Кіріспе

Индонезиялық дипломат және саясаткер (1929–2021)

Мохтар Кусумаатмаджа (17 ақпан 1929 – 6 маусым 2021) – индонезиялық дипломат және саясаткер. 1974 жылдан 1978 жылға дейін Индонезияның әділет министрі, ал 1978 жылдан 1988 жылға дейін сыртқы істер министрі қызметін атқарды.

Ерте өмір және білім

Кусумаатмаджа 1929 жылғы 17 ақпанда Батавияда (қазіргі Джакарта) дүниеге келген. Кусумаатмаджа 1945 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Индонезия жастар студенттері одағына қосылды және Индонезия Ұлттық революциясында Студенттік армия мен Халық қауіпсіздік армиясының мүшесі ретінде күресті. Революция аяқталғаннан кейін Кусумаатмаджа Индонезия университетінің құқық факультетіне оқуға түсіп, Йель құқық мектебінде екі дипломдық бағдарламаны аяқтады. 1955 жылы Индонезия университетінің бакалавр және Йель құқық мектебінің құқық магистрі дәрежесін алды. Ол Паджаджаран университетінде білімін жалғастырып, 1962 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Рональд және Джун Кацтың сөзіне сәйкес, Кусумаатмаджаның АҚШ-тағы оқуы Индонезия құқық жүйесіне қатысты түсініктерін кеңейтті, оған отаршылдық кезеңде голланд құқық жүйесінің ықпалы болған. Бір ерекше идея – Роско Паундтың заңды әлеуметтік инженерия құралы ретінде қарастыруы. Кусумаатмаджа бұл ұғымды Индонезияның құқықтық ортасына бейімдеп өзгертті және ол оның еңбектерінде жиі кездесетін тақырыпқа айналды. Дегенмен, бұл концепция үкіметтің заңға қатысты көзқарасына қайшы келді, сол себепті Кусумаатмаджа шетелде тұруға мәжбүр болды.

Академиялық мансап

Кусумаатмаджа Паджаджаран университетінде оқытушы болғанға дейін қысқа мерзімге Индонезия Банкінің Валюталық институтында жұмыс істеді. Университетте ол халықаралық құқықтан сабақ берді, теңіз құқығы саласында маманданған. Ол сондай-ақ Индонезия университетінде және Индонезия Армиясының Командалық және штаб колледжінде оқытумен айналысты. Ол докторлық диссертациясын қорғағанға дейін профессор атағын алғанмен, аталған үкіметпен болған келіспеушіліктерге байланысты профессорлық лауазымы 1966 жылға дейін ресми түрде бекітілмеді. Оқытушылық қызметінен бөлек, Кусумаатмаджа бірнеше сот ісінде қорғаушы болып өтті. 1960 жылдары ол екі маңызды іске қатысты: «Бремен темекісі» және «Макдональд үйіне жасалған шабуыл». Сонымен қатар, ол Индонезия сулары туралы заң және елдің континенттік шельф доктринасы сияқты бірқатар заң актілерін жасауға қатысты. Соңғысы Индонезияның теңіз құқығы жөніндегі бас келіссөзшісі қызметін атқарғаннан кейін дайындалды. Индонезияда Сукарноның үкіметі аяқталып, Сухартоның билігі басталғаннан кейін Кусумаатмаджаға Индонезиядағы заң білімі бағдарламасын реформалау міндеті жүктелді. 1972 жылы жаңа бағдарлама енгізіліп, заң студенттеріне көбірек тәуелсіздік берілді. Кусумаатмаджаның өзі бұл бағдарлама Индонезияның заң жүйесін өзгеріссіз қабылдамай, оны жақсартатын заңгерлерді даярлайды деп үміттенді. Өзінің университетінде Кусумаатмаджа заң факультеті үшін ғылыми-зерттеу институтын құрды. Институт жасаған жұмыстардың ішінде Индонезиядағы барлық заң мектептері үшін «ең төменгі заң кітапханасы» критерийлері және жаңадан енгізілген оқу бағдарламасын қолдау мақсатында Батыс Ява Жоғарғы Сотының істерін тізімдеу болды, бұл материалдар кейін зерттеулер мен құқықтық сараптама үшін пайдаланылды.

