Кіріспе

Фонетикадағы түсінік. Тіл білімінде, көтеру құрылымдары аргументтің ендірілген немесе бағынышты сөйлемнен матрицалық немесе басты сөйлемге жылжуын қамтиды. Көтеру предикаты/етістігі өзінің семантикалық аргументі емес, керісінше ендірілген предикаттың семантикалық аргументі болып табылатын синтаксистік аргументпен қолданылады. Басқаша айтқанда, сөйлем тұтастай алғанда сөз тіркесі туралы мәлімдейді. Мысалы, "олар тырысып жатқандай көрінеді" дегенде, "тырысып жатыр" (тырысудың предикаты) – көрінудің тақырыбы болып табылады. Ағылшын тілінде, кейбір басқа тілдерден өзгеше, көтеру құрылымдары кездеседі. Көтеру термині осындай құрылымдардың трансформациялық талдауынан туындаған; бұл құрамдас бөлік ендірілген предикаттың тақырыбы ретінде бастапқы терең құрылымдық орнынан матрицалық предикат/етістіктегі беткі құрылымдық орнына "көтерілген" деп қарастырылады. Көтеру предикаттары/етістіктері басқару предикаттарымен байланысты, бірақ екі предикат/етістік түрі арасында маңызды айырмашылықтар бар.

Мысалдар

Баяндамаларды/әрекеттерді көтерудің кем дегенде екі түрі бар: бағынышты етістіктерді көтеру және объектілік баяндамаларды көтеру. Объектілік баяндамаларды көтеру шамамен ECM етістіктерімен (= ерекше жағдай белгісі) үйлеседі. Бұл типтегі баяндамалар/әрекеттер келесі мысалдармен көрсетіледі:

a. Олар тырысып жатқан сияқты. – «Сияқты» бағынышты етістікті көтереді. b. Бағалар өсіп бара жатқан сияқты. – «Сияқты» бағынышты етістікті көтереді. c. Сен шыдамсыз болып көрінесің. – «Көрінесің» бағынышты етістікті көтереді. a. Фред бізге көмектесуін қалайды. – «Қалайды» объектілік баяндаманы көтереді. b. Бұл оның бірдеңе жасырып жатқанын дәлелдейді. – «Дәлелдейді» объектілік баяндаманы көтереді. c. Ол проблема болатынын болжайды. – «Болжайды» объектілік баяндаманы көтереді. Мұндай баяндамалар мен етістіктердің басты ерекшелігі – олар семантикалық тұрғыдан өздеріне бағынышты элементтердің біреуін таңдамайды. Бағынышты етістіктерді көтеру олардың бағыныштысын таңдамайды, ал объектілік баяндамаларды көтеру олардың бағыныштысын таңдамайды. Осы бағынышты элементтер төменгі баяндамадан көтерілгендей көрінеді.

ИТ-экстрапозициямен ауысу

Көтермелі предикаттар/етістіктерді олар толық шартты тәуелді сөйлемді қабылдауы және оған экстрапозицияға қатысуы арқылы анықтауға болады, мысалы:

a. Том жарысты жеңіп шықты сияқты. b. Том жарысты жеңіп шықты дегендей. – «seem» етістігіне көтеру «it» экстрапозициясымен бірге жүреді. a. Ларри жұмыс істеп жатқандай көрінеді. b. Ларри жұмыс істеп жатқандай дегендей. – «appear» предикатының көтерілуі «it» экстрапозициясымен бірге жүреді. a. Сэм біреудің жауапты білетініне сенді. b. Сэм оның біреудің жауапты білетініне сенді. – «believe» предикатына көтеру «it» экстрапозициясымен бірге жүреді. c. Сэм біреудің жауапты білетініне сенді. – «believe» предикатына көтеру клаузалық объект аргументімен жүреді. a. Бұл Сьюзанның ақымақ екенін көрсетеді. b. Бұл оның Сьюзанның ақымақ екенін көрсетеді. – «prove» предикатына көтеру «it» экстрапозициясымен бірге жүреді. c. Бұл Сьюзанның ақымақ екенін көрсетеді. – «prove» предикатына көтеру клаузалық объект аргументімен жүреді. Көтермелі предикаттар/етістіктер «it» экстрапозициясымен және/немесе толық клаузалық тәуелді сөйлеммен көрінуі мүмкін. Олар сөйлемдік аргументке сәйкес келеді.

