. Осы наразылықтар және басқа да факторлар Окинавадағы қауіпсіздік келісіміне қарсы үлкен және тұрақты қозғалысты күшеді.

Мемлекеттік қолдау

Окинавада АҚШ әскери күштерінің болуына қарсы күшті наразылық болғанына қарамастан, Жапонияның өзінде осы келісімге қолдау бар. 1960 жылы келісім алғаш мақұлданған кезде оған қатысты пікірлер қатаң түрде қарама-қарсы болғанымен, уақыт өте келе АҚШ-Жапония одағына қабылдаушылық артты. 2007 жылғы сауалнама бойынша, жапон азаматтарының 73,4%-ы Жапониядағы АҚШ әскерлерінің болуын жақсы көреді. "Біздің одағымыз – берік серіктестік" манга-сериясы осы серіктестік туралы оң пікір қалыптастыру мақсатында жасалды.

Шартпен қамтылған

2012 жылы АҚШ Сенкаку аралдарына қатысты дау туралы мәлімдемесінде, осы келісім Сенкаку аралдарын қамтитынын және американдықтарды оларды қорғауға міндеттейтінін нақтылады. 2019 жылдың 19 сәуірінде Жапония мен АҚШ кибершабуылдардың да келісімге енетінін растады. Екі ел сонымен қатар ғарыш соғысы, кибер соғыс және электрондық соғыс салаларындағы қорғаныс ынтымақтастығын күшейтуге уәде берді.