Кіріспе

Гилберт Эймс Блисс (Gilbert Ames Bliss, 9 мамыр 1876 – 8 мамыр 1951) – американдық математик, вариациялар есебі саласындағы жұмыстарымен белгілі.

Өмір

Блис Чикагодағы бай отбасында өскен, кейіннен қалтқылы болды; 1907 жылы оның әкесі Чикаго қаласының барлық электр қуатын қамтамасыз ететін компанияның президенті болды. Дегенмен, Блис 1893 жылы Чикаго университетіне (оның жұмыс істеген екінші жылы) түскен кезде отбасы бай емес еді. Сондықтан ол студенттік стипендия алып, студенттік мандолиналық квартетте ойнау арқылы өзін-өзі асырады. 1897 жылы Б.Sc. бітіргеннен кейін, ол Чикагода математикалық астрономия бойынша аспирантураны бастады (оның алғашқы жарияланымдары осы салада болды), ал 1908 жылы математикаға ауысты. Өзінің өмірлік еңбегі – вариациялар есебін Вейерштрасс курсының 1879 жылғы лекциялық жазбалары мен Болзаның оқытуы арқылы тапты. Болза Блисстің Ph.D. диссертациясын басқарды, «Якорлық сақинадағы геодезиялық сызықтар» тақырыбындағы диссертациясы 1900 жылы аяқталды және 1902 жылы «Математика анналында» жарияланды. Миннесота университетінде екі жыл оқытушы болып жұмыс істегеннен кейін, Блис 1902–1903 оқу жылын Геттинген университетінде Феликс Кляйн, Давид Гильберт, Герман Минковский, Эрнст Цермело, Эрхард Шмидт, Макс Абрахам және Константин Каратеодоримен бірге өткізді. АҚШ-қа оралғаннан кейін Блис Чикаго және Миссури университеттерінде бір-бір жылдан сабақ берді. 1904 жылы ол Америка математикалық қоғамының еңбектерінде вариациялар есебі туралы тағы екі мақала жариялады. Блис 1905–1908 жылдары Принстон университетінде оқытушы болды, Лютер П. Эйзенхарт, Освальд Веблен және Роберт Ли Мурдан тұратын жас математиктердің күшті тобына қосылды. Принстонда ол «Математика анналының» қосымша редакторы болды. 1908 жылы Чикагодағы Машке қайтыс болды және оның орнына Блис жұмысқа алынды; Блис 1941 жылға дейін Чикагода қалды. Чикагода жұмыс істеген кезеңде ол 1908–1916 жылдары «Америка математикалық қоғамының еңбектері» журналының редакторы, ал 1927–1941 жылдары математика кафедрасының меңгерушісі болды. Блис басқарған кезде бұл кафедра Е.Х. Мурдың бұрынғы басшылығымен және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Маршалл Стоун мен Сондерс МакЛейннің басшылығымен салыстырғанда аз ерекшеленді. Чикагодағы Блисстің замандасы – алгебраик Леонард Диксон. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол баллистика саласында жұмыс істеді, артиллерия үшін жаңа ату кестелерін жасады және навигация бойынша лекция оқыды. 1918 жылы ол Освальд Вебленмен бірге Абердин полигонындағы қашықтықтан атыс бөлімінде жұмыс істеді, желдің әсерін, ауа тығыздығының өзгеруін, Жердің айналуын және басқа да бұзылыстарды ескере отырып, снарядтардың траекториясын түзету үшін вариациялар есебін қолданды. Блис 1912 жылы Хелен Хёрдке үйленді, ол 1918 жылы тұмау пандемиясынан қайтыс болды; олардың екі баласы аман қалды. Блис 1920 жылы Олив Хантерге үйленді; олардың балалары болмады. 1916 жылы Блис АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ол Америка математикалық қоғамының коллоквиум лекторы (1909), вице-президенті (1911) және президенті (1921–1922) болды. 1925 жылы ол «Алгебралық функциялар және олардың бөлгіштері» атты мақаласы үшін Америка математикалық қауымдастығының алғашқы Шовенет сыйлығын алды, ол 1933 жылы «Алгебралық функциялар» кітабында аяқталды. Ол сондай-ақ Америка философиялық қоғамының және Америка өнер және ғылым академиясының сайланған мүшесі болды. Блис бір кезде АҚШ Өкілдер палатасының орындарын штаттар арасында бөлу ережелерін жасаған үкіметтік комиссияны басқарды.

Жұмыс

Блисстің вариациялар есебі жөніндегі жұмысы оның 1946 жылғы классикалық монографиясымен, «Вариациялар есебі бойынша лекциялар» атты еңбегімен аяқталды, онда бұл пән механиканың қосымшасы емес, дербес сала ретінде қарастырылды. Бұл жерде Блис Клебш пен Вейерштрасс трансформацияларының теориясын едәуір жеңілдетті. Блисс Эйлер, Вейерштрасс, Лежандр және Якобидің қажетті шарттарын жеткілікті шарттарға дейін күшейтті. Блисс Болза проблемасының канондық тұжырымын және шешімін, шектеу шарттарымен және өзгермелі соңғы нүктелермен ұсынды. Блисс лекциялары Вейерштрасс, Гильберт және Болзаның классикалық вариациялық есебінің шыңына жатады. Вариациялық проблемалар бойынша кейінгі зерттеулер Морзе теориясы, оптималды басқару және динамикалық бағдарламалау сияқты жаңа бағыттарға бет бұрды. Блисс жазықтықтағы нақты трансформациялардың ерекшеліктерін де зерттеді.