Әділет министрі

1974 жылғы 22 қаңтарда Екінші даму кабинетінің қайта құрылуы барысында Кусуматмаджа Әділет министрі болып тағайындалды. Оның алғашқы қадамдарының бірі Ұлттық заң реформасы институтын қайта жандандыру болды. Бұрынғыда институт көбінесе белсенділіксіз болған және оның жұмыс істеуіне арналған бюджеті шектеулі болған. Кусуматмаджа институттың атауын өзгертті, оған бөлінетін қаржыны арттырды және ұйымдық құрылымын жаңартты. Атап айтқанда, қайта ұйымдастыру заң ғалымдарын заң шығару және заң реформасы процестеріне жақындатуға бағытталды. Ұлттық заң реформасы институтын қайта жандандыру Индонезияда заңдық зерттеулердің, семинарлар мен жиналыстардың көбеюіне әкелді. 1974 жылдың қыркүйек айында заңдық зерттеулерді үйлестіру жөніндегі семинар, ал 1974 жылдың желтоқсан айында заң ақпаратын құжаттау және тізімдеу жөніндегі семинар өтті. Тағы бір маңызды нәтиже – заң терминдері бойынша келісімге қол жеткізілді, Кусуматмаджа бұл заң тілін "біркелкі, қолдануға ыңғайлы және халыққа түсінікті" ету үшін маңызды деп атады.

Сыртқы істер министрі

Шамамен төрт жыл Әділет министрі қызметін атқарғаннан кейін, Кусуматмаджа 1978 жылы Үшінші даму кабинетінде Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Ол 1983-1988 жылдар аралығында келесі кабинетте Сыртқы істер министрі қызметіне қайта тағайындалды, осылайша ол сыртқы істер министрі ретінде барлығы он жыл қызмет етті. Қызмет еткен кезеңінде Кусуматмаджа Индонезияны сипаттау үшін «аралдық мемлекет» тұжырымдамасын ұсынды. Бұл тұжырымдама 1982 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы арқылы Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан мойындалды. Аралдық мемлекеттен басқа, оның Сыртқы істер министрі ретіндегі ерекшелігі – мәдени дипломатияны қолдауы болды, бұл тұжырымдама Индонезияның шетелдегі беделін жақсартуға бағытталған. Дегенмен, оның тұжырымдамасы сол кезде кең таралған меншікке қатысты мәселелерге тоқталып өтпеді. Оның басты назары Индонезияны азаматтық ел ретінде көрсету және оның әскери және жемқор ел ретіндегі бейнесін жою болды. Бұл тұжырымдама түрлі жолдармен насихатталды, мысалы, Ванкуверде өткен Expo 86 көрмесімен бірге өткен Бірінші Халықаралық Гамелан фестивалі арқылы. Алайда, бұл тұжырымдаманы насихаттауға жасалған басқа да әрекеттер, мысалы, Лондондағы Асмат тайпасының өнерінің көрмесі және сол қаладағы Манкунегаран труппасының би қойылымы, осылайша сәтті болған жоқ. Атап айтқанда, көрменің индонезиялық ғалымдарының Асмат мәдениетіне көрсеткен құрметсіздігіне байланысты бұл көрме сынға ұшырады.

Өлім

Кусуматмаджа 2021 жылғы 6 маусым күні таңертең қайтыс болды. Сол күні оны Калибата батырлар зиратына жерледі. Оның қазасына байланысты, бұрынғы мемлекеттік хатшы Юсрил Ихза Махендра Кусуматмаджаны ұлттық батыр атағына ие етуді ұсынды.