Кіріспе

Иерусалимдегі ежелгі төбедегі цитадель Антония бекінісі (арамейше: קצטרא דאנטוניה) – Ұлы Ирод салған және Иродтың қолдаушысы Марк Антонийдің құрметіне аталған бекініс. Оның негізгі міндеті Екінші ғибадатхананы қорғау болды. Ол Иерусалимде Екінші қабырғаның шығыс жағында, ғибадатхана тауының солтүстік-батыс бұрышында салынған.

Тарих

Ирод (б.з.д. 37 – шамамен б.з.д. 4 ж.) бұл бекіністі ғибадатхананы қорғау үшін салған. Ол оны өзінің қамқоршысы Марк Антонийдің (б.з.д. 83–30 ж.) есімімен атаған. Бекіністе Иерусалимдегі римдік гарнизонның бір бөлігі орналасқан. Римдіктер сонымен қатар бас діни қызметкердің киімдерін де бекініс ішінде сақтап тұрған. Бекініс Иерусалим қоршауында (70 ж.), Екінші ғибадатхана қиратылған кезде яһудилердің соңғы бекіністерінің бірі болды. 70 жылы қоршау кезінде Антония бекінісі қирағаннан кейін, оның тас төсем тақталары Адриан форумында қайта қолданылған болуы мүмкін. Алайда, ол бұл төсенің Адриан заманынан қалған болуы мүмкін екенін де қарастырады. Олар сот ісін оның сыртындағы төсеніште өткізген (Иосиф, Еврей соғыстары, 2:14:8). Иосиф Флавийдің сөзіне қарағанда, Иродтың сарайы Батыс төбеде орналасқан (Еврей соғыстары, 5:2). 2001 жылы оның қалдықтары Дэвид мұнарасының бір бұрышының астынан қайта табылды. Сондықтан археологтар бірінші ғасырда преториум – префекттің (губернатордың) резиденциясы – қаланың қарсы жағындағы Антония бекінісінде емес, Батыс төбедегі бұрынғы патша сарайында болған деген қорытындыға келді. 2. Лұқаның Ізгі хабарына сәйкес (және Лұқа деректерді тексерді), Пилат Мәсіхтің Ғалилеядан екенін біліп, «Ол Иродтың құзырында екенін білген соң, Оны Иродқа жіберді, ол да сол күндері Иерусалимде болды» (23:7). Ғалилеядан мерекеге Иерусалимге келген Ирод Антипас Исаның үндемеуінен көңілі қалды және ашуланды, «Оны Пилатқа қайтарып жіберді» (23:11), содан кейін «басты діни қызметкерлерді, басшыларды және халықты шақырды» (23:13). Пилат Иродтың сарайына кірген жоқ. Егер сот Иродтың сарайында өткен болса, ол жай ғана Иродты сотқа шақырып, бас діни қызметкерлер мен басшыларды да сонда шақыруға бұйыра берген болар еді.

Сипаттама

Қазіргі заманғы реконструкциялар қамалдың әр төрт бұрышында мұнарасы бар деп көрсетсе де, Иосиф Флавий оны "Антония мұнарасы" деп жиі айтады және оның Джон Гиркан, кейін Ирод патша салғанын, ал жоғары рухани қызметкердің киімдері сақталатын киім сарайы ретінде пайдаланылғанын мәлімдейді. Иосиф былай дейді: "Бүкіл құрылыстың жалпы келбеті төрт бұрышындағы мұнараларымен бірге мұнара сияқты болды; осы мұнаралардың үшінің биіктігі елу шынтақ, ал оңтүстік-шығыс бұрышындағысы жетпіс шынтаққа жететін, соның арқасында ғибадатхананың барлық аумағына көз жеткізуге болар еді. Кейбір археологтар бұл бекіністің тек бір мұнарадан тұрғанын айтады, ол орынның оңтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Мысалы, Пьер Бенуа төрт мұнара болғанын археологиялық тұрғыдан дәлелдейтін ешқандай мәлімет жоқ деп жазады. Иосиф Флавий Антонияның маңыздылығын былай растайды: "Егер ғибадатхана қаланың бекінісі болса, Антония ғибадатханадан биік тұрып, сол посттағылар үш жақтың да күзетшілері болды". Иосиф Флавий Антонияны ғибадатхананы айналаған галереялардың солтүстік-батыс бұрышында орналастырды. Ал қазіргі суреттерде Антония ғибадатхананың солтүстік жағында бейнеленеді.