Басты етістіктер мен көмекші етістіктер

Субъект етістіктерінің көтерілуі – «көрінеді» және «пайда болады» – көмекші етістіктерге ұқсас, себебі екі етістік түрінің де семантикалық мазмұны шамалы. Олардың мазмұны функционалды сипатта болады. Осы орайда, көмекші етістіктерді жеке предикаттар ретінде қарастыруға болмайды; олар, керісінше, предикаттың құрамына кіреді. «Көрінеді» және «пайда болады» сияқты субъект етістіктерін көтеруді предикаттар ретінде қарастыру қиын. Олар, егер де, предикатты өзгертуге қызмет етеді. Бұл мына мысалдарда көрінеді:

а. Фред мұны істемеген сияқты. б. Фред мұны істемеген сияқты. – Жоққа шығарудың орны икемді. в. Фред мұны істемеген сияқты. – Инфинитивтің бөлінуі орын алады.

а. Мэри пудингті ұнатпаған сияқты. б. Мэри пудингті ұнатпаған сияқты. – Жоққа шығарудың орны икемді. в. Мэри пудингті ұнатпаған сияқты. – Инфинитивтің бөлінуі орын алады.

Жоққа шығарудың орны мағынаны өзгерте алмайтыны айқын. Бұл, субъект етістіктерін көтеруді предикаттар ретінде қарастыру қиын екенін көрсетеді. Субъект етістіктерін көтеру, көмекші етістіктер сияқты, предикаттың мазмұнынан мүлдем құралмағандықтан, синтаксистік тұрғыдан олардан ерекшеленеді. Көмекші етістіктер субъект-көмекші инверсиясына түседі, ал субъект етістіктерін көтеру – түспейді. Көмекші етістіктер жоққа шығаруға рұқсат береді, субъект етістіктерін көтеру мұны өте тартымсыз жасайды:

а. Фред бақытты. б. Фред бақытты ма? – Көмекші етістік «be» субъект-көмекші инверсиясына қатысады. в. Фред бақытты емес. – Көмекші етістік «be» жоққа шығаруға рұқсат береді.

а. Фред бақытты болып көрінеді. б. *Фред бақытты болып көріне ме? – Субъект етістігі «көрінеді» субъект-көмекші инверсиясына қатыса алмайды. в. ? Фред бақытты емес сияқты. – Субъект етістігі «көрінеді» жоққа шығаруға өте қиын рұқсат береді.

а. Сюзан қалуы керек. б. Сюзан қалуы керек пе? – Модальдық көмекші «қалуы керек» субъект-көмекші инверсиясына қатысады. в. Сюзан қалуы керек емес. – Модальдық көмекші «қалуы керек» жоққа шығаруға рұқсат береді.

а. Сюзан қалатын сияқты. б. *Сюзан қалатын сияқты ма? – Субъект етістігі «қалатын сияқты» субъект-көмекші инверсиясына қатыса алмайды. в. ? Сюзан қалатын сияқты емес. – Субъект етістігі «қалатын сияқты» жоққа шығаруға өте тартымсыз рұқсат береді.

Объект етістіктерін көтеру, әрине, көмекші етістіктер емес. Алайда, субъект етістіктерін көтеруден айырмашылығы, объект етістіктерін көтерудің нақты семантикалық мазмұны бар, сондықтан олар сөзсіз предикаттар болып табылады.

