Кіріспе

Кастельдельфиноның екінші шайқасы – 1744 жылғы шілдеде Франция мен Сардиния Корольдігі арасындағы Австрия мұрагерлік соғысы барысында болған әскери қақтығыс.

Алдын ала әрекеттер

Пьемонтқа жасалған алғашқы француз шабуылдары Вараита аңғарында үш күндік шайқастан кейін жеңіліске ұшырады (7–10 қазан 1743), бұл шайқас Кастельдельфино ауылының жанында болды. 1744 жылдың шілдесінде принц Конти бастаған француз әскері батыс Альп таулары арқылы Пьемонтқа енуге тырысты. Француз армиясының алдыңғы колонналары Стура және Майра аңғарларының басын басып алды, ал қалған үш колонна – 7-ші, 8-ші және 9-шы – Вараита аңғарының басына орналасты. 7-ші колонна генерал-лейтенант Дон Луи Гандинганың басқаруындағы алты батальоннан тұрды. Олар Гиллестреден шығып, Сан-Пол және Морин арқылы өтіп, Аньелло мұзының басына жетіп, Шотедофин (Кастельдельфино) аңғарына қауіп төндірді. Содан кейін олар Майра аңғарындағы 6-шы колоннаға көмек көрсету үшін Аксеглиоға басты. Маркиз де Кампосанто, генерал-лейтенант, 8-ші колоннаны құрайтын бес батальонмен Вараита және Майра аңғарларына жақын, Брайансон қаласының жанындағы Понсерньер лагерінен алға жылды. Баилли де Гиври, 9-шы колоннаның бас генерал-лейтенанты, он батальоннан тұратын күштермен Монгенев өткелін басып алып, Сардиния королі Карл Эммануэль III-ті жаңылыстыру үшін Чезана аңғарына түсті. Гиври алдап, Беллино аңғарындағы Гардеттаны басып алды, сондай-ақ Шатодуфин аңғарына үстемдік ететін Кол-ду-Бондормирдің жоғарғы бөлігін иеленді. Бригад генерал Франсуа де Шеверт бірнеше полк пен Пуату бригадасының төрт гранадерлік ротасынан құралған 1500 сарбазға басшылық етті. Бұл тоғыз колоннаның барлығы жаңбырдан соққан жолдармен сапар шеккеннен кейін Конти белгілеген позицияларға жетті. Принц Конти мен Испанияның «Инфанты» атанған Филипп өз колонналарының алдында Col de l'Argentera-ға түсіп, Баррикада тасынан бұрын Стара аңғарындағы Берсецио ауылын басып алды. Савойялық генерал-лейтенант Паллавичини, тыңшыларынан үш жау корпусының қоршау маневрімен жақындап келе жатқанын естіп, жоғары және төменгі Лобираны, сондай-ақ Монтагнетта лагерін тастап кетті, бұл кез келген әскер үшін қиын бағындырылатын позициялар еді. Жеңіске жеткеннен кейін ханзада Конти өзінің сол жағындағы колонналардың жағдайына алаңдады. Маршал де Виллемур оң жақтағы жеңіс туралы хабар беру үшін офицерді жіберді, бірақ елші суға батып қайтыс болды. Сол кезде Балли де Гиври мен Маркиз Паллавичиниге басқа елшілер де жіберілді, бірақ олар Вараита аңғарындағы нәтижесіз шайқасты тоқтатуға уақытында жете алмады. Генерал-лейтенант де Гандика 7-ші колоннаның басшысы ретінде Майра аңғарындағы Аксеглио ауылын басып алып, содан кейін 8-ші және 9-шы колонналарға көмек көрсету үшін Вараита аңғарына басты. Маркиз де Кампосанто, 8-ші колоннаның басшысы, бес батальонмен Траверсера тауына жетті. Ол Монт-Пейроль тауының етегіне дейін жорық жасап, сол жерден Бикокка платосындағы бекінілген лагерьге шабуыл жасады. Оның мақсаты жалпы шабуыл емес еді. Ол жаудың Пьер-Лонгтың негізгі бекіністерінде болуын болдырмау үшін қысқа ғана шу көтергісі келді. Балли де Гиври алдап, 9-шы колоннамен Брайанконнан Монгеневтің екінші жағына келді. Содан кейін ол кері оралып, Кол-Д’Аньеллоға басты. Ол генерал-лейтенант граф де Дануа мен он батальонға басшылық етті, олардың ішінде подполковник Моренн басқаратын Поиту полкіне қарасты үш батальон болды. Оның құрамында 1500 сарбаздық жасақ пен төрт рота гранадерлерден тұратын Шеверт басқаратын алғы шеп те бар еді. Шеверт 16 шілдеде Чайолдың аванпостына шабуыл жасады, бірақ Гардетта маңындағы жаумен атысқаннан кейін шегінді. 16 және 17 түнде француз әскері Чайолда, ал савойялық әскерлер Гардеттада орналасты. Осы уақытта француз әскеріне тыңшы жаудың орналасқан жерлері туралы хабарлады.

