Кіріспе

Еуропалық Одақ ұйымдастырған халықаралық ынтымақтастық қауымдастығы. Энергетика қауымдастығы, көбінесе Оңтүстік-Шығыс Еуропа Энергетика қауымдастығы (ECSEE) деп аталады, ол Еуропалық Одақтан (ЕО) және бірқатар ЕО-ға кірмейтін елдерден құралған халықаралық ұйым. Оның мақсаты – Еуропалық Одақтың ішкі энергетикалық нарығын кеңейтіп, Оңтүстік-Шығыс Еуропаға тарату. Мүше елдер тиісті ЕО энергетикалық заңнамасын іске асыруға, қажетті нормативтік-құқықтық базаны дамытуға және құрылтай шартында белгіленген заңнамаға сәйкес энергетикалық нарықтарын либерализациялауға міндеттенеді.

Мақсат

Энергетикалық қауымдастық Еуропалық Одақтың энергетикалық заңнамасын Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Еуропа аумақтарына тарату арқылы жалпыеуропалық энергетикалық нарықты құруға бағытталған. Энергетикалық қауымдастықтың құқықтық аясы энергия, қоршаған орта және бәсекелестік салаларындағы Еуропалық Одақтың заңнамасын қамтиды. Келісім күшіне енгеннен кейін, оның қолданыс аймағы бірнеше рет кеңейтілді. Қазіргі таңдағы заңнамаға энергиямен жабдықтаудың қауіпсіздігі, энергия тиімділігі, мұнай, жаңартылатын энергия көздері, статистика, инфрақұрылым және климатқа қатысты мәселелер де кіреді. Энергетикалық қауымдастық 2011 жылдың қыркүйегінен бастап Еуропалық Одақтың үшінші энергетикалық пакетін қабылдап, іске асырып келеді. 2021 жылғы Министрлер кеңесі Еуропалық Одақтың «Еуропалықтардың барлығы үшін таза энергия» пакетінен туындаған бес маңызды заңнамалық актіні қабылдады. Жаңартылатын энергия көздері, энергия тиімділігі және 2030 жылға парниктік газдарды азайту жөніндегі мақсаттар Еуропалық Комиссияның зерттеуін аяқтағаннан кейін 2022 жылғы Министрлер кеңесінде бекітіледі.

Министрлер кеңесі

Министрлер кеңесі Энергетика қауымдастығының басты шешім қабылдайтын мекемесі болып табылады. Ол маңызды саяси шешімдерді қабылдайды және Энергетика қауымдастығының қағидалары мен процедураларын бекітеді. Министрлер кеңесінің құрамына әрбір келісім жасаушы тараптан бір өкіл, әдетте энергетикаға жауапты министр, сондай-ақ Еуропалық Одақтан екі өкіл – Энергетика комиссары және Еуропалық Одақ Төрағалығының жоғары деңгейдегі өкілі кіреді. 2009 жылдың желтоқсанындағы шешімге сәйкес, Министрлер кеңесі жылына бір рет өтеді. Бұдан бөлек, кеңестің төрағалығы кезегімен әрбір келісім жасаушы тарапқа 12 ай мерзімге жүктеледі. 2021 жылғы 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейінгі кезеңде Сербия төрағалықты атқарып, маңызды институционалдық жиналыстарды өткізеді.

Тұрақты жоғары деңгейдегі топ

Тұрақты жоғары деңгейдегі топқа әрбір шарты жасасқан тараптың жоғары лауазымды шенеуніктері және Еуропалық комиссияның екі өкілі кіреді. Ол министрлердің саяси мәжілістерінің үзділігін қамтамасыз етеді және олардың нәтижелерін қадағалайды, сондай-ақ белгілі бір жағдайларда іске асыру шараларын қабылдайды.

