Кіріспе
Эрих Вольфганг Корнгольдтың операсы "Өлі қала" (неміс тілінде), Op. 12 – Эрих Вольфганг Корнгольдтың Пол Шотт либреттосымен үш актідегі операсы, Пол Шотт – композитор және оның әкесі Юлиус Корнгольдтың бірлескен псевдонимі. Ол Жорж Роденбахтың 1892 жылғы "Брюгге ла Морте" романы негізінде жазылған.
Die tote Stadt (German for The Dead City), Op. 12, is an opera in three acts by Erich Wolfgang Korngold set to a libretto by Paul Schott, a collective pseudonym for the composer and his father, Julius Korngold. It is based on the 1892 novel Bruges la Morte by Georges Rodenbach.
Шығу тегі
Роденбахтың «Брюгге ла Морте» романы автордың өзі бұрыннан драмаға бейімделген еді. Пьесаны Зигфрид Требич неміс тіліне «Die stille Stadt» (Тыныш қала) деген атпен аударды, кейін ол «Das Trugbild» (Мираж) деп өзгертті. Требич Корнгольдтың әкесі Юлидің досы еді. Бір күні екеуі көшеде кездесіп, опералық бейімдеу мүмкіндігі туралы әңгімелесті. Кейін Требич Эрихпен кездесті, ол жобаға қызығушылық танытты. Требич еске алады: «Мен жас шебер Эрих Вольфганг Корнгольдты сценарий немесе тіпті жақсырақ, драмалық тұрғыдан дамытуға болатын көңіл-күй немесе опералық фон іздеуде кездестірдім. Мен оған «Das Trugbild» пьесасын қарастыруын ұсындым». Жобаның қалай дамығаны туралы Юлиус былай түсіндірді: «Эрих пьесаны оқығаннан кейін бір актілік операға арналған сценарий жобасын жасады, бірақ Ханс Мюллер оны бір актілік опералардан ауыстыруға шақырды, содан кейін ол үш актінің біріншісін прозада жазды. Алайда, оның өзінің екі пьесасымен жұмыс істеуі оған одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік бермеді, ал оның прозасы сөзді және ән салуға қолайсыз болғандықтан, біз оны осы тапсырмадан қуана босаттық». Операның француздық премьерасы 1982 жылы Париждегі Театр де Шанз-Элизеде концерттік орындалуда өтті. Бірінші француздық сахналық қойылым 2001 жылдың сәуір айында Страсбургте Ян Латам Кенигтің жетекшілігімен, Пол рөлінде де және Мариетта рөлінде Анжела Деноке болды. Опера Ұлыбританияда 1996 жылдың 14 қаңтарында Кенсингтон симфониялық оркестрінің концертінде, Рассел Киблдің дирижерлігімен, Куин Элизабет залында Ян Кейли (Пол) және Кристин Тир (Мари/Мариетта) орындауында көрсетілді. Ұлыбританиядағы алғашқы сахналық қойылым 2009 жылдың 27 қаңтарында Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында болды. Опера алғаш рет 2023 жылдың наурыз айында ағылшын тілінде, Аннилезе Мискиммонның режиссерлігімен және Кирилл Карабицтің дирижерлігімен Англиялық Ұлттық операсында қойылды. Опера Латын Америкасында алғаш рет 1999 жылдың 19 қыркүйегінде Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласындағы Театро Колонде, Пол рөлінде Карлос Бенголеа, Мари/Мариетта рөлінде Синтия Макрис және Франк рөлінде Дэвид Питтман Дженнингс орындауында сахналанды, дирижерлік жасаған Стефан Лано. Австралияда бұл туындының премьерасы 2012 жылдың 30 маусымында Сидней опера үйінде болды. 1986 жылы Бересфорд «Ария» фильмінің «Glück, das mir verblieb» эпизодын режиссерлік етті. Опера Колорадо 2023 жылдың 26 ақпанында Элли Коулкинс опера үйінде Час Радер Шибердің режиссерлігімен, Роберт Пердзиоланың дизайнымен және музыкалық директор Ари Пелтоның жетекшілігімен жаңа қойылым ашты. Онда Пол рөлінде Джонатан Бёртон, Мари/Мариетта рөлінде (сахналық) Сара Гартленд, Мари/Мариетта рөлінде (вокал) Кара Шей Томсон, Франк/Фриц рөлінде Дэниел Белчер және Бригитта рөлінде Элизабет Бишоп ойнады.