Басқа теориялар

Кейбір зерттеушілер мен академиктер, соның ішінде Мэрилин Самс (Америкалық әдебиет бойынша магистр, Бригам Янг университеті) және доктор Роберт Корнук (Библия және теология бойынша Ph. D., Луизиана баптист университеті), доктор Эрнест Л. Мартиннің (1932–2002, метеоролог, колледж профессоры, әуесқой археолог) зерттеулерін кеңейтті. Ол ғибадатхана тауы деп аталатын аумақта Иерусалим ғибадатханасы болмағанын, оның орнына Антония бекінісінің ірі қалдықтары бар екенін және Dome of the Rock ішіндегі жартас Тас тасты емес, Пилаттың сот залының (Praetorium) ішінде болғанын – осы жерде Иса пайғамбар сотталғанын дәлелдеді. Алайда Джером Мерфи О'Коннор бұл теорияны "негіздеу мүмкін емес" деп мәлімдеді, себебі оны Иосифтің сипаттамасымен салыстыруға келмейді және ол "солтүстік қабырғаның батыс бөлігіндегі археологиялық жәділерді түсіндірмейді". Иосиф Флавий мен археологиялық зерттеулер Ғибадатхана тауының Иродтың ғибадатханасының орны екендігіне және Антонияның солтүстік-батыс бұрышында орналасқандығына күмән келтірмейді. Иосиф Флавий мен археология 70 жылы қиратылғаннан кейін Рим әскери лагерінің орталығы Ғалақад тауындағы Иродтың сарайының жанындағы үш мұнарада орналасқанын, ал ғибадатхана тауында емес, көрсетіп тұр. Римдіктер ғибадатхана тауының қорғаныш қабырғаларын қиратқан, ал оның қирандылары бүгінге дейін Робинсон аркасының жанындағы Батыс қабырға бойында көрініп тұр. Римдік әскери лагерьлердің бұрыштары дөңгелек, әр қабырғасында төрт қақпасы болған. Тұрақты лагерьлер әлдеқайда үлкен болған, орташа есеппен 50 акр, ал Харам эспланадасының ауданы 36 акрқа жуық. Еврей жазбаларында "Торғай соғу орнына" қатысты римдік лагерь туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ғибадатхана аумағы ішкі қабырғаларын бойлай шатырлы галереялармен (портиктермен) қоршалған, ал әскери лагерьлерде мұндай галереялар болған емес. Август Иродқа сенгендіктен, өзінің астанасы мен ғибадатханасына биік қамал салып, оны бақылауға тырыспады, бірақ ешбір император клиент патшаға легионды сеніп тапсырмас еді. Харамның солтүстік-батыс бұрышындағы мамлюк ғимараттарының ішінде және оның солтүстік қабырғасының жанында 4 метр қалыңдықтағы қабырғаның қалдықтары мен Ирод стиліндегі тас блоктары сақталған. Олар Антонияның өлшемдерін көрсетеді: сыртынан 112 x 40 метр, яғни 3300 шаршы метрлік аудан, бұл кішкентай гарнизонға жеткілікті, бірақ Мартин ұсынған бүкіл легионды орналастыруға емес. Иосиф Флавийдің мәлімдемесіне сәйкес, Антония тасты үстіне салынған, бірақ басқа жазбаларында да айтқандай, оның биіктігін асыра көрсеткен. Бұл бекініс ғибадатхана аулалары мен галереяларына үстемдік еткен, соңғысына он метрден астам биіктікте, Иосиф Флавийдің сөздерімен сәйкес: "Антония мұнарасы ғибадатхананың бірінші ауласының батыс және солтүстік галереяларының кездесетін бұрышында орналасқан" (JW 5:238) және "[А]нтония ғибадатхана галереяларына тиіскен жерде олардың екеуіне де баспалдақтармен түсуге болатын, күзетшілер осы баспалдақтар арқылы төмен түсетін" (JW 5:243; ср.). Бұл галереялардың орналасуы мен өлшемдерін үш сақталған арқалық ұясы арқылы анықтауға болады, олар Антонияны ұстаған тастың тік бетіне қашалған, эспланаданың солтүстік-батысында орналасқан. Иосиф Флавийдің ғибадатхана кешенін қоршаған барлық галереялардың "Антонияны қоса алғанда" алты стадионды құрағаны туралы мәлімдемесі (JW 5:192) үлкен қателік (алты стадион шамамен 1,11 км, ал Харам эспланадасының бүгінгі өлшемдері шамамен 1,55 км) құрайды, бірақ бұл қамалдың ғибадатхана кешенімен тікелей байланысты екенін көрсетеді, екі арасындағы бір стадиондық (шамамен 150 м) қашықтықты көпірмен байланыстыру қажеттігі жоқ, Мартиннің айтуынша.