Энергетика қоғамдастығының реттеуші кеңесі

Регуляциялық кеңес Энергетика қоғамдастығының Уағдаласушы Тараптарының ұлттық энергетикалық реттеуші агенттіктерінің жоғары деңгейдегі өкілдерінен, бақылаушылар мен қатысушылардан құралған. Ол Энергетика қоғамдастығының Министрлер кеңесіне және Тұрақты жоғары деңгейдегі топқа (PHLG) заңдық, техникалық және нормативтік ережелердің мәліметтері бойынша кеңес береді және реттеушілер арасындағы трансшекаралық даулар туған жағдайда ұсынымдар жасайды. Энергетика қоғамдастығының Министрлер кеңесінің өкілеттігімен Кеңес реттеу шараларын қабылдауға құқылы. Қазіргі таңда Кеңеске оның Президенті (2020-2023 жылдар) Марко Бислимоски мырза, Солтүстік Македония Республикасының Энергетика және су қызметтерін реттеу комиссиясының Президенті төрағалық етеді. Еуропалық Одақ, Еуропалық Комиссия арқылы өкілдік етумен, вице-президент қызметін атқарады және Энергияны реттеушілердің ынтымақтастығы агенттігі (ACER) көмек көрсетеді. Регуляциялық кеңес Афина қаласында отырыстар өткізеді. Оның жұмысын Энергетика қоғамдастығының хатшылығы қолдайды.

Форумдар

Форумдар Энергетика қауымдастығына кеңес беру міндетін атқарады. Еуропалық Комиссия төрағалық ететін форумда өнеркәсіп өкілдерінің, реттеуші органдардың, өнеркәсіптік қауымдастықтардың және тұтынушылардың барлық мүдделі тараптары жиналады. Олардың консенсус негізінде келісілген қорытындылары Тұрақты жоғары деңгейлі топқа жолданады. Форумдардың құрылуы Энергетика қауымдастығын құру процесін көрсетеді. Афина электр энергиясы форумы, бұрын Оңтүстік-Шығыс Еуропа энергияны реттеу форумы деп белгілі болған, 2002 жылы алғаш рет өтті. Газ форумын басқаратын ережелер 2006 жылы бекітілді. Газ форумы Словенияда өткізілуі шешілді. Бірінші әлеуметтік форум 2008 жылдың қараша айында өтті. Министрлер кеңесі 2008 жылғы желтоқсанда мұнай қорына қатысты заңнаманы қабылдау және Мұнай форумын құру туралы шешім қабылдады. Бірінші Мұнай форумы 2009 жылы Белградта өтті. Соңғы кезде Вена құқық форумы, әділетті кезеңсіз өту форумы және дауларды шешу форумы да құрылды.

Хатшылық

Энергетика қоғамдастығының күнделікті қызметін Секретариат басқарады. Секретариат Уағдаласушы тараптарға құқықтық базаны іске асыруда көмек көрсетеді. Секретариат Уағдаласушы тараптарға заңнама әзірлеуде көмек көрсетеді және ұлттық органдардың сұрауы бойынша сарапшылар миссияларын жүргізеді. Секретариат жыл сайын 60-тан астам іс-шара ұйымдастырады, оның ішінде институционалдық кездесулер мен сарапшылар семинарлары бар. Секретариат жыл сайын Энергетика қоғамдастығының Министрлер кеңесіне жылдық іске асыру туралы есеп ұсынады, ол әрбір Уағдаласушы тараптың шарт бойынша міндеттемелерін орындау деңгейін бағалайды. Егер Уағдаласушы тарап шарттық міндеттемелерін орындамаса, Секретариат бұзушылық туралы іс қозғауы мүмкін. 2021 жылдың 1 желтоқсанынан бастап Секретариат директоры – Артур Лорковский. Лорковский Энергетика қоғамдастығының үшінші директоры, одан бұрын Янез Копач (2012-2021 жылдар) және Славтчо Нейков (2007-2012 жылдар) директорлық қызметін атқарған. Секретариат директоры барлық тараптар қаржылай үлес қосатын Энергетика қоғамдастығының бюджеті дұрыс жұмсалып, есепке алынуын қамтамасыз етеді. Директор сондай-ақ Энергетика қоғамдастығының бекітілген штаттық кестесіне сәйкес қызметкерлерді іріктеп, тағайындайды. 2021 жылдың желтоқсанына қарай Секретариатта 18 ұлттан 34 қызметкер жұмыс істейді. Секретариаттың орналасқан жері – Вена қаласы, Австрия.

