Шаруашылық кластерлерді дамыту концепциясы

Кіріспе

экономикалық дамудағы түсінік. Кластерлік даму (немесе кластерлік бастама, немесе экономикалық кластерлеу) – бизнес кластерлерінің экономикалық дамуы. Кластерлік тұжырымдама 1990 жылы Майкл Портер ұсынғаннан бері үкіметтердің, кеңесшілердің және ғалымдардың назарын жылдам тартып алды.

Кластерлер

Ең танымал кластерлердің бірі – Калифорния шарап кластері. Ол өзара байланысты бизнестердің жиынтығы, оның ішінде коммерциялық шарап заводтары, тәуелсіз жүзім өсірушілер, жүзім қалдықтарын жеткізушілер, суару және жинау жабдықтары, бочкалар мен таңбалар, жарнама және қоғамдық қатынастар агенттіктері, сондай-ақ тұтынушылар мен сауда аудиториясына арналған баспа компаниялары кіреді. Тағы бір мысал – Италияның былғары тас-төбе кластері. Калифорния шарап кластері сияқты, бұл да әлемге әйгілі Ferragamo және Gucci брендтерімен қатар, өзара байланысты бизнестердің кең ауқымын қамтиды. Бұл кластерді былғары тауарларын өндірушілер (киім, белбеу, аяқ киім, сөмкелер), машина жасау қызметтері, дизайн қызметтері, тері өңдеу, пластик өңдеу жабдықтары және арнайы станок құралдары сияқты бірнеше тізбекті өнеркәсіптер құрайды. Кластерлер, негізгі қаланың төңірегінде дамып, қалалық дамудың кеңістіктік таралуы, байланысы, өнімділігі, өнеркәсіптік байланыстары және бәсекеге қабілеттілігі сияқты маңызды таралымдық және мультипликативтік әсерлерін қамтиды. Соңғы жылдары әлемдегі көптеген үкіметтер мен өнеркәсіптік ұйымдар қалалық және ауылдық экономикалық өсуді ынталандыру құралы ретінде осы тұжырымдамаға жүгінді. Нәтижесінде 1990 жылдары көптеген кластерлік бастамалар құрылды, және бұл тенденция жалғасуда. Әлемдегі кластерлік бастамалардың алғашқы жан-жақты зерттеуі Майкл Портердің алғы сөзін жазған Örjan Sölvell, Christian Ketels және Göran Lindqvist еңбегінде жарияланған "Кластерлік бастамалар туралы анықтамалық" кітабында келтірілді. Бұл есеп 2003 жылы Гетеборгта өткен Бәсекеге қабілеттілік институтының (TCI) жылдық жиналысында ұсынылды. 2005 жылы жүргізілген зерттеуде әлемдегі 1400-ден астам кластерлік бастама ұйымдары қамтылды. 2013 жылы, алғашқы анықтамалық жарық көргеннен кейін он жыл өткен соң, "Анықтамалық 2.0" Данияның Колдинг қаласында өткен TCI жаһандық конференциясында ұсынылды. Кластерлік бастамалардың мақсаты кластердегі бір немесе бірнеше нақты бизнес секторларының бәсекеге қабілеттілігін арттыру арқылы экономикалық дамуды қолдау болғанмен, бұл мемлекеттік-жеке ұйымдарды әртүрлі деңгейдегі саясатты қалыптастырушы ұйымдардан, мысалы, Ұлыбританияның Сауда және өнеркәсіп министрлігі (DTI) сияқты ұлттық үкіметтік органдардан, ЭЫДҰ және Еуропалық комиссия сияқты үлттық артық органдардан, сондай-ақ бір бизнес секторларындағы фирмаларды біріктіретін салалық қауымдастықтардан, мысалы, биотехнология, болат салаларынан ажырату маңызды. Нақтырақ айтқанда, кластерлік бастамалар – бұл фирмалар, мемлекеттік органдар және академиялық институттар сияқты мемлекеттік және жеке сектордың әртүрлі өкілдері арасындағы ынтымақтастық негізінде құрылған ұйымдар немесе жобалар. Саясаткерлерге лобби жасау кластерлік бастамалардың қызметтерінің бірі болғанымен, кластерлік бастамалар көбінесе жеткізу тізбегін дамыту, нарық туралы ақпарат алу, инкубаторлық қызметтер, тікелей шетелдік инвестицияларды тарту, басқару оқыту, бірлескен ҒЗТ жобалары, аймақтың таныстырылуы және техникалық стандарттарды белгілеу сияқты кең ауқымды қызметтермен айналысады. 2007 жылдың маусым айында Еуропалық кластерлік обсерватория құрылды. Еуропалық комиссияның Кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасы қаржыландырған бұл обсерватория 32 еуропалық елдегі кластерлер, кластерлік бастамалар және кластерлік саясат туралы ақпарат ұсынады. Ұлыбританиядағы бизнес кластерінің мысалы – Англияның Солтүстік-Шығыс процестік өнеркәсіп кластері (NEPIC). Осы кластер және басқа да еуропалық кластерлер туралы ақпаратты Еуропалық кластерлік обсерваториядан табуға болады. 2009 жылы, Бәсекеге қабілеттілік және инновация бағдарламасы аясында, Еуропалық комиссия Еуропалық кластерлік үздік бағдарламасын іске қосты, оның нәтижесінде Еуропалық кластерлік талдау хатшылығы (ESCA) құрылды. ESCA содан бері кластер менеджерлерінің кәсібилігін арттыру және үздік тәжірибелерді тарату үшін жұмыс істеп келеді, кластер ұйымдарын бағалау, кеңес беру, талдау және аккредиттеу арқылы Еуропалық Одақтың барлық аймақтарындағы кластерлерді жақсартуға көмектеседі. ESCA-ның жұмысы қазір Еуропалық Одақтың шекарасынан тыс, Солтүстік Америка және Азияға дейін тарады. 2014 жылдың қазанына дейін ESCA 35 елдегі 610 кластер ұйымын талдап, "Қола" деңгейін берді. Қазан айына дейін 45 кластер "Алтын белгіге" ие болды. ESCA алтын белгісіне ие кластердің мысалы – Англияның Солтүстік-Шығыс процестік өнеркәсіп кластері (NEPIC). Кластерлік тұжырымдама Еуропадағы жетістігінен кейін әлемнің басқа да аймақтарына тарады. Оңтүстік Азияның жетекші экономикалық державаға айналуы үшін оның қалаларын болашақтағы өсу және сергелеу орталықтары ретінде дамыту үлкен перспективалар береді. Экономикалық белсенділіктің орталықтары ретінде қалалық кластерлер елдер мен аймақтардың экономикалық географиясын анықтайды және оған әсер етеді.

