Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңестік бағдарлама атом бомбаларын бейбіт мақсатта пайдалануды зерттеу жөнінде
Soviet program investigating peaceful use of atomic bombs
"Ұлттық экономика үшін ядролық жарылыстар" (Ядерные взрывы для народного хозяйства; кейде #7 бағдарлама деп аталады) – бейбіт ядролық жарылыстарды (PNE) зерттеуге бағытталған кеңестік бағдарлама. Бұл АҚШ-тың "Арбауша" операциясына ұқсас болды. Ең әйгілі сынақтардың бірі – 1965 жылдың 15 қаңтарындағы Шаған сынағы. Шаған сынағынан тараған радиоактивтілік 1963 жылғы сынақтарды ішінара тыйым салу туралы келісімді (PTBT) бұзу фактісі ретінде АҚШ және Жапония тарапынан Жапонияда анықталды. АҚШ Кеңес Одағына наразылық білдірді, бірақ мәселе одан әрі қарастырылмады.
Nuclear Explosions for the National Economy (Ядерные взрывы для народного хозяйства; sometimes referred to as Program #7) was a Soviet program to investigate peaceful nuclear explosions (PNEs). It was analogous to the United States program Operation Plowshare. One of the better known tests was Chagan of January 15, 1965. Radioactivity from the Chagan test was detected over Japan by both the U. S. and Japan in apparent violation of the 1963 Partial Test Ban Treaty (PTBT). The United States complained to the Soviets, but the matter was dropped.
Қиындықтар
1978 жылы Якутияның Вилюй қаласында Кратон-3 жарылысы болды, мақсаты алмазға бай кендерді табу еді. Бірақ алмаздың көлемі мардымсыз болды, ал судың плутониймен ластануы күтілгеннен әлдеқайда жоғары болды. Ядролық қаруға қарсы белсенді Алексей Яблоковтың сөзіне сүйенсек, жарылыстан кейін 20 жыл өткен соң Вилюй аймағының ішу суындағы плутоний деңгейі санитарлық нормадан он мың есе артық болған. Тағы бір апат 1971 жылдың 19 қыркүйегінде Кинешма қаласынан 40 шақырым қашықтықтағы Галкино ауылының жанында Глобус-1 жарылысынан орын алды. Бұл 2,5 килотонналық жер асты жарылысы мұнай және газды іздеу жөніндегі сейсмологиялық бағдарламаның бір бөлігі болды. Күтпеген жағдайда, радиоактивті газдар жердегі жарықтар арқылы шығып, екі километрлік диаметрде радиоактивті ыстық ошақ пайда болды. Бұл Еуропалық Ресейдің салыстырмалы түрде тығыз қоныстанған аймағында болды. Волганың шағын саласы – Шаха өзені өз бағытын өзгертіп, жарылыс орнын су басу қаупін тудырды. Бұл бүкіл Волга аймағының ядролық ластануына әкелуі мүмкін еді. Кейбір инженерлер жарылыс орнын қоршап тұратын саркофаг (Чернобыльдегі "Объект-Укрытиеге" ұқсас) салуды және Шаха өзенін жарылыс орнынан аулаққа жылжыту үшін 12 шақырымдық канал қазуды ұсынды, бірақ жоспарлардың өте қымбатқа түсетіні анық болды. Аталған тәжірибелер 1989 жылы кеңестік полигондарда ядролық қаруды сынауға бір жақты мораторий енгізумен аяқталды. Бұл, негізінен, Михаил Горбачевтің ядролық қару сынақтарын әлемдік деңгейде тоқтату туралы шақыруын қолдау мақсатында жасалған болса да, ресейліктер бұл мораторийді бейбіт ядролық жарылыстарға да қолданған көрінеді.
Among the catastrophes was the Kraton 3 explosion in Vilyuy, Yakutia, in 1978, that was supposed to unearth diamond rich ores. Instead, the amount of diamonds was insignificant but the plutonium pollution of water was much higher than predicted. According to the anti nuclear activist Alexei Yablokov, the level of plutonium in the drinking water of Vilyuy region 20 years after the explosion is ten thousand times higher than the maximal sanitary norm. Another catastrophe resulted from the Globus 1 explosion near the village of Galkino at , 40 kilometers from Kineshma city on September 19, 1971. It was a small underground explosion of 2.5 kilotons that was a part of the seismological program for oil and gas exploration. Unexpectedly a large amount of radioactive gases escaped through cracks in the ground, creating a significant radioactive hot spot two kilometers in diameter, in the relatively densely populated area of European Russia. A small tributary of the Volga, the Shacha, changed its location and threatened to flood the explosion site. This could have led to nuclear pollution of the entire Volga region. Some engineers suggested building a sarcophagus (similar to the Chernobyl's "Object Shelter") covering the site, and excavating a 12 km channel to shift the Shacha river away from the place of the explosion, but the plans appeared prohibitively expensive. The experiments ended with the adoption of a unilateral moratorium on nuclear weapons testing at Soviet sites in 1989. Although this primarily was designed to support Mikhail Gorbachev's call for a worldwide ban on nuclear weapons tests, the Russians apparently applied the moratorium to peaceful nuclear explosions as well.
Салдары
Кеңес Одағының ПНЭ бағдарламасы, АҚШ-тың "Plowshare" бағдарламасынан өріс эксперименттерімен зерттелген қолданулар саны және оларды өнеркәсіптік пайдалануға енгізу деңгейі тұрғысынан әлдеқайда ірі болды. ПНЭ-нің терең сейсмикалық іздеу және мұнай өндірісін ынталандыру сияқты бірнеше қолданыстары жан-жақты зерттелді және минималды қоғамдық тәуекелмен оңтайлы экономикалық тиімділікке ие болғандай көрінді. Ал сақтау сияқты басқа да бірнеше бағыттар, олардың жалпы қолданылуына күмән тудыратын маңызды техникалық қиындықтарға тап болды. Газ ұңғыларын жабу сияқты кейбір технологиялар, соңғы шара ретінде қолданылуы мүмкін ерекше мүмкіндіктерді көрсетті. Тағы бірқатар тәжірибелер бір-екі рет жүргізілді, бірақ олардың тоқтатылу себептері ешқашан түсіндірілген жоқ. Жалпы алғанда, бұл бағдарлама сол кезде перспективті деп саналған жаңа технологияны зерттеуге бағытталған маңызды техникалық күш-жігерді білдірді және үлкен көлемде деректер жинады, бірақ олардың шағын бөлігі ғана жарияланды.
The Soviet PNE program was many times larger than the U. S. Plowshare program in terms of both the number of applications explored with field experiments and the extent to which they were introduced into industrial use. Several PNE applications, such as deep seismic sounding and oil stimulation, were explored in depth and appeared to have had a positive cost benefit at minimal public risk. Several others, such as storage, developed significant technical problems that cast a shadow on their general applicability. Some, such as closure of runaway gas wells, demonstrated a unique technology that may yet find application as a last resort. Still others were the subject of one or two tests but were not explored further for reasons that have never been explained. Overall, the program represented a significant technical effort to explore what was seen at the time to be a promising new technology, and it generated a large body of data, although only a small fraction of it has been made public.