Кіріспе

Әлеуметтік әріптестік (Pairtíocht sóisialta) – Ирландияда қол жеткізілген үш тарапты, үш жылдық ұлттық жалақы келісімдерін білдіретін термин. Бұл процесс 1987 жылы жоғары инфляция мен экономикалық өсімнің әлсіздігінен кейін басталды, бұл эмиграцияның өсуіне және мемлекеттік қарыздың артуына, сондай-ақ ұлттық қарыздың тұрақсыздығына әкелді. Келісімдердің маңызды нәтижелері ереуілдерді және жалақыны шектеу болды, бұл «Келттік жолбарыс» құбылысына елеулі үлес қосты деп есептеледі. Осыған дейін 1981 жылдан бастап келісімдер жергілікті деңгейде жүргізілді; алдыңғы он жылдықтарда ұлттық жұмыс берушілер одақтарының келісімдері мен «Ұлттық түсіністіктер» қалыпты жағдай болды, бірақ олар күшейген қысымға тап болды. Корпоративтік «әлеуметтік әріптестік» келісімдері Үкімет, негізгі жұмыс берушілер тобы – Ирландия Бизнес және Жұмыс берушілер конфедерациясы (IBEC) және Құрылыс индустриясы федерациясы (CIF), сондай-ақ кәсіподақтар (Ирландия Кәсіподақтар Конгресінің мүшелері) арасында жасалады; 1997 жылдан бері ерікті/қоғамдық ұйымдар жалпы саясатты талқылауға қатысады, бірақ жалақы келісімдерінің негізгі бөлігіне қатыспайды. Корпоративтік жүйенің негізгі қағидасы – жалақының шамалы өсуіне қарықтан табыс салығын жеңілдету. Жеке сектордың жалақы деңгейімен салыстыру арқылы салалық реформалар мен мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын қарау бойынша келіссөздер де жүргізілуде.

Алға қарай даму

"Тұрақты даму" бағдарламасы 2003 жылдың қаңтарынан 2005 жылдың желтоқсанына дейін жұмыс істеді, оның аясында жалақының жалпыұлттық деңгейде орталықтандырылған түрде өсімі қамтамасыз етілді, сондай-ақ әлеуметтік әл-ауқат, білім беру, денсаулық сақтау және жұмыспен қамту мәселелері бойынша саяси келісімдер жасалды. Бұл 1987 жылдан бері жасалған неокорпоративтік келісімдер сериясының алтыншысы болды, ал ұлттық жалақы келісімінің толық мәліметтері екі кезеңде келісілді, олар шамамен 2003-2004 және 2005-2006 жылдарды қамтыды. Оның негізгі қатысушылары: 1) Үкімет, Таоишиг кеңсесі (Премьер-министр кеңсесі) арқылы; 2) Ирландияның Бизнес және Жұмыс берушілер конфедерациясы (IBEC) және Құрылыс индустриясы федерациясы (CIF) – негізгі жұмыс берушілердің біріккен ұйымдары; 3) Ирландияның Кәсіподақтар Конгресі (ICTU) – бүкіл елден келген 40-тан астам кәсіподақтың бас ұйымы, олардың мүшелерінің саны шамамен 550 000 адамды құрайды. Олар мемлекеттегі жұмыскерлердің үштен бір бөлігін құрайды.

2016 жылға қарай

"2016 жылға қарай" деп аталатын жетінші әлеуметтік серіктестік келісімі 2006 жылдың маусымында жасалды, оның жалақы шарттары 2008 жылдың басына дейін күшінде болады. Осы келісімдерге сәйкес, 27 ай ішінде жалақы жиынтық сомасы 10,4%-ға өседі, аптасына 400 евродан кем табыс алатындар үшін шамалы түзетулер қарастырылған. Бұл жалақы және саясат келісімінде еңбек құқығын қорғау және белгіленген еңбек стандарттарын сақтау шараларын күшейту де қамтылған. Оның әлеуметтік және әл-ауқаттық ережелері әлеуметтік демократиялық үлгідегі он жылдық міндеттемелерге негізделген, мақсаты – әлеуметтік және мемлекеттік қызметтерді жақсарту. Ирландия Кәсіподақтар Конгресі арқылы кәсіподақтар 2006 жылдың қыркүйек айының басында өткен дауыс беруде 242 дауыспен 84 дауысқа қарсы келісімді қабылдауға шешім қабылдады, ал ең ірі медбикелер (INO) және бөлшек сауда (Mandate) кәсіподақтары дауыс беруге қатыспауды жөн көрді. Сол күні IBEC жұмыс берушілер одағы да "2016 жылға қарай" келісімін қабылдағанын жариялады. "2016 жылға қарай" жалақы шарттарының екінші кезеңі 2008 жылдың қыркүйегінде келісілді және қараша айында ICTU делегаттарының дауыс беруінде 305 дауыспен 36 қарсы дауыспен бекітілді. Бұрын жалақы келісімдеріне қарсы болған немесе дауыс бермеген кәсіподақтар, жұмыссыздық күрт өскен және мемлекеттік қаржы нашарлаған жағдайда, оны қолдауға көшті. ATGWU және Amicus кәсіподақтарының британдық бірігуі Unite басты оппозицияны құрады. Екінші кезеңдегі жалақы шарттары жеке секторда үш айлық, ал мемлекеттік қызметте 11 айлық жалақыны тоқтатқаннан кейін екі кезеңде төленетін 21 айлық мерзімде 6% жалақыны көтеруді көздейді. IBEC, басты жұмыс берушілер одағы, бұл шарттарды сол күні қабылдады, бірақ Құрылыс индустриясы федерациясы (CIF) келісімді мақұлдамады, себебі олар құрылыс саласындағы қызметкерлердің жалақысын 12 айға тоқтатуды талап етті. Бұл шарттарға сағатына 11 евродан кем жалақы алатындарға жалақыны 0,5% көтеру, сондай-ақ қаржылық немесе саудалық қиындықтарға тап болған компанияларға төлем жасау мүмкіндігін сақтау да кіреді.