One of the most well known clusters is the California Wine Cluster. It is a mass of interrelated businesses including, but not limited to commercial wineries, independent wine grape growers, suppliers of grape stock, irrigation, and harvesting equipment, barrels and labels, public relations and advertising agencies, and publication firms involved with consumer and trade audiences. Another example is the Italian Leather Fashion Cluster. Like the California Wine Cluster, this also includes an array of interrelated businesses including world famous brands Ferragamo and Gucci. Several chain industries make up this cluster including leather goods producers (clothing, belts, footwear, handbags), specialized services for machineries, design service, tanneries, plastic working equipment, and specialized machine tools. Clusters, developed around a core city, factor in significant spillover and multiplier effects of urban development such as spatial distribution, connectivity, productivity, industrial linkages, and competitiveness. Many governments and industry organizations around the globe have turned to this concept in recent years as a means to stimulate urban and rural economic growth. As a result, a large number of cluster initiative organizations were started during the 1990s, and the trend continues. The first comprehensive study of cluster initiatives around the world was reported in the "Cluster Initiative Greenbook" published by Örjan Sölvell, Christian Ketels and Göran Lindqvist, with a foreword by Michael Porter. The report was presented at the annual meeting of The Competitiveness Institute, TCI, in Gothenburg in 2003. A follow up study in 2005 covered more than 1400 cluster initiative organizations around the globe. In 2013, a decade after the first Greenbook, The Greenbook 2.0 was launched at the TCI global conference in Kolding, Denmark. While the purpose of cluster initiative organizations is to promote economic development within the cluster by improving the competitiveness of one or several specific business sectors, it is important to differentiate these public private organizations from policy making organizations at different levels, e. g., national government units such as the UK Department of Trade and Industry (DTI), and supranational bodies such as the OECD and the European Commission and from industry associations comprising firms within one business sector, e. g., biotech, steel. More specifically, cluster initiatives are organizations or projects that are organized as collaborations between a diverse number of public and private sector actors, such as firms, government agencies, and academic institutions. Whereas lobbying policymakers may be one of the cluster initiative's activities, cluster initiatives generally are involved in a broad range of activities, e. g., supply chain development, market intelligence, incubator services, attraction of foreign direct investment, management training, joint R&D projects, marketing of the region, and setting technical standards. In June 2007, the European Cluster Observatory was launched. Financed by the European Commission DG Enterprise and Industry, it provides information about clusters, cluster initiatives, and cluster policy throughout 32 European countries. An example of a business cluster from the United Kingdom is the Northeast of England Process Industry Cluster (NEPIC). Information on this cluster and other European Clusters can be found on the European Cluster Observatory. In 2009, under the Competitiveness and Innovation programme, the European Commission launched the European Cluster Excellence Programme from which the European Secretariat for Cluster Analysis (ESCA) was established. ESCA has since worked to spread best practice and improve the professionalism of Cluster managers across Europe by benchmarking, advising on best practice, analysing and accrediting Cluster organisations across the EU. ESCA's work has now extended beyond the borders of the EU including North America and Asia. By October 2014 ESCA had analysed 610 cluster organisations in 35 countries leading to Bronze level labelling. By October 45 Clusters have been awarded the Gold Label. An example of an ESCA Gold label Cluster is the North East of England Process Industry Cluster (NEPIC). The concept of cluster has reached and gained the attention of other parts of the globe following its success in Europe. For South Asia to become a leading economic power, development of its cities as prospective centers of growth and dynamism holds great promise. By being centers of economic activity, urban clusters both define and influence the economic geography of countries and regions.