Шайқас

Шеверт жаудың саны тең екенін білген соң, шабуылға шешім қабылдады. Француз гранадерлері Бондёрмирге енуге күресіп, осы процесте бірнеше мықты қорғалған ғимараттарға шабуыл жасады. Осы кезде Даноа Пуату бригадасымен келді. Шеверт жауды қоршауға алу үшін қанаттан маневр жасауға бұйрық берді, бірақ сардиниялықтар 300 драгунның қорғауымен жақсы тәртіпте шегінді. Француз әскері Гардеттадағы ғимараттарды қиратып, Сель-ди-Беллиноға түсті. Содан кейін олар Бондормирге бет алды, бірақ жорықтарды басып алуда қиындықтар туды. Осы жерден олар Пьерролонгке көтеріліп, параллель бағыттардан келген басқа топтарға қосылды. Шеверт дереу, толыққанды шабуылды қалады, ал француз әскери кеңесі осы шабуылды ертең бастауға келісті. Пьемонттықтар Пьерролонгтың үстінде жауды көргенде, Бондормирден келетін байланыс жолдарын жойып, қорғанысқа дайындалды. Жау таудың басына жету үшін солтүстік беткейдегі Пьерролонг шатқалы арқылы зигзаг тәрізді жол жасап жатты. Шеверт шабуылға 1500 адам дайындау керек болды және олар Па-дю-Ша, терең шатқалды, сырғақты жерді басып алуы керек еді. Бұл саңылаудың соңында 400 пьемонттық гранадер және артиллериялық батарея орналасқан. Шеверт әрекетке келгенде, тауды қалың тұман жауып, ол окоптарды көре алмады. Ол оны естіген, бірақ орнын анықтай алмаған гранадерлерден толық оқ жаудырды. Шеверт жылдам түсуге, штыктарды бекітуге және жаумен атыс алмасудан аулақ болуға бұйрық берді. Француздар шабуылға көтерілді, ал жау үлкен шатасумен Баракконе бекінісіне қарай шегінді. Пьемонттықтар шатырларын тастап, Бикокка гарнизонына Пьерролонг француздардың қолында екенін хабарлау үшін үш үлкен ағаш үйіндісін өртеді. Француз колоннасы Пьерролонгтен ауыр артиллериялық оққа түскеніне қарамастан, үлкен шығынсыз түсті. Ол Батаглиола төбесіндегі екінші бекініске шабуыл жасап, сардиниялықтарды қашуға мәжбүр етті. Француздар Батаглиолада алға жылжуды тоқтатты және екі сағатқа жуық уақыт бойы Мессаға қатысу және демалу үшін осы позицияны ұстады. Кейін олар Кавалло тауының қорғанысына қарсы шабуыл жасады. Сардиниялық қолбасшылар Вергер және бригадалық Шевалье Кастагноле болды. Шайқасқа дейін Шеверт өзінің көмекшісін Вержерге, Прованс полкінің майорына, берілуді ұсыну үшін жіберді, әйтпесе гарнизонның барлығын өлімге кесуге дайын екенін жеткізді. Вержер берілу туралы ұсыныстан бас тартты. Шеверт дереу шабуылға көшуге бұйрық берді, бірақ де Гивриге хабарлап, одан көмек сұрады. Шеверт де Гивриге алдымен бұйрықсыз ештеңе жасамауға бұйырды. Жағдайдың нашарлығы Шевертті жағдайды құтқару үшін үлкен шабуыл қажеттігіне көндірді. Шеверт әскері батареяға шабуылдайтын, ал Пуату бригадасы оның оң жағынан алға жылжитын. Орталықта Прованс полкі орналасқан. Полковник Салис таудың оңтүстігіндегі төрт сардиниялық батальонның болуын болдырмау үшін Беллино шатқалынан жоғары жатқан платоны басып алуы керек еді. Колонна шайқаста тиімді болу үшін қапсыз алға жылжиды, бірақ мұндай таулы жерде жақсы тәртіпте жылжу мүмкін болмады; кейбір сарбаздар басқаларына қосылып, үш корпус бір үлкен колоннада шабуыл жасады. Бұл күні ауа райы нашар болды және үлкен, қалың тұман редутты жауып тастады; француздар жау позициясына 50 метрге дейін байқалмай жетті. Атыс-шабуыл шайқастың басталуын белгіледі. Француздар ашық жерде болғандықтан, ауыр соққыға ұшырады. Олар сардиниялық позициялардан он қадам қашықтықта төрт сағаттан астам уақыт бойы соғысып, ақырында шегінуге мәжбүр болды. Де Гиври шайқасты жалғастыруды қалап, жаңа батальондарды жіберді. Шабуыл осындай батылдықпен қайта жаңғырылды, француздар тағы да палисадаларға жетті, бірақ олар үлкен шығынмен кері қуылды. Екінші шабуыл кезінде жамбасына ауыр жарақат алған де Гиври өз әскерлеріне шегінуге бұйрық берді. Бұйрық шайқастың ортасында келгендіктен, Пуату полкінің сарбаздары шайқасты жалғастыруды қалады және туды сұрады. Бұл қауіпті сәт болды, оқтар барлық жерде ұшып жатты. Даноа көптеген жоғары лауазымды офицерлер өлтірілген немесе ауыр жарақат алғандықтан, шегінуге бұйрық берді, бірақ сарбаздар мойынсұнбады. Олар бұл қауіпті шегіну болатынын білгендіктен, оның орнына палисаданы бұзуды шешті. Олар полковник Салис сол сәтте өз позициясын тастап, редутқа арт жағынан шабуыл жасағанына қуанды. Бұл әрекет шайқасты шешті: сардиниялықтар Салис шабуылын тоқтатуға қозғалғанда, француздардың жаңа шабуылы олардың алдындағылардың бәрін жеңіп, сардиниялықтарды капитуляцияға мәжбүр етті. Шайқас 1744 жылғы 19 шілде күнінің түнге дейін бір сағат бұрын аяқталды. Сардиния армиясы 1350 адамын жоғалтты. Француз әскері де ауыр шығынға ұшырады.