Еуропалық Одақтың рөлі

Еуропалық Комиссия өкілдік ететін Еуропалық Одақ Энергетика қауымдастығының тұрақты вице-президенті болып табылады. Еуропалық Комиссия Тұрақты жоғары деңгейдегі топ пен Министрлер кеңесінің төрағалығына көмектеседі, сондай-ақ барлық институционалдық мәжілістердің күн тәртібін дайындауға қатысады. Министрлер кеңесінің жылдық отырысында Еуропалық Комиссияны Энергетика комиссары ұсынады. Еуропалық Одақ Энергетика қауымдастығы бюджетіне ең көп үлес қосушы болып табылады. Оның үлесі шамамен 95 пайызды құрайды.

Тарих

Энергетикалық қауымдастық шартының тамыры Оңтүстік-Шығыс Еуропаның электр энергиясы және табиғи газ аймақтық энергетикалық нарығына дейін жетеді, ол бастапқыда Афина меморандумы арқылы Оңтүстік-Шығыс Еуропа үшін Тұрақтылық пактісі аясында құрылған. Осы мақсатта Энергетикалық қауымдастықтың құрылуы, Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерінің ЕО-ға қосылуы алдындағы маңызды экономикалық саладағы өте маңызды саяси қадам болып табылады. Энергетикалық қауымдастықтың институционалдық құрылымы Еуропалық Одақтың құрылымымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді. Осы шартты келіссөздер жүргізу кезінде Комиссия Еуропалық қауымдастықтардың негізін қалаушылар құрған институттарды "қайта жаңғыртты" және өзінің институттарын Еуропалық Одақтың шекарасынан тыс жерде қайта құрды. Шартқа қол қою кезінде Еуропалық Комиссия Энергетикалық қауымдастық шартының Еуропалық Одақтың пайда болуына бастау берген Еуропалық Болат және Көмір қауымдастығының үлгісінде жасалғанын мәлімдеді.

Афина меморандумы

"Афина меморандумы" 2002 жылғы және 2003 жылғы Афинада қол қойылған өзара түсіністік туралы меморандум мен оның 2003 жылғы толықтырылған нұсқасын білдіреді. Бұл бастаманы Еуропалық Одақ ұсынды және ол Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы аймақтық электр энергиясы нарығын дамыту принциптері мен институционалдық қажеттіліктерін анықтады. Қызу талқылардан кейін 2002 жылдың маусым айында Оңтүстік-Шығыс Еуропа электр энергиясын реттеу форумында келісімге қол жеткізілді. Меморандумға 2002 жылдың қараша айында Албания, Босния және Герцеговина, Болгария, Хорватия, Грекия, Солтүстік Македония, Румыния, Сербия және Черногория, сондай-ақ Түркия қол қойды. 2003 жылғы толықтыру жұмыс аясына табиғи газды қосты. "Афина меморандумы" бойынша Оңтүстік-Шығыс Еуропа аймақтық энергетикалық нарығы Еуропалық Одақтың ішкі энергетикалық нарығының бір бөлігі болуы көзделді. "Афина меморандумы" бірқатар институттар құрды, олар жиынтығында "Афина процесі" деп белгілі. 2004 жылы Афина форумында бұл процеске "Энергетикалық қауымдастық" деген атау берілді, сонымен қатар болашақ институттардың орналасқан жері туралы келісімге қол жеткізілді.

