Кіріспе

Вишеслав (; Βοϊσέσθλαβος) немесе Войслав – шамамен 780 жылы билік құрған, атымен белгілі алғашқы серб билеушісі. Сербия – шығысында Болгариямен шектесетін, батыс Балқанда орналасқан және Византия империясына бағынышты славян княздығы. 10-ғасырдың ортасында жазылған «De Administrando Imperio» (DAI) еңбегінде еске алынған Вишеслав – серб билеуші әулетінің атасы, ол тарихнамада Властимирович әулеті ретінде белгілі. Ол халқын Далмация провинциясына көшіріп, византиялық үстемдік астында мұрагерлік билікті орнатқан аты жоқ «серб князінен» тараған. Вишеславтың алдыңғыларының есімдері DAI-де көрсетілмеген. Бұл әулет 8-ғасырдың басынан шамамен 960 жылға дейін Сербия княздығын басқарды.

Өмірбаян

Ерте ортағасырлық серб княздығы мен Властимирович әулетінің тарихы Византия императоры Константин VII Порфирогенит (913–959) құрастырған «De Administrando Imperio» («Империяны басқару туралы») еңбегінде жазылған. DAI сербтер туралы ақпаратты, басқалармен қатар, серб дереккөзінен алған. Бұл еңбекте сербтерді солтүстіктен Балқанға бастап келген, есімі аталмаған, бірақ дәстүрлі түрде «Белгісіз Архонт» деп белгіленген Сербияның алғашқы билеушісі туралы айтылады. Ол император Гераклийдің (610–641 жж.) қорғауында болды және 680 жылғы болгар шапқыншылығынан көп бұрын қайтыс болды. VI және VII ғасырларда славяндар Балқанға басып кіріп, қоныстанды. Сербтердің кішкентай әскери элита ретінде келгені және басқа, бұрыннан қоныстанған, көбірек славяндарды ұйымдастырып, ассимиляциялағаны қабылданады. Порфирогенит сербтердің әрқашан Империя билігінде болғанын атап көрсетті. Оның сербтердің алғашқы христиандануы туралы баяндамасы 632–638 жылдарға датыланады; бұл Порфирогениттің ойлап тапқан нәрсесі болуы мүмкін, немесе шын мәнінде орын алып, шектеулі басшылар тобын қамтыған, бірақ тайпаның кең қабаттары тарапынан дұрыс қабылданбаған болуы мүмкін. DAI мәліметтері бойынша, тарихнамада қате түрде Рашка (Рассия) деп белгіленген «суға шомылдырылған Сербия» құрамына «мекенделген қалалар» (kastra oikoumena) – Дестиникон, Чернабускей, Мегиретус, Дрезнейк, Лесник және Салинс кірді, ал Сербияның бір бөлігі болған Боснаның «кішкентай жері» (chorion) Катера және Десник қалаларын қамтыды. Кейбір топтар, мүмкін, Динарид тауларын кесіп өтіп, Адриатика теңізінің жағалауына жеткен. Бұл қалалардың барлығы Адриатика теңізінің жағасында орналасқан және олардың солтүстік шекарасы (ішкі аймақта) суға шомылдырылған Сербиямен шектесетін. Ертедегі серб мемлекетінің нақты шекаралары белгісіз. Сербия билеушісі «Сербияның архонты» деген атаққа ие болды. DAI Сербия тағының ұлға, яғни аға балаға мұрагерлік етілетінін айтады; оның ұрпақтары одан кейін билікке келді, бірақ олардың есімдері Вишеслав келгенге дейін белгісіз.

Тарих

Вишеслав есімді патша шамамен 780 жылы билік құруын бастады, ол 768–814 жылдары билеген франк билеушісі Карлмен замандас болды. Сербтер сол кезде жупа (župa) деп аталатын, жергілікті жупан (магистрат немесе comes) басқарған ауылдық қауымдастықтардың конфедерациясы ретінде ұйымдастырылды. Губернаторлық мұрагерлік болып табылды, ал жупан серб патшасына есеп берді, сонымен қатар ол әскердің құрамында болды. В. Ћоровичтің сөзіне сүйенсек, жер билеушінің достары мен губернаторлары арасында бөлістірілді, ал ең үлкен ағасы ұжымның ішкі істерін толыққанды басқарды. Тарихшы Ж. Деретичтің (1994) теориясына сәйкес, Сербия "күшті патшалық" болған, ал Вишеслав (Ұлы патша) болуы мүмкін, ол өзінің әкімшілігі арқылы билікке толық бақылау алып, өзін Kralj ретінде мұрагерлік билеушіге айналдырды. Осылайша, б.з. 44 жылы фракиялық Одрисия патшалығының римдіктерге құлауынан бері 150 жылға созылған римдіктермен үздірілмейтін қақтығыстан кейін алғашқы ұзақ мерзімді серб мемлекеті құрылды. Б. Радойковичтің еңбегін, алайда, С. Ћиркович жоққа шығарды. Вишеслав туралы тек атымен айтылса да, DAI сербтердің рим императорымен одақтас болғанын және сол кезде көрші болгарлармен соғыста болғанын көрсетеді. Телериг басқаратын болгарлар көршілес Берзитиден келген славяндармен Болгарияны жаулауды жоспарлады, себебі бұрынғы болгар экспансиясы үлкен иллириялық көші-қонға және Болгарияның халқының азаюына әкелді, 762 жылы 200 000-нан астам адам Византия аумағына қашып, Кіші Азияға қоныс аударды. Болгарлар 783 жылы ұлы князь Вишеславтың (780–812 жылдары билеген) олардың жоспарланған шабуылы туралы білгеннен кейін жеңіліске ұшырады. Вишеславтың шөбересі Властимир 830 жылдың сәуір айында билік құрды; ол фрескада бейнеленген ең көне серб билеушісі. 839 және 842 жылдар аралығында Сербия мен болгар билеушісі Пресиан арасында үш жылдық соғыс болды, ол сербтердің жеңісімен аяқталды және Македония мен Шығыс Сербия сербтерге қайтарылды. Династияның ұзақ өмір сүруі Болгария мен Риммен Балқанды бақылау үшін күреске қарамастан монархтың және мемлекеттің тұрақтылығы мен гүлденуін көрсетеді. Стефан Мутимир (851–891 жылдары билеген) арқылы серб билеушілерінің есімдері ежелгі иллирия дәстүріне сәйкес патшалық атаулар болып табылады. Стефан есімі христиандық байланысты көрсетеді. Дукля діни қызметкерінің хроникасында (CPD) бес серб билеушісінің есімдері аталмайды, бұл шамамен 1300–10 жылдарға дейінгі дереккөз және тарихшылар оны ерте орта ғасырларға қатысты сенімсіз деп санайды. Алайда, CPD тарихи расталған бірнеше билеушілерді, яғни Свевлад, Селимир, Владин және Ратимирді еске алады, бірақ әкеден балаға мұрагерлік дәстүрін сақтайды. Тарихшы Панта Сречкович (1834–1903) CPD-нің христиандық авторының осы билеушілердің есімдерін атауға батылмағанын сенді, себебі олар христиан болғандықтан, сонымен қатар, мүмкін, басқаларды жеңіп, өлтіріп, таратып жіберген. Вишеславтың суреті Коста Мандровичтің 1885 жылғы еңбегіне енгізілген. Белградтың Чукарица ауданындағы бір көше Принц Вишеслав көшесі (ulica kneza Višeslava) деп аталады.