Салдары

Шарль Эммануэль III жеңіліс туралы хабар алғаннан кейін Сан-Карло және Бертола-ан-Шато бекіністерінен барлық артиллерияны шығарып алды. Ол Шато-Дофинге Маунт-Кавал қырғынынан аман қалған 200 адамды қарсы алуға барды. Содан кейін Шарль Шато-Дофинді тастап, Сампейрге бет бұрды, онда Бикоккада болған генерал Гибермен кездесті. Ол сондай-ақ Кумиана салт аттыларына Майра алқабынан эвакуация жасауға бұйрық берді. Маркиз де Фрабосаға Стура алқабынан шығып, негізгі әскер күтіп тұрған Кастильоль-Салюс қорғаныс шебіне жетуді тапсырды. Пьерролунгтағы қаза болғандар шайқас даласында жерленді, ал жаралылар Шато-Дофинге жеткізілді. Француз жаралылары Кавалло тауының қираған орындарында табылған. Қазір қолбасшы болған Дануи әскерлеріне Беллино мен Шато-Дофинде үш күнге тонауға рұқсат берді. 20-шы күннің таңғы сағаттарында француз әскері осы екі ауылға келді және үйлер мен шіркеулерді тонады. Беллинода олар екі адамды өлтірді, ал Шато-Дофинде сардиндық әскердің тастап кеткен мүліктерін алды. Понтехианале ауылы Дануидің жомарттығының арқасында сақталды, бірақ ол 50 адамды беруге міндетті болды, олар сегіз күн бойы жаралы француз әскерлерін майданнан шығаруға жұмылдырылды. Гиври Лионға апарылып, бірнеше күннен кейін жараларынан көз жұмды.

Қорытынды

Испания армиясымен бірге кешігіп келген граф де Гаж өзінің әріптестеріне, Инфанте Филиппен бірге қызмет ететіндерге былай деп жазды: "Осы соғыста француз батырлығын қайта көрсету мүмкіндігіміз болуы мүмкін, бірақ мен Кастельдельфинода көрген ерлікке ешбір армия тең келе алмайды." Франция королі XV Людовикке баяндамасында ханзада Конти оқиғаны "көтерілген ең жарқын және жанды шайқас" деп сипаттады. Ол былай деп қосты: "Сол жердегі жауынгерлер адамдық шектен асып түсетін батырлық көрсетті. Біздің бригадаларымыз даңққа кенелді." Кастельдельфино шайқасы қызу жүріп жатқанда, франко-испан армиясының көп бөлігі Стура аңғарында сардиниялықтарға қарсы жорықтап, Стура ди Демонте бойындағы жау бекіністерін шеберлікпен айналып өтті. Одақтастар Пьемонттың оңтүстік жазығына жетті. Бұл шайқас кейде "Пьеррелонге шайқасы" деп аталады, оны алдыңғы "Кастельдельфино шайқасынан" (1743 жылдың қазаны) ажырату үшін.