Энергиялық қоғамдастық туралы шарт

2004 жылдың мамыр айында Еуропалық Одақ Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерімен заңдық келісімге қол жеткізу үшін келіссөздер бастады. Келіссөздер бір жағынан Еуропалық қауымдастық, екінші жағынан Албания, Босния және Герцеговина, Болгария, Хорватия, Солтүстік Македония Республикасы, Черногория Республикасы, Сербия, Румыния, Түркия және Косово атынан БҰҰ-ның Косово бойынша миссиясы (UNMIK) арасында өтті. Энергетикалық қауымдастықты құру туралы шарт 2005 жылғы 25 қазанда Грекияның Афина қаласында қол қойылды. Шартқа қол қоюға Еуропалық Парламент 2006 жылғы 29 мамырда келісім берді. Шарт кейіннен 2006 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. 97-бапқа сәйкес, Шарт күшіне енген күннен бастап 10 жылға жасалған. 2013 жылғы қазан айында Энергетикалық қауымдастықтың Министрлер кеңесі шарттың мерзімін 10 жылға, яғни 2026 жылға дейін бір жақты түрде ұзарту туралы шешім қабылдады. Осы орайда Министрлер кеңесі Энергетикалық қауымдастықтың институционалдық құрылымы мен жұмыс әдістерінің Шарттың мақсаттарына жетудегі тиімділігін бағалау үшін Жоғары деңгейдегі сараптамалық топ құрды. Сараптамалық топ 2014 жылғы 11 маусымда «Болашаққа арналған Энергетикалық қауымдастық» атты соңғы есебін жариялады, онда Энергетикалық қауымдастықты қалай жетілдіруге болатыны туралы ұсыныстар келтірілді. Осы ұсыныстарды іске асыру жол картасы бекітілді.

Сыншылар

Келісімді Еуропалық мемлекеттік қызметтер одағы әлеуметтік аспектісінің болмауына байланысты сынға алды. Энергетикалық қауымдастықтың құқықтық базасында мемлекеттік қызмет міндеттемелері мен тұтынушылардың қорғалуы туралы нақты айтылған. Келісімде әлеуметтік диалог бойынша міндетті құқықтық база болмаса да, келісуші тараптар процесте әлеуметтік аспектіні дамытуға заңдық міндеттемелерді қойды. 2007 жылдың қазан айында тараптар Энергетикалық қауымдастық аясында әлеуметтік мәселелер жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Меморандумда экономикалық даму мен әлеуметтік прогресс өзара байланысты екені және бірге жүруі керек екені атап көрсетілді. Сондай-ақ, реформа процесіне әлеуметтік серіктестерді тартудың маңыздылығы мен қажеттілігі ерекше айтылды. Украина мен Молдова 2011 жылдың қазан айында әлеуметтік мәселелер жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. Оңтүстік-Шығыс Еуропаның экологиялық ұйымдары 2008 жылдың желтоқсанында бұл процесті сынға алды, себебі олар Энергетикалық қауымдастықтың энергия тиімділігі мен жаңаруға қабілетті энергияны ілгерілетудегі ізгі ниетін сақтап қалу үшін жеткіліксіз сақшылық механизмдерін қамтиды деп санайды. Энергетикалық қауымдастықтың Министрлер кеңесі 2007 жылы энергия тиімділігі жөніндегі жұмыс тобын құру туралы шешім қабылдады. 2013 жылы ол Энергия тиімділігін үйлестіру тобына (EECG) өзгертілді, бұл келісуші тараптардың, бақылаушы елдердің және қатысушылардың энергетика және энергия тиімділігі саласындағы министрліктері мен агенттіктерінің өкілдері арасындағы ынтымақтастық үшін кең платформаны қамтамасыз етеді. 2009 жылдан бастап Энергетикалық қауымдастық Еуроодақтың энергия тиімділігінің негізгі құқықтық базасын іске асыруда. Жаңаруға қабілетті энергия саласында Еуроодақтың жаңаруға қабілетті энергия директивасын қабылдау туралы талқылау 2008 жылы басталды. Министрлер кеңесі 2009 жылы жаңаруға қабілетті энергия жөніндегі жұмыс тобын құрды және 2012 жылдың қазан айында 2020 жылға арналған жаңаруға қабілетті энергия бойынша міндетті мақсаттармен бірге 2009/28/ЕҚ директивасын қабылдады. 2015 жылдың қазан айында министрлер жаңаруға қабілетті энергия жөніндегі жұмыс тобын қайта құру туралы шешім қабылдады. Энергетикалық қауымдастықтың қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жұмыс тобы 2011 жылдың көктемінен бері жұмыс істеп келеді.