Кіріспе

Батыс Тасманиядағы бөгет, Австралия

Кротти бөгеті, құрылыс кезінде Король бөгеті немесе алғашқы мақұлдағанда Король өзені бөгеті деп те аталатын, Австралияның Батыс Тасманиясындағы Жукс тауы мен Хаксли тауы арасында орналасқан Король өзені арқылы бақыланатын және бақыланбайтын ағызу жолы бар тас төсегінен тұрғызылған бөгет. Осы бөгет арқылы құрылған су қоймасы Бербери көлі деп аталады. Бөгет 1991 жылы Кинг өзенінің электр қуатын дамыту жоспарының аясында, «Гидроэлектрлік корпорация» (TAS) тарапынан, бөгеттің төменгі жағында орналасқан Джон Баттерс электр станциясы арқылы гидроэлектр қуатын өндіру мақсатында салынды.

Өзгеліктері мен орналасуы

Кротти бөгеті, Дарвин бөгетімен бірге, Кинг өзенінің су электр станциясының бастау суларын құрайтын екі ірі бөгет болып табылады. Бөгет Кинг өзенінің шатқалының жоғарғы ағысында, өзеннің Батыс жағалау қатарынан өтетін жерде орналасқан. Ол Кинг өзені бассейніндегі мол жауын-шашынды жинап, суды бөгеттің төменгі ағысындағы Джон Баттерс электр станциясына туннель арқылы бағыттайды. Кротти бөгетінің қабырғасы бетонды беткейі және тас пен қиыршық таспен толтырылған ядросынан тұрғызылған, биіктігі және ұзындығы бар. 100% сыйымдылықта бөгет қабырғасы суды ұстап тұрады (43,000×106 куб фут). Бёрбери көлінің су беті және су жиналатын алабы бір бақылаусыз және бақылаулы су төгу құрылысына ие, ол суды шығаруға қабілетті.

Құйылу жолы

Даманың ерекшелігі – оның төгілу құрылысы. Төгілу құрылысы тау жынысты тіректе емес, тікелей бөгет денесінде орналасқан. Бұрын мұндай тәсіл едәуір биіктіктегі бөгеттерді жобалау кезінде сәтті қолданылмаған, себебі бөгеттің шөгуін ескеруде қиындықтар туындаған. Кротти бөгетінің жағдайында бөгет ішінара сапалы ұсақ топырақтан және қиыршық тастан құралған, осылайша бөгеттің деформация модулінің жоғары көрсеткішіне қол жеткізілді. Жоғары модуль бөгеттің шөгуін шектейді. Сонымен қатар, төгілу құрылысы кез келген шөгуді өтеу үшін икемделуге қабілетті етіп жобаланған. Төгілу құрылысы, бөгеттен өткізілетін су арнасының ішінде орналасқан үлкен ағын клапанын ашуға жеткілікті уақыт беруге арналған, осылайша үлкен су тасқындарын қауіпсіз басқаруға болады. Төгілу құрылысын жобалаған Серджио Джудичи, сондай-ақ Гордон бөгетінің бас инженері Фрэнк Кинстлер, Стивен Ли, Тони Морс және Грейм Маер инженерлік қауымдастықта мойынға алынды, өйткені төгілу құрылысы – «оның негізіндегі қозғалыстар үстіндегі құрылымға зақым келтірмей орын алуын қамтамасыз ететін икемделуге қабілетті құрылымды жасау арқылы» алғашқы рет танылған құрылыс болды.

Электр станциясы

Бёрбери көлінен су ұзақ, қаптамасы жоқ туннель арқылы Жокс тауынан өтіп, Кинг өзенінің сағасынан төмен, Кинг өзенінің шатқалының жанында, оның Королева өзенімен қосылған жеріне орналасқан Джон Баттерс электр станциясына жеткізіледі.

Тарих

Плотина 1980 жылдары Франклин бөгетінің бір бөлігі болған, Франклиннің төменгі қуатты дамыту жобасынан бас тартудан кейін салынды. Кротти бөгеті 1991 жылы қолданысқа берілді, ал Кинг өзенінің электр қуатын дамыту жобасы 1992 жылы аяқталды. Бұл плотина 20 ғасырдың басында Солтүстік Маунт Лайелл мыс кенішін құрған Джеймс Кроттидің құрметіне аталды. Кротти деген аттас тастамал қаланың орны Бёрбери көлінің суы астына кетті. 1910 жылдары Маунт Лайелл кен және теміржол компаниясы осы плотинаға өте жақын жерде су электр станциясын салу жобасы бойынша зерттеулер жүргізді. Чарльз Уитем 1927 жылы да плотинаның салынуы сөзсіз екенін жазды және су қоймасына "Дороти көлі" деген ат беруді ұсынды. 2001 жылы Engineers Australia Кротти бөгетін Австралияның ең маңызды мұралық құндылығы бар 25 плотинаның бірі деп таңдады.