Серіктестіктің құлдырауы

2009 жылы құрылыс саласындағы спекулятивтік көпіршіктің күйреуінен туындаған 20 миллиардтан астам евролық қазынашылық дефициті алаңдаушылық тудырып, саяси дискурстың басты тақырыбына айналды, сондай-ақ екі он жылдан астам берік әлеуметтік корпоратизм үнемі сыналып келді. Екі жылдың ішінде жұмыссыздықтың 4%-дан 12%-ға дейін өсуі жеке сектордағы жалақының тоңдырылуы мен жұмыстан босатулардың көбеюімен салыстырғанда, мемлекеттік сектордағы жалақы деңгейі мен жұмыс орнының тұрақтылығына қатысты қоғамдық пікірлерді күшейтті. "Көшкін келісім" деп аталған екінші кезеңдегі жалақы шарттары 2009 жылдың соңында, Үкіметтің бюджетінде шамамен 315 мың мемлекеттік қызметкердің табысын 5-8% қысқарту туралы шешім қабылдаған кезде күйреп қалды. ICTU мемлекеттік қызмет комитетінің мемлекеттік қызметтегі жұмыс процестерін тиімділендіру және икемдеу бойынша кешіккен әрекеттері, сондай-ақ 2010 жылы барлық мемлекеттік қызметкерлерге 12 күндік ақысыз демалыс беру туралы нақты емес ұсынысы, саяси немесе қоғамдық қолдау таппады және табыстың төмендеуін тоқтатуға мүмкіндік бермеді. Тоғыз ай бұрын (2009 жылдың наурызында) Фианна Файл/Жасыл партия коалициялық үкіметі мемлекеттік қызметкерлердің жалақысына байланысты зейнетақыларын "компенсациялау" мақсатында 5% "зейнетақы салымын" енгізді. 2009 жылдың маусым айында үкімет пен IBEC экономикалық дағдарыс пен тұтыну бағаларының дефляциясының әсерін ескере отырып, ауыспалы жалақы шарттарын өзгерту бойынша ICTU-мен келісімге келе алмады. 2009 жылдың желтоқсанының соңында жұмыс берушілердің бас ұйымы IBEC, ICTU-мен жалақы шарттарын тоқтата тұру туралы келісімге келе алмағандықтан, ауысу келісімінің шарттарынан ресми түрде бас тартты. Олар "біз кәсіподақтармен келіссөздерді кәсіпорын деңгейінде бастаймыз" деді. [Industrial Relations News, No.1, 2010 жылғы қаңтар, 3-бет]. 23 жылдық әлеуметтік серіктестіктен кейін Ирландияның кәсіподақтары (ICTU) жаңа онжылдыққа әлсіреген күйде кірді, кәсіподақ мүшелерінің саны 1980 жылдардың басындағы 62% ең жоғары көрсеткіштен 31%-ға дейін төмендеді, бұл жеті корпоративтік әлеуметтік келісімге дейінгі көрсеткіш еді. Мемлекеттік сектордағы кәсіподақ мүшелерінің саны шамамен 80%-ды құрайды, ал жеке секторда бұл көрсеткіш 20% шамасында. Кәсіподақ мүшелерінің көпшілігі 45 жастан асқан, үйленген, балалы, үшінші деңгейдегі білімі бар және денсаулық сақтау, білім беру немесе мемлекеттік басқару салаларында жартылай кәсіби мамандықтарда жұмыс істейтін ирландтар, ал дәстүрлі бейне – төмен жалақылы, осал, біліктілігі төмен жұмысшылар емес. Ирландияның әлеуметтік серіктестігінде басымдық құрған христиандық демократиялық корпоратизмді жаңғыртудың орнына, ICTU басшылары кейбір скандинавиялық елдердің әлеуметтік қамтамасыз ету жүйелеріне ұқсас әлеуметтік демократиялық модельді ұсынды. Кәсіподақтардың әлеуметтік демократиялық саяси күшті дамытуға жеткілікті саяси ықпалы жоқ, ал қазіргі Ирландия үкіметі "әлеуметтік серіктестіктің" қатаң тәртібін алмастыру үшін "әлеуметтік диалог" формасын ұсынады. 2010 жылдың наурыз айында "әлеуметтік диалог" аясында ICTU мемлекеттік қызмет кәсіподақтары мен Үкімет үш жылға жалақыны тоңдыру және тиімділікті растау және жұмыс кестесін икемдеу, сондай-ақ жұмыс орындары арасында 45 км-ге дейінгі мобильділікті арттыру есебінен жалақыны қысқартудың бір бөлігін қайтару туралы келіссөздер жүргізді. Бұл сондай-ақ мемлекеттік қызметтердің кейбір аспектілерін аутсорсингке беру туралы шешімдерді қайта қарау бойынша келісімді қамтыды, бұл ақшаның тиімді жұмсалуын қамтамасыз етуге бағытталған. Бұрынғы "әлеуметтік серіктестік" процедураларынан айырмашылығы, жеке сектордағы жұмыс берушілердің бас ұйымдары қатыспады, ал келіссөздерді Мемлекеттік Еңбек қатынастары комиссиясы (LRC) жеңілдетті.