Көтергенді білдіретін

Жоғарылатылған құрамдас бөлік жоғары предикаттың тәуелдісі ретінде әрекет ететіндігі көбінесе жоғарылату құрылымдарын бейнелеуге қолданылатын синтаксистік ағаштарда көрініс табады. Төмендегі ағаштар объектілік предикаттарға көтеруге қабылданған құрылымдардың типін көрсетеді. Мұнда фразалық құрылым грамматикасының құрамдасқа негізделген ағаштары мен тәуелділік грамматикасының тәуелділікке негізделген ағаштары қолданылады: құрамдасқа негізделген ағаштар сол жақтағы «а» ағаштары, ал тәуелділікке негізделген ағаштар оң жақтағы «b» ағаштары. Бұл жерде қабылданған құрылымдар, әсіресе құрамдас құрылымдар, пікірталас тудыруы мүмкін, бірақ ағаштардың барлығы жоғарылату құрылымдарына қатысты басты ұстанымды көрсетеді. Бұл ұстаным төменгі предикаттың "субъектісі" жоғары предикаттың тәуелдісі ретінде көрінеді – тиісті құрамдас бөліктер қалың әріппен белгіленген. Осы мінез-құлықты қамтамасыз ету үшін салыстырмалы түрде жазық құрылымдар қабылданады. «Ол» да, «талап» та сәйкесінше «күтеді» және «дәлелдейді» предикаттарының тәуелділері ретінде көрсетілген, бірақ олар төменгі предикаттардың – «орындалу» және «жалған болу» – семантикалық аргументтері болып табылады. Көптеген эмпирикалық мәліметтер мұнда көрсетілген салыстырмалы түрде жазық құрылымдарды қолдайды. Яғни, эмпирикалық қарастырулар "көтерілген" құрамдас бөліктің матрицалық предикат/етістікке тәуелді екенін көрсетеді. Бұл тәуелділер объект түрінде пайда болуы мүмкін, пассивті сөйлемдердің субъектісі ретінде пайда болуы мүмкін, сондай-ақ матрицалық субъектілермен коиндексацияланған рефлексивтер ретінде де пайда болуы мүмкін:
а. Біз оның көмектесуін күтеміз. – «Оның» сөзі объект түрінде қолданылған.
b. Ол көмектеседі деп күтілуде. – Объектілік сөз пассивте субъектіге айналады.
c. Ол өзіне көмектесуді күтеді. – Рефлексив сөз субъектімен коиндексацияланған.
а. Сіз оның қабілетті екенін дәлелдедіңіз. – «Оның» сөзі объект түрінде қолданылған.
b. Ол қабілетті екені дәлелденді. – Объектілік сөз пассивте субъектіге айналады.
c. Ол өзін қабілетті екенін дәлелдеді. – Рефлексив сөз субъектімен коиндексацияланған.
Бұл мінез-құлық ағаштарда көрсетілген жалпы талдауды нығайтады, атап айтқанда, "көтерілген" құрамдас бөлік жоғары предикатқа тәуелді.

Көтермелеу мен бақылау

Көтеруді бақылаумен салыстыру және қарама-қарсы қою арқылы көтеруді түсіну едәуір кеңейтіледі. Келесі (тәуелділік) ағаштарды қарастырыңыз:

a ағаштары көтеру предикаттарын – қалау және соттау, ал b ағаштары бақылау предикаттарын – айту және сұрау қамтиды. Осы екі түрлі предикат түрі үшін қабылданған құрылымдар негізінен бірдей болғанына қарамастан, маңызды айырмашылық бар. Бұл айырмашылық бақылау предикаттары өз объектілерін семантикалық тұрғыдан таңдайды, ал көтеру предикаттары таңдамайды. Басқаша айтқанда, объект бақылау предикаты үшін семантикалық аргумент болып табылады, ал көтеру предикаты үшін аргумент емес. Бұл жағдай екі предикат түрі де объектіні төменгі предикаттың «субъектісі» ретінде қарастырғанына қарамастан орын алады. Объектіге көтеру және бақылау предикаттары арасындағы айырмашылықты «сонда» енгізу диагностикасы арқылы анықтауға болады. Бос «сонда» көтеру предикаттарының объектісі (немесе субъектісі) ретінде пайда болуы мүмкін, бірақ бақылау предикаттарының объектісі ретінде пайда бола алмайды, мысалы:

a. Сэм мәселе бар деп санайды. – Бос «сонда» объектіге көтеру предикатының объектісі ретінде пайда болуы мүмкін.
b. *Сэм мәселе бар екенін айтты. – Бос «сонда» объектіні бақылау предикатының объектісі ретінде пайда бола алмайды.
a. Біз түзетуді қалаймыз. Бос «сонда» объектіге көтеру предикатының объектісі ретінде пайда болуы мүмкін.
b. ? Біз түзетуге көмектестік. Бос «сонда» объектіні бақылау предикатының объектісі ретінде пайда бола алмайды.

Көтеру предикаттары өз объектісіне семантикалық шектеулер қоймағандықтан, бос «сонда» пайда болуға еркін. Керісінше, объектіні бақылау предикаттары өз объекті аргументтеріне семантикалық шектеулер қояды, яғни бос «сонда» көбінесе пайда бола алмайды.