quote|As soon as Erich read the play, he drafted a scenario for a one acter, but Hans Müller urged him to get away from one act operas and he sketched the first of three acts in prose. However, his work on two of his own plays prevented him from getting much further, and since his prose was wordy and unsingable anyway, we gladly excused him from the task. The French premiere of the opera took place in a concert performance in 1982 at the Paris Théâtre des Champs Élysées. The first French staged performance was in April 2001 in Strasbourg under the baton of Jan Latham Koenig with de (Paul) and Angela Denoke (Marietta). The opera received its UK premiere on 14 January 1996 in a concert performance by the Kensington Symphony Orchestra conducted by Russell Keable at the Queen Elizabeth Hall, with Ian Caley (Paul) and Christine Teare (Marie/Marietta). The first UK staged performance was on 27 January 2009 at the Royal Opera House, Covent Garden. The opera was first staged in English by English National Opera in March 2023, directed by Annilese Miskimmon and conducted by Kirill Karabits. The opera was first performed in Latin America at Teatro Colón in Buenos Aires, Argentina, on September 19, 1999, with Carlos Bengolea as Paul, Cynthia Makris as Marie/Marietta and David Pittman Jennings as Frank; Stefan Lano was the conductor. In Australia, the work was first premiered by Opera Australia on 30 June 2012 at the Sydney Opera House, with Cheryl Barker as Marie/Marietta, and Stefan Vinke as Paul, conducted by Christian Badea, directed by Bruce Beresford. In 1986, Beresford directed the episode "Glück, das mir verblieb" of Aria. Opera Colorado opened a new production directed by Chas Rader Shieber, designed by Robert Perdziola, and conducted by music director Ari Pelto on 26 February 2023 at the Ellie Caulkins Opera House. It featured Jonathan Burton as Paul, Sara Gartland as Marie/Marietta (staging), Kara Shay Thomson as Marie/Marietta (vocals), Daniel Belcher as Frank/Fritz, and Elizabeth Bishop as Brigitta.
1-ші акті
Бригитта Брюггеге келген Полдың ескі досы Фрэнкке есігі жабық бөлмені көрсетіп жатыр. Ол Полдың бір күн бұрын ғана бөлмені қайтадан ашуға болатынын хабарлағанын айтады. Пол келіп, Мари әлі тірі екенін қуанышпен мәлімдейді. Ол Франкке өткен күні Брюгге көшелерінде Мариге дәл ұқсайтын әйелді кездестіргенін (әрине, Пол оның қайта тірілген Мари екеніне сенгісі келеді) және оны үйіне шақырғанын айтады. Фрэнк жақын арада қайта оралуға уәде беріп, кетеді. Мариетта есімді әйел Полмен кездесуге келеді. Ол Брюггеде опера компаниясында биші ретінде Мейербиердің «Роберт ле Диабел» операсын қойып жатыр. Ол өзінің ниетін түсіндірмей, оған шарф пен лютня сыйлайды, Маридің суретін қайта жасайды. Ол одан Мари әдетте айтатын әнді («Лютня әні», «Glück das mir verblieb») орындауын сұрайды, екінші шумағына қосылады, ол «Glaub, es gibt ein Auferstehen» (сен, қайта тірілу бар) деген сөздермен аяқталады. Олар оның опера труппасының бірнеше әріптесінің көшеде өтіп бара жатқанын естиді. Мариетта оларға қол салуға асығады, бірақ Пол оны тоқтатады, көршілер оны бөлмесінде көрсе, қорқынышты дау-дамай болады деп қаудайды. Ол оның үшін би билейді («О Танц, о Рауш»), бірақ репетицияға бару керек деген сылтаумен тоқтайды, оны қайта іздеп табуға болатынын ишаралайды. Пол қатты алаңдайды. Мариге деген адалдығы мен Мариеттаға деген қызығушылығы арасында қиналып, ол креслоға құлап түсіп, галлюцинация көре бастайды. Ол Маридің бейнесінің суреттен шығып келе жатқанын көреді. Ол оны басқа әйелге құмар болғаныңды мойындауға шақырады.
2-ші акті
Оқиғаның осы бөлігінен бастап, операның соңына дейін болып жатқан оқиғалардың бәрі Пауылдың санасындағы көріністің бір бөлігі болып табылады. Бұл айлы кеш. Пауыл Мариетта тұратын жалғыз үйдің сыртында, каналдың жанында тұр. Есік құлыпталған. Ол оған деген құмарлығына бой алдырған, бірақ оны күнә деп есептейді. Монахтардың тобы өтіп барады, олардың ішінде жаңа монах киіміндегі Бригитта да бар. Ол Пауылға оның күнәсі үшін оны тастап кеткенін айтады және жолына кетеді. Фрэнк пайда болады, сонда Пауыл олардың Мариеттаның махаббаты үшін бәсекелес екенін түсінеді, себебі Фрэнк оған үйінің кілті бар екенін көрсетеді. Пауыл кілтті тартып алады, ал Фрэнк кетеді. Пауыл қашықтан каналмен келе жатқан қайықтарды бақылайды, олардың ішінде опера труппасының мүшелері бар, олардың арасында Виктор (сахна менеджері), Фриц (Пьерро), граф Альберт (байлықпен айналысатын адам) және басқалары бар. Виктор әлі көрінбей тұрған Мариеттаға серенада орындайды. Содан кейін Мариетта пайда болады және репетицияға көңілі болмағандықтан қашып кеткенін түсіндіреді. Ол графпен әлгін-жұлгін қылады. Оның тілегі бойынша Фриц ностальгиялық ән айтады ("Mein Sehnen, mein Wähnen"). Мариетта оларға Роберт ле Диабл балетінен әйгілі бір бөлікті орындауды ұсынады, онда монахтар өздерінің қабірлерінен тартымды түрде көтеріледі, ал ол бас монах Елена рөлінде болады. Олар ойнауды бастағанда, Пауыл оны көтере алмайды және жасырынған жерінен шығып, топқа қарсы тұрады. Мариетта жағдайды ширалу үшін басқаларды жіберіп алады. Олардың арасында қатыгез дау болады, оның барысында Мариетта Пауылдың оған деген құштарлығының себебі оның қайтыс болған әйеліне ұқсас екенін түсінеді. Ол оның өзі үшін махаббат танытуын талап етеді; олар бірге Пауылдың үйіне барады, онда ол қайтыс болған Маридің ықпалын жоюды ниеттендіреді.
3-ші акт
Пауылдың көрісі жалғасуда. Ол Мариеттамен бірге түн өткізген үйіне оралғанда, діни мереке күні таң болады (Құдайдың қаны процессиясы, Көктемге көтерілу күні). Пауыл Өткеннің ғибадатханасының терезесінен фестиваль процессиясын қарайды, бірақ сырттан біреу оларды көрсе, деп Мариеттаны қасына жақындатқысы келмейді. Оның алаңдауы соншалыққа жетеді ki, Пауыл процессия бөлме арқылы өтіп бара жатқандай сезінеді. Мариетта одан шаршап, оның қайтыс болған әйелінің шашын сипап, провокациялық би билеп, оны мазақтай бастайды. Ашуға берілген Пауыл Мариеттаның шашын ұстап алып, оны соның ішінде тұншықтырып өлтіреді. Оның өлі денесіне қарап: «Енді ол дәл Мари сияқты», – деп айғайлайды. Осы сәтте Пауылдың көрісі аяқталады. Пауыл қайтадан шындыққа оралғанда, Мариеттаның денесі жоқ екеніне таңғалады. Бригитта кіріп, Мариетта шатырын алып қайта келгенін, бірнеше минут бұрын кеткенде оны үйде қалдырғанын айтады. Мариетта шатырын алып, Франк уәделегендей келгенде кетеді. Пауыл Франкке енді Мариеттаны көрмейтінін айтады. Франк Брюггеден кететінін хабарлайды және Пауыл да келе ме деп сұрайды, ол: «Тырысып көремін», – деп жауап береді. Опера «Glück, das mir verblieb» әнінің қайталануымен аяқталады, енді соңғы сөздері: «Мұнда тірілу жоқ». Пауыл бөлмеге соңғы рет қарап, перде түседі.